Για μυστική διπλωματία, κατηγορεί ουσιαστικά ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων το μέγαρο Μαξίμου και την υπουργό Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, με αφορμή τη “μυστική” και μη δημοσιευμένη έως τώρα συμφωνίας Ελλάδας – Βουλγαρίας για την επιστροφή της σορού του τσάρου Σαμουήλ στη Σόφια, με “αντάλλαγμα” ορισμένα κειμήλια από τη Βουλγαρία στην Ελλάδα.
Εξαιρετικά ανησυχητική είναι η επισήμανση που κάνει ο Σύλλογος στο υπόμνημά του ότι η εκπρόσωπος του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου της Βουλγαρίας δήλωσε δημόσια ότι η Σόφια δεν έδωσε στην Ελλάδα τα 48 κειμήλια – από τα χιλιάδες κλεμμένα κατά τους πολέμους – αλλά τα “δάνεισε”. Κάτι που, εφόσον ισχύει, γεννά σοβαρά ερωτηματικά ως προς τη “μυστική συμφωνία” της κυβέρνησης Μητσοτάκη με τη Σόφια.
Ειδικότερα, μεταξύ άλλων, ο Σύλλογος τονίζει ότι:
-Δύο εβδομάδες μετά την υπογραφή και μετά την «αμοιβαία κατάθεση», το εν λόγω «Μνημόνιο Κατανόησης» παραμένει μυστικό και αδημοσίευτο, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Βουλγαρία.
-Η σύνταξη και η επιστημονική τεκμηρίωση του Μνημονίου συντελέστηκε εκτός της προβλεπόμενης υπηρεσιακής οδού, ερήμην των αρχαιολόγων που στελεχώνουν τις αρμόδιες υπηρεσίες και έχουν εκπονήσει σχετικές μελέτες.
-Από την πλευρά των Βουλγάρων κρατικών αξιωματούχων και δημόσιων λειτουργών, οι δημόσιες τοποθετήσεις για το θέμα, εντείνουν τις ανησυχίες μας ως προς το περιεχόμενο και τις επιπτώσεις του εν λόγω «Μνημονίου Κατανόησης».
-Η Προϊσταμένη του Τμήματος Εκθέσεων και Διεθνών Σχέσεων του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου της Βουλγαρίας, Petranka Nedelcheva, επισήμανε ότι τα αντικείμενα δεν δωρίστηκαν ούτε μεταβιβάστηκαν κατά κυριότητα, καθώς και ότι δεν έχουν διαγραφεί από το μητρώο του Μουσείου. Η ίδια η Διευθύντρια του Μουσείου, μάλιστα, Boni Petrunova, δήλωσε ότι τα 48 αντικείμενα παραδόθηκαν προσωρινά και όχι οριστικά και ότι η Βουλγαρία «δεν δίνει τίποτε για πάντα». Τέλος στον τίτλο της Απόφασης υπ’ αριθ. 761/30.9.2026 του βουλγαρικού Υπουργικού Συμβουλίου, που αφορά στην ανάληψη κρατικής εγγύησης για την μεταφορά των αντικειμένων, γίνεται αναφορά στην μεταφορά των 48 αντικειμένων από το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας στην Ελλάδα «και πίσω».
Γιατί κρατείται μυστική συμφωνία;
Αναλυτικά, το υπόμνημα του Συλλόγου επί του από 29.9.2026 «Μνημονίου Κατανόησης» μεταξύ των υπουργών Πολιτισμού Ελλάδας και Βουλγαρίας, έχει ως εξής:
Εν όψει της συζήτησης στην Επιτροπή της Κύρωσης Συμφωνίας μεταξύ της Κυβέρνησης της Ελληνικής Δημοκρατίας και της Δημοκρατίας της Σερβίας για την προστασία πολιτιστικών αγαθών, ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων αναρωτιέται γιατί δεν έχει έρθει στην Βουλή για να κυρωθεί το από 29.9.2026 «Μνημόνιο Κατανόησης» μεταξύ των Υπουργών Πολιτισμού Ελλάδας και Βουλγαρίας, Λίνας Μενδώνη και Evtim Miloshev, αλλά αντιθέτως το κείμενο του Μνημονίου παραμένει άγνωστο. Στο συνημμένο Υπόμνημα θα διαβάσετε για τους κινδύνους που αυτό υποκρύπτει για την πολιτιστική κληρονομιά της χώρας.
Παράβαση κάθε κανόνα
Δύο εβδομάδες μετά την υπογραφή και μετά την «αμοιβαία κατάθεση», το εν λόγω «Μνημόνιο Κατανόησης» (η σύνταξη και η επιστημονική τεκμηρίωση του οποίου -ως προς τα πολιτιστικά αγαθά/κινητά μνημεία που αποτελούν αντικείμενά του- συντελέστηκε, απ’ όσο γνωρίζουμε, εκτός της προβλεπόμενης υπηρεσιακής οδού, ερήμην των αρχαιολόγων που στελεχώνουν τις αρμόδιες υπηρεσίες και έχουν εκπονήσει σχετικές μελέτες) παραμένει μυστικό και αδημοσίευτο, τόσο στην Ελλάδα όσο και στην Βουλγαρία.
Αδυνατούμε να κατανοήσουμε γιατί, αν -όπως διατείνεται η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Πολιτισμού- αυτό που συνομολογήθηκε ήταν η «επιστροφή στην Ελλάδα» των 48 κειμηλίων, ο «επαναπατρισμός» τους, σύμφωνα με την δήλωση του Πρωθυπουργού, δεν δίδεται στη δημοσιότητα το ακριβές κείμενο του «Μνημονίου», προκειμένου να καταστεί δυνατή, με την απαραίτητη διαφάνεια και σαφήνεια, η ακριβής νομική αξιολόγηση του (εξωνομικού) όρου «αμοιβαία κατάθεση» και των όσων αυτή συνεπάγεται για το καθεστώς κυριότητας των «αμοιβαία κατατιθέμενων» πολιτιστικών αντικειμένων και για την διατήρηση ισχυρών των σχετικών διεθνών αξιώσεων της χώρας, σύμφωνα με το άρθρο 126 της Συνθήκης του Νεϊγύ.
Ανησυχία από τις βουλγαρικές δηλώσεις
(…) Από την πλευρά των Βουλγάρων κρατικών αξιωματούχων και δημόσιων λειτουργών, οι δημόσιες τοποθετήσεις για το θέμα, φαίνεται, όχι μόνο να επιβεβαιώνουν τον χαρακτήρα της σύμβασης ως αμοιβαίας παρακαταθήκης, αλλά και να εντείνουν τις ανησυχίες μας ως προς το περιεχόμενο και τις επιπτώσεις του εν λόγω «Μνημονίου Κατανόησης».
Σε συνέντευξή του στη βουλγαρική δημόσια τηλεόραση, την ημέρα υπογραφής του Μνημονίου, ο Υπουργός Παιδείας και Επιστημών της Βουλγαρίας, Georgi Valchev, αφού επιβεβαίωσε ότι πρόκειται περί «αμοιβαίας κατάθεσης» πολιτιστικών αγαθών, δήλωσε ότι τα κράτη δεν παραιτούνται από την νομή (σ.σ. κατοχή «διανοία κυρίου») των αγαθών αυτών, ενώ επισήμανε ότι, πέραν αυτών των 48 αντικειμένων «δεν παραδίδεται απολύτως τίποτα».
Η ίδια η βουλγαρική κυβέρνηση, στην επίσημη ανακοίνωση του Υπουργικού Συμβουλίου περιγράφει το Μνημόνιο ως «αμοιβαία παράδοση προς φύλαξη», ενώ η Προϊσταμένη του Τμήματος Εκθέσεων και Διεθνών Σχέσεων του Εθνικού Ιστορικού Μουσείου της Βουλγαρίας, Petranka Nedelcheva, επισήμανε ότι τα αντικείμενα δεν δωρίστηκαν ούτε μεταβιβάστηκαν κατά κυριότητα, καθώς και ότι δεν έχουν διαγραφεί από το μητρώο του Μουσείου. Η ίδια η Διευθύντρια του Μουσείου, μάλιστα, Boni Petrunova, δήλωσε ότι τα 48 αντικείμενα παραδόθηκαν προσωρινά και όχι οριστικά και ότι η Βουλγαρία «δεν δίνει τίποτε για πάντα». Τέλος στον τίτλο της Απόφασης υπ’ αριθ. 761/30.9.2026 του βουλγαρικού Υπουργικού Συμβουλίου, που αφορά στην ανάληψη κρατικής εγγύησης για την μεταφορά των αντικειμένων, γίνεται αναφορά στην μεταφορά των 48 αντικειμένων από το Εθνικό Ιστορικό Μουσείο της Βουλγαρίας στην Ελλάδα «και πίσω». (…)
Μεγάλοι κίνδυνοι
Εάν, επομένως (και στον βαθμό που) η Ελλάδα, ήδη (είτε δια του κειμένου του Μνημονίου Κατανόησης -το οποίο αγνοούμε- είτε δια των παραπάνω επίσημων ανακοινώσεων της ελληνικής κυβέρνησης) αναγνωρίζει:
1] Ότι τα 48 κειμήλια που παραδόθηκαν από την Βουλγαρία στην Ελλάδα (και κατ’ επέκταση, τα «ιστορικά αντικείμενα αμοιβαίου ενδιαφέροντος» που θα «ταυτοποιηθούν» και θα «ενταχθούν σε επακόλουθη συμφωνία») είχαν «μεταφερθεί» στην Σόφια κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου (και όχι «αρπαγεί» ή -έστω- «αφαιρεθεί» από την κατοχή του ελληνικού Δημοσίου ή των αντίστοιχων εκκλησιαστικών νομικών προσώπων που βρίσκονταν εντός της ελληνικής επικράτειας)∙
2] Ότι τα αντικείμενα αυτά «εκτίθεντο ή φυλάσσονταν στο Εθνικό Μουσείο Ιστορίας της Βουλγαρίας»∙
3] Ότι, δια της μεταφοράς των 48 κειμηλίων (και όσων πρόκειται να ακολουθήσουν, δυνάμει τυχόν επακόλουθης συμφωνίας) στην Ελλάδα συντελείται (όχι απόδοση της κατοχής και αναγνώριση της κυριότητας του Ελληνικού Δημοσίου ή των αντίστοιχων εκκλησιαστικών νομικών προσώπων από τα οποία είχαν αφαιρεθεί τα αντικείμενα, αλλά) παράδοση προς φύλαξη (παρακαταθήκη) και μάλιστα προσωρινή και κυρίως.
4] Ότι τα 48 κειμήλια που αποτελούν αντικείμενο του «Μνημονίου Κατανόησης» (και όσα θα ενταχθούν σε αντίστοιχη επακόλουθη συμφωνία) παραδίδονται στην Ελλάδα υπό τον όρο της αμοιβαιότητας, δηλαδή έναντι (σε ανταπόδοση) της αντίστοιχης παράδοσης από την Ελλάδα ιστορικών αντικειμένων ενδιαφέροντος της Βουλγαρίας, τότε υπάρχει σαφής και σοβαρός κίνδυνος αποδυνάμωσης (ή ακόμα και απόσβεσης/ματαίωσης) διεθνών αξιώσεων της Ελλάδας που απορρέουν από το άρθρο 126 της Συνθήκης του Νεϊγύ.
(…) Κατά συνέπεια, με δεδομένο ότι το εν λόγω «Μνημόνιο Κατανόησης» δεν έχει κυρωθεί με νόμο, δεν δύναται να παράσχει επαρκές νόμιμο έρεισμα στην μεταβίβαση κατοχής ή την εξαγωγή κινητού μνημείου από την Ελληνική Επικράτεια, χωρίς την τήρηση των προϋποθέσεων του άρθρου 34 του ν. 4858/2021.
Παρά ταύτα, με βάση τουλάχιστον τα όσα είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε, πέραν του ελέγχου της συνδρομής ή μη όλων των ανωτέρω ουσιαστικών προϋποθέσεων, δεν έχει ληφθεί μέχρι σήμερα η γνώμη του Κεντρικού Αρχαιολογικού Συμβουλίου (ΚΑΣ), αναφορικά με τη μεταβίβαση της κατοχής του συγκεκριμένου κινητού μνημείου.
Ενόψει όλων των ανωτέρω, ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων καλεί τις Κοινοβουλευτικές Ομάδες και το σύνολο των Βουλευτών του Ελληνικού Κοινοβουλίου να ασκήσουν κάθε προβλεπόμενο, από τον Κανονισμό της Βουλής και το Σύνταγμα, μέσο κοινοβουλευτικού ελέγχου και να καλέσουν με κάθε τρόπο την κυβέρνηση και την πολιτική ηγεσία του Υπουργείου Πολιτισμού:
1] Να παραδώσει άμεσα στη δημοσιότητα το από 29.9.2026 «Μνημείο Κατανόησης» μεταξύ των Υπουργών Πολιτισμού Ελλάδας και Βουλγάριας,
2] Να παράσχει κάθε αναγκαία, ενόψει όσων εκθέσαμε ήδη, διαβεβαίωση περί της διασφάλισης της ισχύος και της λυσιτελούς άσκησης των διεθνών αξιώσεων της χώρας, σύμφωνα με το άρθρο 126 της Συνθήκης του Νεϊγύ, για την απόδοση και επιστροφή του συνόλου των αντικειμένων πολιτιστικής κληρονομιάς που αφαιρέθηκαν παράνομα από την ελληνική επικράτεια κατά τη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου και
3] Να ενημερώσει την Βουλή και τον ελληνικό λαό, ως προς τους όρους εκπλήρωσης κάθε προϋπόθεσης που τίθεται από το ν. 4858/2021 για την -συντελεσθείσα ήδη- μεταβίβαση της κατοχής και την εξαγωγή από την ελληνική επικράτεια του κινητού αρχαίου μνημείου των σκελετικών καταλοίπων της Βασιλικής του Αγίου Αχιλλείου.
