Του Παύλου Ηλ.Αγιαννίδη *
Κάποιοι εξακολουθούν να μιλούν για τη «ραγισμένη καρδιά» της Μαρίας Κάλλας. Πολύ λιγότεροι, όμως, μνημονεύουν τη «θανάσιμα πληγωμένη καρδιά» του μαέστρου, πιανίστα, συνθέτη ασκητή του διεθνούς μουσικού στερεώματος, Δημήτρη Μητρόπουλου. Μια καρδιά, που σταμάτησε, πάνω στο πόντιουμ της Σκάλας του Μιλάνου πριν από 65 ακριβώς χρόνια. Στη Μνήμη του, λοιπόν:
«Το όνομά μου είναι Δημήτρης Μητρόπουλος. Είμαι μαέστρος. Θα σας φανεί απίστευτο αν σας πω ότι και εγώ ο ίδιος εντυπωσιάζομαι που τελικά έγινα μουσικός. Κανείς από την οικογένειά μου δεν υπήρξε μουσικός. Προέρχομαι από οικογένεια κληρικών.
»Ο πατέρας μου ήταν επιχειρηματίας και στο τέλος της ζωής του έγινε μοναχός. Βέβαια δεν ήμουν απολύτως σύμφωνος με την ιδέα αυτή του ασκητή. Ουσιαστικά ήθελα να γίνω ιεραπόστολος. Αυτό ήταν το ιδανικό μου. Και δεν ξέρω πώς τα έφερε η μοίρα και, αντί ιεραπόστολος του Χριστού, έγινα ιεραπόστολος της Τέχνης της Μουσικής».
Ο Δημήτρης Μητρόπουλος αυτοπαρουσιάστηκε, σε ένα σπάνιο ραδιοφωνικό ντοκουμέντο (του 1959, από τον σταθμό NDR του Αμβούργου).
Όμως, ένα άγριο μουσικό παρασκήνιο –όπως και στην περίπτωση της Μαρίας Κάλλας– υπέσκαψε τα θεμέλια της υγείας του και τόν οδήγησε σε πρόωρο τέλος, το 1960, στα 64 του χρόνια. Ενώ είχε μπει στη δημιουργικότερη περίοδο της «μουσικής ωριμότητάς» του.
Μαέστρος και των ηχογραφήσεων (ζωντανά ή σε στούντιο) ο Δημήτρης Μητρόπουλος μάς άφησε πάμπολλα ηχογραφημένα δείγματα των λεπταίσθητων ερμηνειών του. Συνυφασμένων και με το όραμα ή το δράμα της ζωής του (ναι, όπως και στην περίπτωση της «ραγισμένης» και φωνητικά Μαρίας Κάλλας).
Εκατοντάδες μουσικές εκδόσεις έχουν κυκλοφορήσει όχι μόνον όταν ήταν εν ζωή, αλλά κυρίως μετά το θάνατό τους. Επίσημες ή «πειρατικές», σε μεγάλες και μικρές δισκογραφικές εταιρείες.
Σχετικά πρόσφατα, η δισκογραφική Sony συγκέντρωσε μεθοδικά και κυκλοφόρησε, στην παγκόσμια αγορά, τις πολύτιμες ηχογραφήσεις του, για την RCA και την Columbia, με τις δύο αμερικανικές ορχήστρες «του»: τη Συμφωνική της Μινεάπολης και την περίφημη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης σε ένα box με 69 CD («Dimitri Mitropoulos: The Complete RCA and Columbia Album Collection»).
Άλλη μια ευκαιρία να επανεκτιμήσουμε, με ευήκοα ώτα, την τέχνη του έλληνα μαέστρου. Η αίθουσα «Δημήτρης Μητρόπουλος» στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών και ο διεθνής διαγωνισμός με το όνομά του τόν μνημονεύουν. Πόσα, όμως, γνωρίζουμε πραγματικά για τη ζωή, την καριέρα, την αφοσίωσή του στη Μουσική;
«Όταν πέθανε, ο Μητρόπουλος θεωρούνταν, κατά γενική ομολογία, ένας από τους μουσικούς με τη μεγαλύτερη επιδραστικότητα και ένας από τους πλέον σημαντικούς απ’ όσους εργάστηκαν ποτέ στις Ηνωμένες Πολιτείες», σημείωνε ο πλέον εμβριθής βιογράφος του, Γουίλιαμ Ρ. Τρότερ, συγγραφέας και μουσικολόγος από τη Βόρεια Καρολίνα. Που μάς παρέδωσε την ογκώδη (780 σελίδες!) βιογραφία «Δημήτρης Μητρόπουλος, Ο Ιεροφάντης της Μουσικής» (Εκδ. Ποταμός, μτφ. Αλέξης Καλοφωλιάς, στην ελληνική εκδοχή).
Λίγη από την ιστορία: Το 1937, ο Μητρόπουλος ανέλαβε ως αρχιμουσικός τη Συμφωνική Ορχήστρα της Μινεάπολης, θέση που διατήρησε ως το 1949. Και «μεταμόρφωσε» μια αξιοπρεπή περιφερειακή ορχήστρα σε έναν οργανισμό άξιο και με διεθνή ακτινοβολία. Μετατρέποντας και τη Μινεάπολη σε διεθνούς φήμης κέντρο της σύγχρονης μουσικής κι εμπλουτίζοντας, ανεκτίμητα, τη μουσική κουλτούρα της Αμερικής.
Από το 1949 και για μια δεκαετία χρημάτισε άλλοτε καλλιτεχνικός διευθυντής και άλλοτε πρώτος μαέστρος της Φιλαρμονικής Ορχήστρας της Νέας Υόρκης και, για αρκετά χρόνια, ήταν ο πλέον σημαντικός μαέστρος που εμφανίστηκε στην περίφημη Μετροπόλιταν Όπερα της Νέας Υόρκης. Εκσυγχρόνισε το ρεπερτόριο της Φιλαρμονικής και τήν αναβάθμισε, για πρώτη φορά ύστερα από δεκαετίες, σε δυναμικό θεσμό παγκόσμιας ακτινοβολίας.
Επί δεκαετίες έχω συγκεντρώσει υλικό για τον «άγνωστο» Δημήτρη Μητρόπουλο και τις σημαντικές στιγμές του. Υλικό, το οποίο έχει αποτυπωθεί σε ρεπορτάζ στα πάλαι ποτέ, ιστορικά, «ΝΕΑ» – του προσωπικού φίλου του μαέστρου, Χρήστου Δ.Λαμπράκη – αλλά και στα βιβλία μου «Αληθινά παραμύθια» (Εκδ. Καστανιώτη) και «Με μουσικές εξαίσιες, με φωνές…» (Εκδ. Ιωλκός). Αυτά, (και) με την πολύτιμη βοήθεια του συλλέκτη και ερευνητή Στάθη Αρφάνη.
Εκεί σκιαγραφήθηκαν με λεπτομέρειες και το μουσικό όραμα και η πορεία του στην ζωή και την Τέχνη του, αλλά και οι ίντριγκες και ο «υπόγειος πόλεμος» μουσικών, που «ασθένησαν» την καρδιά του «Ιεροφάντη της Μουσικής», ως το τέλος του. Κάτω από έναν γενικό τίτλο, εύγλωττο: «Η ιστορία μιας ευγενικής, μα τραγικά ευάλωτης ανθρώπινης ύπαρξης».
Επιλέγω από τον τεράστιο όγκο στοιχείων, να φωτίσω εδώ το τέλος και όσα αποκαλύφθηκαν μετά για τη δράση του «προστατευόμενού» του μαέστρου, Λέοναρντ Μπερνστάιν (από την εποχή της Μινεάπολης, ακόμη).
Εκείνου που φαίνεται ότι κάρφωσε και… το μαχαίρι της προδοσίας στην αποκαμωμένη καρδιά του Μητρόπουλου. Τίτλος; Ένας ενορχηστρωμένος «φόνος».
Πάμε, λοιπόν. «Ο διάσημος έλλην αρχιμουσικός Δημήτρης Μητρόπουλος υπέστη καρδιακήν προσβολήν κατά τας δοκιμάς της υπ’ αριθμ. 3 Συμφωνίας του Γκούσταβ Μάλερ εις την Σκάλαν. Προς στιγμήν παρέμεινεν ακίνητος, αμέσως δε κατέπεσεν εκ του βάθρου επί του οποίου ίστατο…», έγραφε η εφημερίδα «Μακεδονία» της 3ης Νοεμβρίου 1960.
Προφητικό; Ο ίδιος ο Μητρόπουλος, που ήταν δεινός – και μοναχικός – ορειβάτης, έγραφε: «Όταν φτάνω στην κορυφή ενός βουνού αισθάνομαι γεμάτος από θέληση για ζωή, αλλά συγχρόνως αισθάνομαι πως βρίσκομαι κοντά στον θάνατο. Ξέρετε, ο θάνατός μου ελπίζω να είναι κάπως έτσι: εύχομαι να πεθάνω πέφτοντας από ένα βουνό».
Η καλή του φίλη Καίτη Κατσογιάννη παρατηρούσε: «Ήταν φανερό πως αν ήθελε να ζήσει έπρεπε να πάψει να διευθύνει, μα θα ήταν χειρότερο από θάνατο αφού για κείνον ζωή και μουσική δραστηριότητα ταυτίζονταν».
Τι είπαμε (ή, μάλλον, γράψαμε), όμως, για κείνο το μαχαίρι της προδοσίας; Ε, λοιπόν, πενήντα τρία ακριβώς χρόνια από τον θάνατο του Δημήτρη Μητρόπουλου, η έκδοση 650 επιστολών του «προστατευόμενού» του Λίοναρντ Μπερνστάιν (συνθέτη μεταξύ άλλων και του «Γουέστ Σάιντ Στόρι»), υπήρξε αποκαλυπτική του δράματος.
Ο Μπερνστάιν επιδίωξε να γνωρίσει τον Μητρόπουλο, να τόν συναναστραφεί και στο τέλος να πάρει τους σημαντικούς μουσικούς θώκους που εκείνος είχε κατακτήσει, σύμφωνα με τον επιμελητή της έκδοσης των επιστολών, Νάιτζελ Σιμεόνε (Εκδ. Yale University Press). Επιστολές, που ρίχνουν νέο φως στη σχέση τους και στο παιχνίδι που έπαιξε, ακόμη και με τις ερωτικές επιλογές τους, ο Μπερνστάιν.
Φοιτούσε στο Χάρβαρντ, όταν πρωτάκουσε τον κατά 20 χρόνια μεγαλύτερό του Μητρόπουλο να διευθύνει τη Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης το 1937. «Εισέβαλε στην ιδιωτική δεξίωση της ελληνικής κοινότητας του Χάρβαρντ προς τιμήν του μαέστρου και έως τη λήξη της βραδιάς είχε καταφέρει να διεγείρει το ενδιαφέρον του», καταγράφει σε έρευνά του ο Δρ. Ηλίας Χρυσοχοΐδης, ερευνητής στο John W. Κluge Center της Βιβλιοθήκης του Αμερικανικού Κογκρέσου, όπου βρίσκεται μέρος του Αρχείου Λίοναρντ Μπερνστάιν.
Η σχέση τους αναπτύχθηκε στη Μινεάπολη και ο τελευταίος έγινε βοηθός του Μητρόπουλου. «Δύο κάρτες, μάλιστα, αποδεικνύουν ότι εκείνος συντηρούσε τον Μπερνστάιν τουλάχιστον για τα δύο πρώτα τρίμηνα του ακαδημαϊκού έτους 1939-1940».
«Ουδείς πιο αχάριστος του ευεργετηθέντος» (είναι μια ρήση που αποδίδεται στον Ανδρέα Παπανδρέου)… Μόλις πήρε θέση βοηθού του, ο νεαρός Μπερνστάιν κατάφερε να διαβάλει το Μητρόπουλο στο αυστηρό και αυταρχικό «αφεντικό» της Συμφωνικής της Βοστώνης, Σεργκέι Κουσεβίτσκι, και να χρισθεί τελικά εκείνος διάδοχος στη θέση.
Οι επίμονοι ψίθυροι για τον «ομοερωτικό χαρακτήρα» του, τα σχόλια για την φωτογραφία του Μητρόπουλου, με μαγιό, το 1946 στο περιοδικό «Life», αλλά και για τις δηλώσεις του εκεί – «η δουλειά του καλλιτέχνη είναι σαν αυτή της πόρνης· συνίσταται στο να κάνει άλλους ανθρώπους ευτυχισμένους αδιαφορώντας για το πώς αισθάνεται ο ίδιος» – έριξαν λάδι στη φωτιά της ίντριγκας.
Ανάλογα σχόλια έφτασαν (φαίνεται, από ελέω Μπερνστάιν) και στους δύστροπους μουσικούς – ντίβες της περίφημης Φιλαρμονικής Ορχήστρας της Νέας Υόρκης στους οποίους, σύμφωνα με τον βιογράφο του Μητρόπουλου, Γουίλιαμ Τρότερ, αυτό έδωσε άλλοθι για να γίνουν ακόμη πιο απείθαρχοι απέναντί του, όταν ανέλαβε μουσικός διευθυντής της ορχήστρας. Οδηγώντας τον μαέστρο σε απόγνωση, όπως μαρτυρούν επιστολές του προς την Καίτη Κατσογιάννη.
Δεν σταμάτησε, όμως, ο ευεργετηθείς Λίοναρντ Μπερνστάιν μέχρι να κατορθώσει να «κατακτήσει» και αυτόν τον σπουδαίο μουσικό θώκο, στη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης, από τον Δημήτρη Μητρόπουλο, χρησιμοποιώντας διαρκώς φήμες εις βάρος του.
Κάπου εδώ, φτάνουμε στο γκραν φινάλε της ιστορίας μας: Ο Λίοναρντ Μπερνστάιν είχε φροντίσει να αποτρέψει ψιθύρους για τις δικές του ερωτικές επιλογές. Κλείνοντας και στόματα, όταν παντρεύτηκε, πανηγυρικά, την τηλεοπτική και θεατρική ηθοποιό Φελίσια Μοντεαλέγκρε από την Κόστα Ρίκα.
Η αλληλογραφία τους, που δημοσιεύθηκε από τον Νάιτζελ Σιμεόνε το 2013, στην έκδοση υπό τον τίτλο «The Leonard Bernstein Letters», αποκαλύπτει τώρα ότι (και) εκείνη ήξερε: «Είσαι ομοφυλόφιλος και μπορεί να μην αλλάξεις ποτέ». Και η κατακλείδα: «Γιατί, επιτέλους, δεν παραδέχεσαι ότι κάνεις διπλή ζωή;».
Όλα αυτά, λίγο καιρό αφότου το τέλος – με τούτα και με κείνα – είχε έρθει, τραγικό, για τον ευεργέτη του, Δημήτρη Μητρόπουλο, στο πόντιουμ της Σκάλας του Μιλάνου:
«Ο ιατρός της Σκάλας του Μιλάνου Δρ. Τζιανκάρλο Μπιόντι έσπευσε να τον βοηθήση. Ο Μητρόπουλος διηύθυνε την ορχήστραν επί δέκα περίπου λεπτά. Ολίγα λεπτά ενωρίτερον παρεπονέθη ότι ήτο κατάκοπος. “Αισθάνομαι τον εαυτόν μου πολύ εξηντλημένον”, είπε. “Είμαι εν παλαιόν αυτοκίνητον το οποίο πάντως εξακολουθεί να εργάζεται”. («Μακεδονία», 3.11.1960). Και πέρυσι ο εκλιπών υπέστη καρδιακήν προσβολήν εις Γερμανίαν, αλλά κατώρθωσε να αναρρώση…».
*Δημοσιογράφος
