Του Γιώργου Λεχουρίτη *
Σε ένα ρευστό και συνεχώς αναμορφούμενο γίγνεσθαι, η κριτική και ανοιχτή στη ζωή Πρόληψη, με την διεπιστημονική και συνθετική της δυναμική, χρειάζεται να συναντά τη φιλοσοφία, την επιστήμη, την τέχνη, τη πολιτική, το λαϊκό αίσθημα, τα ψυχοκοινωνικά, οικονομικά και πολιτισμικά φαινόμενα κ.λπ.
Η κριτική και ανοιχτή στη ζωή Πρόληψη οφείλει να συνομιλήσει μαζί τους, σε ενεργή συνομιλία με τους λόγους της κοινωνίας, γιατί αυτός ο ενεργός και ανοιχτός διάλογος φωτίζει και τον δικό της δρόμο.
Με αυτή την έννοια, δεν αποσκοπούμε απλώς στην ενημέρωση, αλλά στην ευαισθητοποίηση και αναζήτηση μιας νέας κατεύθυνσης και ενός νέου επιστημονικού παραδείγματος για την Πρόληψη, Απεξάρτηση και Κοινωνική Επανένταξη, μιας νέας κριτικής ολιστικής οπτικής και σκέψης που μπορεί να προκύπτει μέσα από τη συνάντηση, τον ενεργό διάλογο και τη συνομιλία, στο βαθμό που διασταυρώνεται με τους υπόλοιπους λόγους της κοινωνίας και ανοίγεται στη πολυσημία.
Ας εστιάσουμε την προσοχή μας, στον ορισμό της πρόληψης από τον Φοίβο Ζαφειρίδη: «Πρόληψη των ναρκωτικών και άλλων ψυχοκοινωνικών προβλημάτων είναι η αγάπη, η ανθρωπιά, η αλληλεγγύη, η φιλία και η υποχώρηση των ατομικών συμφερόντων μπροστά στο συλλογικό καλό. Η τέχνη της Πρόληψης δεν είναι επάγγελμα. Είναι τέχνη ζωής που προϋποθέτει για την άσκησή της Πίστη, ανθρωπιά και πορεία, Αυτογνωσία».
Η πρόληψη λοιπόν για μας, έχει να κάνει με την Συνεργασία, την Ομαδικότητα, τη Νοηματοδότηση, τη Φροντίδα, την Προσφορά. Η πρόληψη συνεπώς εδράζεται στη δημιουργία και διατήρηση πλαισίων ασφάλειας, εμπιστοσύνης και φροντίδας, προστασίας μέσα από ομαδικές διεργασίες, τις οποίες διέπουν οι αρχές της συμπερίληψης, της αμοιβαιότητας και του σεβασμού.
Μέσα από μια Διαλεκτική και Διαλογική/Αναστοχαστική Συστημική οπτική συγκροτείται ένα εννοιολογικό σύστημα που χαρακτηρίζεται από κοινούς αξιακούς άξονες.
Σε οποιοδήποτε γεγονός ή φαινόμενο έχει κοινωνικές προεκτάσεις, μια Διαλεκτική Συστημική οπτική στην Πρόληψη, χρειάζεται να προσπαθεί να βρει τα αίτια, να μετασχηματίσει Στάσεις και Συνειδήσεις,, να αλλάξει το κοινωνικό πλαίσιο και τις κυρίαρχες πρακτικές.
Έτσι διαλεκτική είναι να μπορείς να αντιμετωπίζεις κάθε φαινόμενο στο συγκεκριμένο πλαίσιο και τη συγκυρία που εμφανίζεται, και μέσα από την πολυπλοκότητα των αντιθέσεων που το καθορίζουν και το διαπερνάνε.
H Συστημική Διαλεκτική Προσέγγιση με ανθρωποκεντρικό και υπαρξιακό προσανατολισμό συνιστά μια τομή και ρήξη με τις κυρίαρχες και συμβατικές θεωρίες της ψυχολογίας, της πρόληψης της συμβουλευτικής και της ψυχοθεραπείας και ιδιαίτερα με τον αναλυτικό και εξατομικευμένο τρόπο σκέψης και ζωής. Είναι κριτική και ριζοσπαστική μιας και αντιλαμβάνεται τον άνθρωπο και τις ομάδες του ολιστικά, δυναμικά, πολυπαραγοντικά και πολυεπίπεδα. Προτάσσει ένα συνθετικό και ενοποιητικό πλαίσιο για τις επιστήμες του ανθρώπου, διαμορφώνοντας μια νέα επιστημονική επανάσταση και ως συνέπεια τούτης ένα καινούργιο επιστημονικό υπόδειγμα.
Συνεπώς το Συστημικό-Διαλεκτικό Μοντέλο:
1. Αναγνωρίζει το παγκόσμιο πλαίσιο της εποχής μας
2. Προτείνει δυο σημαντικούς στόχους για την αντιμετώπιση των αλλαγών: Κριτική Αυτογνωσία και Κοινωνιογνωσία.
3. Έχει μεθοδολογία στηριγμένη σε συστημική, ολιστική, βιωματική και διεπιστημονική προσέγγιση.
4. Προτείνει τρόπους για τη γνωστική & συναισθηματική ανάπτυξη μέσα από: την Έρευνα, την Επικοινωνία, τη Συμβουλευτική και την Πρόληψη.
5. Αναγνωρίζει ως προϋπόθεση την προσωπική και κοινωνική ανάπτυξη του ανθρώπου.
6. Καταργεί την παγιωμένη και στατική αντίληψη της γραμμικής αιτιότητας. Στην θέση της μπαίνει η κυκλική αιτιότητα, που εξετάζει μία συμπεριφορά στο «πώς» κι όχι στο «γιατί». Οι συμπεριφορές προσεγγίζονται μέσα από μία ακολουθία σχέσεων κι όχι αποκλειστικά από τα ατομικά χαρακτηριστικά. Αναζητούμε τόσο τις διεργασίες, όσο και τις αιτίες.
Έτσι το Συστημικό Διαλεκτικό Μοντέλο βασίζεται στη θεωρία για την οικολογία της ανθρώπινης εξέλιξης τόσο των Βασιλείου Γ., (1966), Berry (1975) Γεώργα(1999), όσο και του Bronfenbrenner (1979).
Σύμφωνα με αυτά τα συστημικά, διαλεκτικά και οικολογικά μοντέλα και ιδιαίτερα του Bronfenbrenner, τα φαινόμενα και προβλήματα μπορούν να γίνουν κατανοητά μέσω της επιρροής του μικροσυστήματος, του εξωσυστήματος και του μακροσυστήματος, που τα διαπερνά το χρονοσύστημα, ένας τρόπος για να κατανοηθούν στα συστήματα οι μεταβάσεις από την μια κατάσταση στην άλλη καθώς η εξέλιξη των καταστάσεων στο χρόνο είναι απρόβλεπτη.
Από την άλλη η εκπαίδευση πιστεύουμε ότι μπορεί να λειτουργήσει «θεραπευτικά», αν θεωρηθεί θεραπευτική κάθε διαδικασία η οποία προκαλεί αλλαγή στην κατεύθυνση της κάλυψης των ανθρώπινων συναισθημάτων και πνευματικών αναγκών και στοχεύει στο να κάνει τους ανθρώπους πιο ολοκληρωμένους και ευτυχισμένους.
Στη λογική αυτή οι Φοίβος Ζαφειρίδης, η Ζιώγου-Καραστεργίου και η Χαρίτου-Φατούρου προτείνουν ένα σχολείο σαν το Σχολείο Εργασίας ως «θεραπεία» αλλά και πρόληψη στην εξάπλωση των ναρκωτικών και άλλων ψυχοκοινωνικών προβλημάτων. Υποστηρίζουν, επίσης, το μετασχηματισμό του σύγχρονου σχολείου ως προϋπόθεση για τη ριζική αντιμετώπιση των σύγχρονων κοινωνικών προβλημάτων.
Για να γίνει αυτό χρειάζεται αλλαγή των στάσεων και των συμπεριφορών των ανθρώπων της σχολικής κοινότητας, μαθητών, γονιών και δασκάλων με τα δοκιμασμένα εργαλεία του Σχολείου εργασίας, όπως για παράδειγμα η κριτική έρευνα δράσης, αλλά και των ομάδων επικοινωνίας και επεξεργασίας των ανθρώπινων σχέσεων, ανθρωποκεντρικού τύπου, που έχουν εφαρμοστεί με επιτυχία στην εκπαίδευση (Φ.Ζαφειρίδης, Ρ. Ζιώγου-Καραστεργίου και Μ. Χαρίτου-Φατούρου, 1995).
Επίσης, η κριτική συστημική διαλεκτική σκέψη ως θεωρία, πρακτική, οικογενειακή συμβουλευτική και πρόληψη θα μας επέτρεπε να οραματιζόμαστε και να αγωνιζόμαστε για ένα κόσμο της κοινωνικής ισότητας και για τον homo humanisticus universalis.
Οι δυνάμεις της Εργασίας, της Επιστήμης και του Πολιτισμού, ζώντας στο περιθώριο του εκάστοτε συστήματος εξουσίας αναγκάζονται εκ των πραγμάτων να αναζητούν, να οραματίζονται και να αγωνίζονται για εναλλακτικές μορφές κοινωνικής οργάνωσης (Κ. Λάμπου,2021).
Ο στόχος μας δηλαδή είναι να δημιουργήσουμε μια νέα πρακτική, που θα ανακεφαλαιώσει τον πλούτο των γνώσεων και η οποία θα μπορούσε εν δυνάμει να είναι συνεχώς «υπό κατασκευή» και κατ’ επέκταση «ζωντανή», επίκαιρη και δυναμική. Αυτή είναι και η θέση μιας διαλεκτικής και συνεργατικής πρακτικής στο πλαίσιο την ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών(Λεχουρίτης, Γιώργος, 2018).
Ο αγώνας ενάντια στις διάφορες μορφές εξάρτησης δεν μπορεί να μην είναι ένας αγώνας πολυεπίπεδος, πολυπαραγοντικός, διαρκής και καθημερινός. Ίσως πιο επίκαιρος από ποτέ, ο αγώνας αυτός συναντιέται σήμερα με την ανάγκη της ευρύτερης κοινωνίας για τη διαμόρφωση ενός νέου τρόπου ζωής, με νόημα. Είναι μια πάλη συνεχής ενάντια στην αλλοτρίωση, τον εγωκεντρισμό, την παθητικότητα, την αδιαφορία, τον ατομισμό, την αποξένωση, την απουσία ανθρωπιστικών αξιών, την έλλειψη πίστης, οράματος, προοπτικής. Ευρύτερα, χρειάζεται να επικεντρωθούμε στη διαμόρφωση μιας στάσης ζωής, μέσα από την οποία θα μπορούμε τόσο να προλαμβάνουμε, όσο και να αντιμετωπίζουμε μη βοηθητικές για την ουσιαστική μας ανάπτυξη και ανέλιξη καταστάσεις. Η στάση αυτή ζωής χρειάζεται απαραίτητα να έχει ως βασικά συστατικά της: την εμπιστοσύνη την αλληλοβοήθεια, την συνεργασία, και την αλληλεγγύη.
Πιο συγκεκριμένα, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε και να συνομιλήσουμε με κοινωνικά φαινόμενα που παρατηρούμε ότι φτάνουν και αγγίζουν τους νέους και εφήβους στην εποχή μας και είναι ανησυχητικά.
Η άνοδος της ακροδεξιάς παγκοσμίως και η γοητεία που ασκούν οι απόλυτες και πολωμένες αντιλήψεις, η ρητορική μίσους, η εδραίωση του μισογυνιστικού τρόπου σκέψης που είναι η βάση στην οποία στηρίζεται το φαινόμενο των γυναικοκτονιών είναι κάποια από αυτά.
Ειδικά, με το χώρο που βρίσκουν οι incels διαδικτυακά παρατηρείται μεγάλη διασπορά και πολλαπλασιασμός μισογυνιστικών αντιλήψεων. Εκείνοι βρίσκουν μια ομάδα στην οποία νιώθουν αποδοχή και η κοινωνία δέχεται μια απειλή η οποία αναπτύσσεται και φυσικά φτάνει και σε νεανικό πληθυσμό.
Οι παρεμβάσεις μας στους νέους πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τους τις κοινωνικές επιρροές και να στοχεύουν στην ανάπτυξη της κριτικής σκέψης πέρα και πάνω από όλα.
Παρατηρούμε η σκέψη να γίνεται όλο και πιο απλουστευμένη, να αναζητείται ένας εύκολος εχθρός για ό,τι κακό μας συμβαίνει (ρατσισμός, Μπέλφαστ...), αναζήτηση εύκολων και γρήγορων απαντήσεων χωρίς τεκμηρίωση. Ειδικά μέσω διαδικτύου, ο οποιοσδήποτε έχει γνώμη και μπορεί να εκφραστεί, αλλά ταυτόχρονα και αντιφατικά η προπαγάνδα, η απουσία ελευθερίας του λόγου και η μη πρόσβαση στη σωστή πληροφόρηση είναι στην καθημερινότητά μας.
Συνεπώς η κριτική και ανοιχτή στη ζωή πρόληψη αποτελεί πολιτική πράξη, αναγνωρίζει κοινωνικά φαινόμενα και συγκεντρώνεται στην ανάδειξη αξιών:
Δημοκρατία, ελευθερία, κριτική σκέψη, προσωπική ευθύνη, διεκδίκηση χώρου και ορατότητας για όλους.
Οραματιζόμαστε μια πρόληψη η οποία θα στηρίζει ψυχοκοινωνικά τους ανθρώπους και ταυτόχρονα θα αποτελεί ένα προστατευμένο περιβάλλον στο οποίο θα κρίνονται και θα αναλύονται όλες οι τάσεις που απειλούν την ειρηνική συνύπαρξη και την ασφάλεια των ανθρώπων.
Πάγιο αίτημά μας παραμένει η απρόσκοπτη λειτουργία των Κέντρων Πρόληψης, μακριά από κηδεμονίες, αυταρχισμούς και καταναγκασμούς. Η αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων και η διάχυσή τους, αποτελεί στόχο και πρόκληση για όλους εμάς που απαρτίζουμε τη ραχοκοκαλιά της πρόληψης.
Βασική προϋπόθεση για την επίτευξη των στόχων μας, παραμένει η ουσιαστική και θεσμική θωράκιση των δομών μας, οι άμεσες προσλήψεις στα υποστελεχωμένα Κέντρα σε πολλές περιοχές της χώρας, καθώς και η ενίσχυση των προγραμμάτων πρόληψης και αγωγής υγείας στα σχολεία με ουσιαστικό περιεχόμενο. Για μίαν ακόμη «Παγκόσμια Ημέρα κατά των Ναρκωτικών και της Παράνομης Διακίνησής τους», οι Εργαζόμενοι των Κέντρων Πρόληψης παλεύουμε τόσο για να υπάρχουμε, με την διεκδίκηση της υπογραφής νέας προγραμματικής σύμβασης, όσο και για μια ολοκληρωμένη θεσμική τομή που θα οδηγήσει στην οργανική απαρτίωση του θεσμού των Κέντρων Πρόληψης».
Στο δια ταύτα:
Χρειαζόμαστε ένα νέο επιστημονικό παράδειγμα που θα στοχεύει στην κοινωνική αλλαγή, ένα νέο σχέδιο πολιτικής για την πρόληψη, θεραπεία και κοινωνική επανένταξη, που να θέσει τις βάσεις για μια Κοινωνικοποιημένη Ανθρωπινότητα και μια Εξανθρωπισμένη Κοινωνία, να υπερασπίζεται και να διεκδικεί:
-Συστημική, ολιστική θεώρηση της πραγματικότητας και συνειδητοποίηση της αλληλεξάρτησης σε όλα τα επίπεδα, σώματος-νου, σκέψης-δράσης, ατόμου-κοινωνίας, κοινωνίας και περιβάλλοντος.
-Ευρεία αντίληψη των ανθρώπινων ιδιοτήτων σύμφωνα με την υπαρξιακή-ανθρωπιστική ψυχολογία, και την ανθρωπολογική, κοινωνιολογική προσέγγιση.
-Άνοιγμα στο διάλογο και στη συνάντηση με το διαφορετικό μέσω της επεξεργασίας αποτελεσματικών στρατηγικών συνύπαρξης και της συνέργειας.
-Συνειδητοποίηση των κοινωνικών, πολιτισμικών και οικονομικών επιπτώσεων της κρίσης και του πολέμου στην καθημερινότητα όλων μας.
-Εμπιστοσύνη στον δυναμικό της ανάπτυξης του ανθρώπου (ως πρόσωπο και μέλος ομάδας) και στη βασική του ελευθερία, δημιουργικότητα και υπευθυνότητα.
-Ικανότητα επικοινωνίας και συναισθηματικής κατανόησης σε όλα τα επίπεδα και για όλους.
-Ελεύθερη και ανεξάρτητη κριτική σκέψη, η οποία δεν θα παρασύρεται παθητικά από γενικεύσεις και συνθηματολογίες.
– Αποδοχή όλων των διαφορετικών πολιτισμικών πλαισίων στον χώρο και τον χρόνο, χωρίς αποκλεισμούς ή προκαταλήψεις
Ας απαντήσουμε πιο ποιητικά για την Πρόληψη
Σε έναν κόσμο!
Δεν πρέπει να επιτρέπουμε
να μας ορίζουν
οι περιορισμένες αντιλήψεις
των άλλων ανθρώπων.
μας λέει με νόημα η γιαγιά Virginia Satir
Σε έναν κόσμο φοβισμένο
μπορούμε να γίνουμε
η Εμψύχωση και η Ενθάρρυνση;
Σε έναν κόσμο αγχωμένο
Μπορούμε να γίνουμε
η Ήρεμη Δύναμη;
Σε έναν κόσμο δυστυχισμένο
μπορούμε να γίνουμε
η Χαρά και το Χαμόγελο;
Σε έναν κόσμο καχύποπτο
μπορούμε να γίνουμε
η Εμπιστοσύνη;
Σε έναν κόσμο θυμωμένο
μπορούμε να γίνουμε
η Νηφαλιότητα και η Ευαλωτότητα;
Σε έναν κόσμο ελεγκτικό και κυρίαρχο
μπορούμε να γίνουμε
η Αλλαγή και η Ρευστότητα;
Σε έναν κόσμο που
απουσιάζει από το τώρα του,
μπορούμε να γίνουμε
το παρόν;
Αυτή είναι για μας η ΠΡΟΛΗΨΗ!
* Ο Γιώργος Λεχουρίτης είναι μέλος ΔΣ Σωματείου Εργαζομένων στην Πρόληψη
Τοποθέτηση στην Ημερίδα στο Πάντειο Πανεπιστήμιο των δύο Σωματείων εργαζομένων στον ΕΑΠΟΕ και στα Κέντρα Πρόληψης ( 20 Ιουνίου 2026)
