Για δεκαετίες, η Γερμανία αντιμετώπιζε τη δημοσιονομική πειθαρχία σχεδόν ως απαράβατο κανόνα. Το περίφημο «φρένο χρέους» έγινε σύμβολο μιας οικονομικής πολιτικής που επέβαλλε αυστηρούς περιορισμούς στις δημόσιες δαπάνες, τόσο στο εσωτερικό της χώρας όσο και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Τώρα, η κυβέρνηση του Φρίντριχ Μερτς ετοιμάζεται να δανειστεί εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ. Η αλλαγή είναι εντυπωσιακή. Ακόμη πιο ενδιαφέρον, όμως, είναι πού κατευθύνονται τα χρήματα και ποιες δαπάνες εξακολουθούν να αντιμετωπίζονται ως πρόβλημα.
Στις 13 Νοεμβρίου, η Επιτροπή Προϋπολογισμού της Bundestag ενέκρινε το σχέδιο του ομοσπονδιακού προϋπολογισμού για το 2027. Οι δαπάνες φτάνουν τα 560,9 δισ. ευρώ, αυξημένες κατά σχεδόν 7% σε σχέση με το 2026. Ο νέος δανεισμός του τακτικού προϋπολογισμού ανέρχεται σε 123 δισ. ευρώ, ενώ πρόσθετα ποσά θα αντληθούν μέσω ειδικών ταμείων. Η τελική ψηφοφορία έχει προγραμματιστεί για τις 27 Νοεμβρίου.
Η κυβέρνηση Χριστιανοδημοκρατών και Σοσιαλδημοκρατών παρουσιάζει αυτή τη στροφή ως αναγκαία απάντηση στην οικονομική στασιμότητα, στην υποβάθμιση των υποδομών και στις νέες απαιτήσεις ασφάλειας. Ωστόσο, πίσω από τη γενική επίκληση της ανάγκης για επενδύσεις διαμορφώνεται μια νέα ιεράρχηση προτεραιοτήτων.
Η εξαίρεση των εξοπλισμών
Ο προϋπολογισμός του υπουργείου Άμυνας εκτοξεύεται στα 109,75 δισ. ευρώ, έναντι 82,69 δισ. το 2026. Αν προστεθούν σχεδόν 30 δισ. ευρώ από το ειδικό ταμείο των γερμανικών ενόπλων δυνάμεων, οι συνολικές στρατιωτικές δαπάνες που προβλέπονται από αυτές τις δύο πηγές πλησιάζουν τα 140 δισ. ευρώ.
Η αύξηση αυτή δεν αποτελεί απλώς μια ακόμη κυβερνητική επιλογή. Έχει ενσωματωθεί σε μια βαθύτερη αλλαγή των δημοσιονομικών κανόνων.
Με τη συνταγματική μεταρρύθμιση του 2025, η Γερμανία αποφάσισε ότι οι αμυντικές και ορισμένες άλλες δαπάνες ασφάλειας που υπερβαίνουν το 1% του ΑΕΠ μπορούν να χρηματοδοτούνται με δανεισμό χωρίς να προσμετρώνται στον συνήθη περιορισμό του «φρένου χρέους».
Για τον προϋπολογισμό του 2027, 84,55 δισ. ευρώ νέου δανεισμού εξαιρούνται από τον υπολογισμό του συνταγματικού ορίου χάρη σε αυτή τη ρύθμιση.
Η ίδια μεταρρύθμιση δημιούργησε ειδικό ταμείο 500 δισ. ευρώ για υποδομές και κλιματική ουδετερότητα. Πρόκειται για σημαντική εξέλιξη, καθώς οι γερμανικές υποδομές έχουν υποφέρει από χρόνια υποεπένδυση. Δεν δικαιολογείται, επομένως, ο ισχυρισμός ότι η κυβέρνηση χρηματοδοτεί αποκλειστικά εξοπλισμούς.
Η διαφορά βρίσκεται στο πολιτικό καθεστώς που αποκτούν οι δαπάνες. Η στρατιωτική ενίσχυση αντιμετωπίζεται ως διαρκής προτεραιότητα που δικαιολογεί ειδική εξαίρεση από τους δημοσιονομικούς περιορισμούς. Αντίθετα, η κοινωνική πολιτική εξακολουθεί να υπόκειται σε πιέσεις για εξοικονόμηση πόρων.
Η λιτότητα αλλάζει πρόσωπο

Το υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων εξακολουθεί να διαθέτει τον μεγαλύτερο επιμέρους προϋπολογισμό, με 203,3 δισ. ευρώ. Το ποσό μάλιστα αυξήθηκε κατά τη διάρκεια των κοινοβουλευτικών διαπραγματεύσεων. Παράλληλα, όμως, περιορίστηκαν συγκεκριμένες πιστώσεις για τη βασική εισοδηματική στήριξη και την κρατική χρηματοδότηση του συνταξιοδοτικού συστήματος.
Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι η δημοσιονομική σταθερότητα απαιτεί περιορισμό των κοινωνικών δαπανών. Για τους εξοπλισμούς, πάντως, η κυβερνητική γενναιοδωρία δεν γνωρίζει τέτοιους περιορισμούς.
Για χρόνια, οι εργαζόμενοι στη Γερμανία άκουγαν ότι τα περιθώρια για μεγαλύτερες δημόσιες δαπάνες ήταν εξαιρετικά περιορισμένα. Οι ίδιες αρχές χρησιμοποιήθηκαν για να δικαιολογηθούν πολιτικές λιτότητας σε ολόκληρη την Ευρωζώνη, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τα όσα συνέβησαν στη χώρα μας.
Η σημερινή μεταστροφή αποκαλύπτει ότι οι δημοσιονομικοί κανόνες δεν είναι ανεξάρτητοι από τις πολιτικές επιλογές. Μπορούν να αλλάξουν όταν διαμορφωθεί η απαιτούμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Το ερώτημα είναι ποιες ανάγκες αναγνωρίζονται ως αρκετά επείγουσες ώστε να δικαιολογούν αυτή την αλλαγή.
Ο λογαριασμός έρχεται αργότερα
Υπάρχει, ωστόσο, και μια δεύτερη πλευρά της γερμανικής στροφής, που αναδεικνύεται από τους ίδιους τους οικονομικούς συμβούλους της κυβέρνησης.
Στην ετήσια έκθεσή του, που παρουσιάστηκε στις 11 Νοεμβρίου, το Συμβούλιο Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων προειδοποιεί ότι η διαρκής χρηματοδότηση των στρατιωτικών δαπανών μέσω δανεισμού δεν είναι βιώσιμη.
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, εάν συνεχιστεί η σημερινή πολιτική, το γερμανικό δημόσιο χρέος θα μπορούσε να πλησιάσει το 98% του ΑΕΠ έως το 2040, ενώ οι αυξανόμενοι τόκοι θα περιορίζουν τα δημοσιονομικά περιθώρια.
Οι οικονομολόγοι προτείνουν σταδιακή μείωση της δυνατότητας δανεισμού για εξοπλισμούς από το 2031, μαζί με μεταρρυθμίσεις στις κοινωνικές ασφαλίσεις, αλλαγές στη φορολογία και περιορισμό επιδοτήσεων.
Εδώ βρίσκεται μια ιδιαίτερα ανησυχητική προοπτική. Η σημερινή στρατιωτική επέκταση μπορεί να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για μια νέα περίοδο δημοσιονομικής πίεσης, κατά την οποία οι κοινωνικές δαπάνες θα κληθούν να ανταγωνιστούν όχι μόνο τις εξοπλιστικές ανάγκες, αλλά και το αυξανόμενο κόστος εξυπηρέτησης του χρέους.
Η Γερμανία εγκαταλείπει σταδιακά ένα από τα σημαντικότερα οικονομικά δόγματα των τελευταίων δεκαετιών. Η εξέλιξη αυτή θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για μια διαφορετική ευρωπαϊκή οικονομική πολιτική, με περισσότερες δημόσιες επενδύσεις, καλύτερες υπηρεσίες και ενίσχυση της κοινωνικής προστασίας.
Ωστόσο, οι επιλογές της κυβέρνησης Μερτς δείχνουν ότι η χαλάρωση των δημοσιονομικών κανόνων δεν συνεπάγεται αυτομάτως εγκατάλειψη της λιτότητας. Μπορεί απλώς να αλλάξει εκείνους που εξαιρούνται από αυτήν.
Και όταν οι εξοπλισμοί αποκτούν προνομιακή πρόσβαση στον δημόσιο δανεισμό, υπάρχει ο κίνδυνος η επόμενη γενιά εργαζομένων να κληθεί να πληρώσει δύο φορές: πρώτα για τους νέους εξοπλισμούς και έπειτα για τα χρέη που άφησαν πίσω τους.



