Περίπου ένα μήνα μάλλον θα διαρκέσει η επίθεση κατά του Ιράν υποστηρίζει τώρα ο Ντόναλντ Τραμπ. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ εμφανίζεται βέβαιος για το χρονοδιάγραμμα της επιχείρησης αλλά παραμένει λιγότερο σαφής σε ότι αφορά τους στρατηγικούς στόχους της επιχείρησης.
Σε τηλεφωνική συνέντευξή του στην εφημερίδα New York Times, δήλωσε ότι ο αμερικανικός στρατός «σκοπεύει» να διατηρήσει την επίθεση για «τέσσερις έως πέντε εβδομάδες» εφόσον χρειαστεί, υποστηρίζοντας πως «δεν θα είναι δύσκολο» να διατηρηθεί η ένταση των πληγμάτων από ΗΠΑ και Ισραήλ.
Πίσω όμως από αυτή την βεβαιότητα και αποφασιστικότητα, αναδύεται ένα αντιφατικό και ασαφές όραμα για την «επόμενη μέρα» στην Τεχεράνη. Στη συνέντευξη του, ο Αμερικανός πρόεδρος παρουσίασε πολλαπλά –και συχνά αντικρουόμενα– σενάρια για τη μετάβαση της εξουσίας, μετά τη στοχευμένη δολοφονία του ανώτατου ηγέτη του Ιράν, Αλι Χαμενεί.
Το «μοντέλο της Βενεζουέλας» ως πρότυπο
Κεντρικό στοιχείο των δηλώσεων Τραμπ ήταν η αναφορά του σε ένα «τέλειο σενάριο», το οποίο, όπως υποστήριξε, εφαρμόστηκε στη Βενεζουέλα με την απαγωγή του προέδρου της, Νίκολας Μαδούρο από αμερικανικές ειδικές δυνάμεις. Στο μοντέλο αυτό, σύμφωνα με τον ίδιο, «όλοι κράτησαν τη δουλειά τους εκτός από δύο άτομα», υπονοώντας ότι η κεντρική εξουσία «αποκεφαλίστηκε» με την κρατική δομή να διατηρείται και να λειτουργεί πλέον πιο «πραγματιστικά» σε συνεργασία με την Ουάσιγκτον.
Η μεταφορά αυτού του μοντέλου στο Ιράν εγείρει σοβαρά ερωτήματα. Το Ιράν έχει μεγαλύτερο πληθυσμό και μια βαθιά ριζωμένη θεοκρατική δομή εξουσίας από την επανάσταση του 1979. Μάλιστα η μια από τις δύο συνισταμένες των ενόπλων δυνάμεων του, οι Φρουροί της Επανάστασης δεν αποτελούν απλώς στρατιωτικό μηχανισμό, αλλά πυλώνα του ίδιου του καθεστώτος, με ισχυρά οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα.
Σύμφωνα με πληροφορίες που έχουν διαρρεύσει, αρκετοί σύμβουλοι του Αμερικανού προέδρου τον έχουν ήδη προειδοποιήσει ότι οι πολιτισμικές και ιστορικές διαφορές καθιστούν εξαιρετικά δυσχερή την αναπαραγωγή του «σεναρίου Βενεζουέλας» στην Τεχεράνη. Παρ’ όλα αυτά, ο Τραμπ εμφανίζεται προσκολλημένος στην ιδέα ότι μια στοχευμένη επιχείρηση, περιορισμένης κλίμακας μπορεί να επιφέρει δομική πολιτική αλλαγή.
Παράδοση όπλων στον λαό ή λαϊκή εξέγερση;
Αν όμως το «μοντέλο Βενεζουέλας» προϋποθέτει διατήρηση του κρατικού κορμού, οι επόμενες δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου κινούνται σε εντελώς αντίθετη κατεύθυνση. Όταν πιέστηκε να εξηγήσει πώς φαντάζεται τη μεταβατική περίοδο, εξέφρασε την «ελπίδα» ότι οι ελίτ στρατιωτικές δυνάμεις του Ιράν –συμπεριλαμβανομένων σκληροπυρηνικών στελεχών των Φρουρών της Επανάστασης– «θα παραδώσουν τα όπλα τους στον λαό».
Η υπόθεση ότι οι ίδιες δυνάμεις που πριν από λίγες εβδομάδες κατέστειλαν με ιδιαίτερη βαναυσότητα τις λαικές κινητοποιήσεις θα επιλέξουν τώρα οικειοθελώς να εκχωρήσουν την εξουσία στην κοινωνία, συνιστά ένα σενάριο μάλλον πολιτικά αφελές. Ιδίως αν ληφθεί υπόψη ότι παραστρατιωτικοί σχηματισμοί, όπως η Μπασίτζ, ιδεολογικός και κατασταλτικός μηχανισμός των Φρουρών της Επανάστασης, έχουν κατηγορηθεί για την αιματηρή καταστολή.
Ακόμη μεγαλύτερη είναι η αντίφαση όταν, λίγα λεπτά αργότερα, ο Τραμπ υποστήριξε ότι «θα είναι στο χέρι του ιρανικού λαού» να ανατρέψει το καθεστώς. Η εκδοχή αυτή προϋποθέτει λαϊκή εξέγερση και πλήρη κατάρρευση του υφιστάμενου συστήματος – δηλαδή το ακριβώς αντίθετο από τη διατήρηση του κρατικού μηχανισμού που περιγράφει το «μοντέλο Βενεζουέλας».
Με άλλα λόγια, ο Λευκός Οίκος φαίνεται να αιωρείται ανάμεσα σε τρία διαφορετικά σενάρια: ελεγχόμενη μεταβίβαση εξουσίας εντός του συστήματος, πραξικοπηματική παράδοση όπλων από τις ελίτ και αυθόρμητη λαϊκή ανατροπή. Κανένα από τα τρία δεν μοιάζει ιδιαίτερα ρεαλιστικό αυτή τη στιγμή.
Το σενάριο του εγκλωβισμού
Στο επιχειρησιακό σκέλος, ο πρόεδρος διαβεβαίωσε ότι το Πεντάγωνο διαθέτει «τεράστια αποθέματα πυρομαχικών», αποθηκευμένα «σε όλο τον κόσμο». Δεν αναφέρθηκε, ωστόσο, στις ανησυχίες στρατιωτικών αναλυτών ότι μια παρατεταμένη σύγκρουση θα μπορούσε να αποδυναμώσει κρίσιμα αποθέματα σε περίπτωση να ξεσπάσει μια ταυτόχρονη κρίση κάπου αλλού.
Παράλληλα, αναγνώρισε την ύπαρξη αμερικανικών απωλειών και προειδοποίησε ότι «αναμένονται περισσότερες», βάσει προβλέψεων του Πενταγώνου. Η παραδοχή αυτή υπονομεύει εν μέρει την εικόνα μιας «εύκολης» και πλήρως ελεγχόμενης εκστρατείας.
Ο Τραμπ δήλωσε επίσης ανοιχτός σε άρση κυρώσεων εάν η νέα ηγεσία αποδειχθεί «πραγματιστική», χωρίς όμως να διευκρινίσει ποια θα είναι αυτή η ηγεσία ή πώς θα προστατευθούν οι Ιρανοί πολίτες σε περίπτωση εσωτερικής σύγκρουσης. «Δεν δεσμεύομαι προς καμία κατεύθυνση», ανέφερε, τονίζοντας ότι «είναι πολύ νωρίς».
Υπενθυμίζεται εξάλλου πως ο ίδιος ο Τραμπ έχει οικοδομήσει σημαντικό μέρος της πολιτικής του ταυτότητας πάνω στην κριτική για τις «ατέρμονες πολεμικές περιπέτειες» των Ηνωμένων Πολιτειών στη Μέση Ανατολή, επιτιθέμενος επανειλημμένα κατά προεκλογικές περιόδους στην αμερικανική παρουσία στο Ιράκ και υποσχόμενος αποδέσμευση από δαπανηρές στρατιωτικές δεσμεύσεις.
Σήμερα, ωστόσο, η δυναμική της σύγκρουσης με το Ιράν –μια περιφερειακή δύναμη με εκτεταμένα δίκτυα συμμάχων και παραστρατιωτικών οργανώσεων– δημιουργεί τον κίνδυνο κλιμάκωσης πέραν των αρχικών υπολογισμών. Την ίδια στιγμή, ο αντιπρόεδρος Τζ. Ντ. Βανς έχει κατά καιρούς διατυπώσει επιφυλάξεις για παρατεταμένες στρατιωτικές εμπλοκές, υπογραμμίζοντας την ανάγκη σαφούς στρατηγικού στόχου και καθορισμένου χρονοδιαγράμματος εξόδου.
Η αντίφαση ανάμεσα στη διακηρυγμένη πρόθεση για περιορισμένη επιχείρηση και στις δομικές συνθήκες που ευνοούν την παράταση της σύγκρουσης αναδεικνύει τον κεντρικό φόβο της Ουάσιγκτον: ότι μια επιχείρηση ταχείας πίεσης θα μπορούσε να μετατραπεί σε μακροχρόνιο εγκλωβισμό με αυξανόμενο πολιτικό και στρατιωτικό κόστος.
Ένα σχέδιο υπό διαμόρφωση
Η εικόνα που διαμορφώνεται είναι εκείνη μιας κυβέρνησης που εμφανίζει σαφές στρατιωτικό χρονοδιάγραμμα, αλλά λιγότερο καθορισμένο πολιτικό σχέδιο. Η επαναλαμβανόμενη αναφορά στις «τέσσερις με πέντε εβδομάδες», σε τόσο πρώιμο στάδιο της σύγκρουσης, δεν λειτουργεί μόνο ως επιχειρησιακή εκτίμηση· μοιάζει και με μήνυμα καθησυχασμού προς την αμερικανική κοινή γνώμη και προς όσους φοβούνται μια νέα, εμπλοκή τύπου Ιράκ. Η χρονική οριοθέτηση προσδίδει την αίσθηση ελέγχου και πεπερασμένου ορίζοντα, ακόμη κι αν οι αντικειμενικές συνθήκες στο πεδίο δεν εγγυώνται ότι η σύγκρουση θα παραμείνει εντός των ορίων.
Αντί για μια συνεκτική στρατηγική με σαφώς καθορισμένο πολιτικό τελικό σκοπό, οι δηλώσεις του Αμερικανού προέδρου σκιαγραφούν επομένως μια επιχείρηση που μοιάζει να προχωρά ταχύτερα από τον σχεδιασμό που τη στηρίζει. Η επίκληση σύντομου χρονοδιαγράμματος και «εύκολης» επικράτησης δεν αναιρεί το γεγονός ότι η αλλαγή καθεστώτος σε μια χώρα με το μέγεθος, τη στρατιωτική ισχύ και τις περιφερειακές διασυνδέσεις του Ιράν συνιστά εξ ορισμού εγχείρημα υψηλού ρίσκου.
Χωρίς σαφές πλαίσιο για την επόμενη ημέρα, η επιχείρηση κινδυνεύει να καταγραφεί όχι ως αποφασιστική στρατηγική κίνηση, αλλά ως τυχοδιωκτική επιλογή με απρόβλεπτες συνέπειες για την περιοχή και τον κόσμο.
