Του Ηλία Φωτίου *
Τον Σεπτέμβριο του 2022, μια ομάδα ουκρανικών θαλάσσιων drone γεμάτων εκρηκτικά πλησίαζε τον ρωσικό στόλο στη Σεβαστούπολη. Εβδομήντα χιλιόμετρα από τη φρεγάτα-στόχο, η σύνδεση κόπηκε. Τα drone έχασαν την καθοδήγησή τους και ξεβράστηκαν αβλαβή στην ακτή. Ο Έλον Μασκ είχε αρνηθεί να ανοίξει το Starlink πάνω από την Κριμαία. Την απόφαση δεν την πήρε κυβέρνηση, δεν τη συζήτησε κοινοβούλιο, δεν την υπέγραψε υπουργός άμυνας. Την πήρε ένας ιδιώτης, με δικά του κριτήρια, για δικούς του λόγους. Ένας άνθρωπος αποφάσισε πού θα φτάσει η ισχύς πυρός ενός κράτους σε πόλεμο.
Εκεί κρύβεται η πραγματική μετατόπιση της εποχής, και δεν είναι φιλοσοφική. Η κυριαρχία δεν καταργείται. Αλλάζει διεύθυνση.
Για έναν αιώνα ξέραμε τι σημαίνει κυρίαρχο κράτος. Ο Max Weber το όρισε καθαρά, μονοπώλιο της νόμιμης βίας σε μια επικράτεια. Ποιος κρατά τον στρατό, ποιος κόβει νόμισμα, ποιος ελέγχει τα σύνορα. Αυτό το μονοπώλιο υπάρχει ακόμα, αλλά έχει πάψει να είναι το κρίσιμο. Ο πραγματικός έλεγχος σήμερα δεν περνά από τον στρατό. Περνά από την υποδομή.
Ρωτήστε ποιος ελέγχει τα δίκτυα επικοινωνίας που κρατούν όρθια μια οικονομία. Ποιος κρατά τα συστήματα πληρωμών από τα οποία περνά κάθε συναλλαγή. Ποιος έχει τα κέντρα δεδομένων, τα υπολογιστικά μοντέλα, τους αλγορίθμους που αποφασίζουν τι θα δει και τι δεν θα δει ένας πληθυσμός. Καμία από αυτές τις απαντήσεις δεν είναι πια «το κράτος». Οι απαντήσεις έχουν ονόματα εταιρειών, και πίσω από τις εταιρείες, ονόματα ανθρώπων. Και η έδρα αυτών των εταιρειών είναι πάντα η ίδια, αμερικανική ή, ολοένα περισσότερο, κινεζική. Ποτέ ευρωπαϊκή.
Αυτή τη μετατόπιση κάποιοι δεν την υφίστανται. Την επιδιώκουν.
Στην αμερικανική τεχνολογική Δεξιά κυκλοφορεί εδώ και χρόνια μια ιδέα που έμοιαζε γραφική και έπαψε να είναι. Ο Curtis Yarvin, ένας προγραμματιστής που έγραφε υπό ψευδώνυμο, υποστήριξε ότι η δημοκρατία είναι ξεπερασμένο λειτουργικό σύστημα και ότι το κράτος πρέπει να διοικείται σαν εταιρεία, με έναν διευθύνοντα σύμβουλο στην κορυφή. Το ονόμασαν «Σκοτεινή Διαφώτιση». Πριν λίγα χρόνια θα το προσπερνούσε κανείς. Σήμερα ο Yarvin διαβάζεται μέσα στην Ουάσιγκτον, ο Peter Thiel που χρηματοδότησε αυτόν τον κύκλο σκέψης χρηματοδότησε και τον αντιπρόεδρο των ΗΠΑ, και το «κράτος-εταιρεία» έπαψε να είναι πρόβλεψη. Έγινε περιγραφή.
Η «Σκοτεινή Διαφώτιση» δεν δημιούργησε τη μετατόπιση της κυριαρχίας προς τις πλατφόρμες. Της έδωσε ιδεολογία. Έδωσε στους ανθρώπους που ήδη κρατούσαν την υποδομή έναν λόγο να πουν ότι το κρατούν δικαιωματικά, και ότι η δημοκρατία που στέκεται εμπόδιο είναι απλώς ένα σύστημα προς αντικατάσταση. Αυτό αρκεί ως αναφορά. Το ενδιαφέρον δεν είναι η Αμερική που παράγει τους τεχνο-ολιγάρχες. Είναι η Ευρώπη που τους υποδέχεται χωρίς να έχει τίποτα να αντιτάξει.
Γιατί η Ευρώπη σε αυτό το παιχνίδι δεν κρατά χαρτιά.
Δεν έχει πλατφόρμα δικής της κλίμακας. Δεν έχει μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης που να αντέχει σύγκριση με τα αμερικανικά ή τα κινεζικά. Δεν έχει σύστημα πληρωμών ανεξάρτητο από τη Visa και τη Mastercard. Δεν έχει cloud· τα δεδομένα των ευρωπαϊκών κρατών και επιχειρήσεων κάθονται σε servers που ανήκουν σε τρεις αμερικανικές εταιρείες. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις τρέχουν την καθημερινότητά τους πάνω σε λογισμικό που δεν ελέγχουν, σε υποδομή που δεν κατέχουν, με κανόνες που στην τελική τους διάσταση δεν γράφουν οι ίδιες.
Απέναντι σε αυτό, η Ευρώπη κάνει το μόνο που ξέρει. Nομοθετεί. GDPR, DSA, AI Act, ο ένας κανονισμός πάνω στον άλλον. Το ονομάζει «ρυθμιστική υπερδύναμη» και το περνά για ισχύ. Είναι το αντίθετο. Η ρύθμιση είναι ομολογία μη κατοχής. Κανείς δεν βγάζει διάταγμα για ό,τι ελέγχει, το χρησιμοποιεί. Το διάταγμα το γράφει όποιος φυλάει ξένο κτήμα. Η Ευρώπη έγινε άριστος επιστάτης μιας περιουσίας που δεν της ανήκει, και μπέρδεψε τη φύλαξη με την ιδιοκτησία.
Η εξάρτηση αυτή είναι ανεκτή όσο ο κάτοχος της υποδομής παραμένει σύμμαχος. Το πρόβλημα της Ευρώπης δεν είναι ότι εξαρτάται, είναι ότι εξαρτάται από έναν εταίρο που έπαψε να θεωρεί δεδομένη τη συμμαχία. Και εδώ ο κύκλος της «Σκοτεινής Διαφώτισης» επιστρέφει στο προσκήνιο, γιατί ακριβώς αυτός βλέπει τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, το κράτος δικαίου, τα δικαστήρια, τις ρυθμιστικές αρχές, ως βάρος προς παράκαμψη, όχι ως αξία προς σεβασμό.
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη το είδαμε καθαρά με το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Μετά τα εντάλματα σύλληψης κατά της ισραηλινής ηγεσίας, η κυβέρνηση Τραμπ επέβαλε τον Φεβρουάριο του 2025 κυρώσεις στον εισαγγελέα Karim Khan. Η Microsoft του έκοψε το email, και αναγκάστηκε να καταφύγει σε ελβετικό πάροχο. Οι τραπεζικοί του λογαριασμοί στη Βρετανία πάγωσαν. Και το πιο διδακτικό: ευρωπαϊκές τράπεζες άρχισαν να παγώνουν λογαριασμούς προσώπων γύρω του χωρίς καν να το επιβάλλει ο νόμος τους, από μόνη την ανάγκη να προστατεύσουν τη δική τους πρόσβαση στο δολάριο και στις αμερικανικές υποδομές. Δεν χρειάστηκε αμερικανική εντολή προς τις ευρωπαϊκές τράπεζες. Η εξάρτηση λειτούργησε μόνη της. Ένας θεσμός στον οποίο η Ευρώπη στηρίζει την ηθική της ταυτότητα αχρηστεύτηκε εν μέρει από μια απόφαση που πάρθηκε αλλού, σε υποδομή που δεν ελέγχει. Δεν χρειάστηκε στρατός. Χρειάστηκε πρόσβαση.
Αυτή είναι η θέση της Ευρώπης στη νέα γεωγραφία της ισχύος. Δεν κάθεται στο τραπέζι όπου μοιράζεται η κυριαρχία. Κάθεται πάνω στο τραπέζι. Είναι το έδαφος όπου ασκούν κυριαρχία οι άλλοι, ένας πλούσιος, ρυθμισμένος, καλά νομοθετημένος χώρος τον οποίο ελέγχουν υποδομές με έδρα την Καλιφόρνια και, ολοένα περισσότερο, την Κίνα.
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες μιλούν για «στρατηγική αυτονομία» σε κάθε σύνοδο. Η φράση επαναλαμβάνεται τόσο συχνά ώστε έχει πάψει να σημαίνει κάτι. Αυτονομία δεν χτίζεται με ανακοινώσεις. Χτίζεται με υποδομή που κατέχεις, και η Ευρώπη δεν την έχει χτίσει, ούτε δείχνει διατεθειμένη να πληρώσει το κόστος και τον χρόνο που απαιτεί.
Το ερώτημα για την Ευρώπη δεν είναι πια ποιον νόμο θα ψηφίσει. Είναι σε ποιανού την υποδομή θα τον τρέξει.
* Ο Ηλίας Φωτίου είναι δημοσιογράφος
