Προβληματισμό, έντονες αντιδράσεις, αλλά και πολεμική μεταξύ των υποστηρικτών και των διαφωνούντων, προκαλούν οι χειρισμοί της κυβέρνησης Μητσοτάκης και η συμφωνία που έκλεισε με τη Σόφια, με αποτέλεσμα την επιστροφή της σορού του τσάρου Σαμουήλ στη Βουλγαρία.
Οι διαφωνίες δεν έχουν να κάνουν με την κίνηση αυτή καθεαυτή της απόδοσης των οστών στη Βουλγαρία, όσο για τα ελάχιστα ανταλλάγματα, όπως εκτιμάται, που δέχτηκε η Αθήνα να πάρει από τη Σόφια. Ως γνωστόν, η σορός του εμβληματικού – για τη Βουλγαρία – τσάρου Σαμουήλ, αποτελούσε βασικό διαπραγματευτικό εργαλείο για την Ελλάδα, προκειμένου να επιστραφούν στη χώρα μας πάμπολλα κλεμμένα κειμήλια και χειρόγραφα μεγάλης πολιτιστικής και ιστορικής αξίας, σε καιρό πολέμων μάλιστα, από τη βουλγαρική πλευρά. Κοινή πεποίθηση είναι ότι η Αθήνα απεμπόλησε αυτό το διαπραγματευτικό ατού, παίρνοντας μικρά ανταλλάγματα.
Αντιδράσεις για τον τρόπο που «διαπραγματεύθηκε» το θέμα η κυβέρνηση Μητσοτάκη και ειδικότερα του υπουργείο Πολιτισμού και η επικεφαλής του, Λίνα Μενδώνη, δεν περιορίζονται σε επικρίσεις, όπως αυτές του Αντώνη Σαμαρά, προφανώς για να ευνοήσει το κόμμα που φέρεται ότι θα φτιάξει, αλλά διαπερνούν όλο το πολιτικό φάσμα, από δεξιά μέχρι αριστερά. Και, βέβαια, εύλογο είναι το ερώτημα: Για ποιο λόγο η κυβέρνηση έκανε αίφνης αυτό το «άνοιγμα» προς τη Σόφια; πήρε, έστω σε κάποιον άλλον τομέα ισχυρά ανταλλάγματα, ή, ως συνήθως, η εξωτερική πολιτική βρίσκεται στον αυτόματο πιλότο;
Θετική η παράδοση των οστών, αλλά με τα κειμήλια και χειρόγραφα τι θα γίνει;
Ενδεικτικές είναι ορισμένες αναρτήσεις που έγιναν στα social media. Ο δημοσιογράφος, Παντελής Σαββίδης, από τη βόρειο Ελλάδα, μεταξύ άλλων αναφέρει στο σχόλιό του:
Στο ζήτημα των οστών του Σαμουήλ και των κειμηλίων και χειρογράφων που συλήθηκαν από τους Βουλγάρους, κυρίως κατά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, από μονές της Δράμας, των Σερρών και της Ξάνθης, η στήλη υποστήριξε ότι η κυβέρνηση έπρεπε να διαπραγματευθεί την επιστροφή του συνόλου των περίπου 1.500 αντικειμένων. Υποστήριξε επίσης ότι η παράδοση των οστών στερεί από την ελληνική πλευρά ένα σημαντικό διαπραγματευτικό όπλο.
Τα οστά που αποδίδονται στον Σαμουήλ έχουν για την Ελλάδα κυρίως αρχαιολογική και ιστορική αξία. Για τη Βουλγαρία, όμως, αποτελούν επιπλέον σημαντικό σύμβολο της εθνικής της ταυτότητας.
Από την άποψη της οικοδόμησης καλών σχέσεων και της ενίσχυσης της θετικής εικόνας της Ελλάδας στη γειτονική χώρα, η παράδοση των οστών ήταν μια θετική κίνηση. Αυτό, όμως, δεν αναιρεί το ερώτημα αν η κυβέρνηση αξιοποίησε επαρκώς τη διαπραγματευτική δυνατότητα που διέθετε.
Τι θα γίνει με τα συληθέντα κειμήλια και χειρόγραφα που παραμένουν στη Βουλγαρία; Θα αφεθούν στη λήθη;
Στο διαδίκτυο διάβασα διάφορες απόψεις, κυρίως από σχολιαστές οι οποίοι, κατά την εκτίμησή μου, επιδιώκουν εδώ και καιρό τα διεθνή εύσημα, αποδεχόμενοι υποχωρήσεις σε ζητήματα ταυτότητας, ιστορίας και δικαιωμάτων. Είναι τόσο βέβαιοι ότι η χώρα δεν χρειάζεται τα στοιχεία που συνέβαλαν στη διαμόρφωση της σύγχρονης ταυτότητάς της; Δεν τους απασχολεί η περαιτέρω αποδυνάμωσή της; Ή θεωρούν αρκετό να αποτελεί η Ελλάδα έναν τόπο στον διεθνή χάρτη, αποκομμένο από την ιστορία και την ταυτότητά του;
Οι σχολιαστές αυτοί εξήραν την παράδοση των οστών, αλλά δεν έγραψαν ούτε είπαν κουβέντα για τα κειμήλια και τα χειρόγραφα που συλήθηκαν και εξακολουθούν να βρίσκονται στη γειτονική χώρα. Γιατί; Δεν τους ενδιαφέρουν; Ένας, μάλιστα, έγραψε ότι με αυτή την ενέργεια η Ελλάδα ενισχύει τα επιχειρήματά της υπέρ της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα. Σε αυτόν ειδικά απαντώ ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν περιορίζεται στα Γλυπτά του Παρθενώνα.
Η σημασία των κειμηλίων δεν εξαρτάται μόνο από την καλλιτεχνική τους αξία ή τη διεθνή αναγνωρισιμότητά τους. Συνδέεται επίσης με την ιστορία, τη μνήμη, την πίστη και την ταυτότητα των κοινοτήτων από τις οποίες προέρχονται. Για πολλούς από εμάς στον βορειοελλαδικό χώρο, τα περίπου 1.500 κειμήλια και χειρόγραφα των μονών έχουν ακόμη μεγαλύτερη σημασία από τα Γλυπτά. Αυτό δεν μειώνει την αξία των Γλυπτών ούτε την ανάγκη επιστροφής τους. Υπογραμμίζει ότι δεν υπάρχουν διεκδικήσεις πρώτης και δεύτερης κατηγορίας.
Χαιρόμαστε, λοιπόν, κι εμείς με τη χαρά των Βούλγαρων φίλων μας για την παραλαβή των οστών. Τους καλούμε, όμως, να στηρίξουν και το δίκαιο αίτημα επιστροφής των κειμηλίων και των χειρογράφων και να πιέσουν την κυβέρνησή τους προς αυτή την κατεύθυνση. Έτσι η χειρονομία καλής θέλησης θα αποκτήσει ουσιαστική αμοιβαιότητα και οι μονές δεν θα χρειαστεί να αναζητήσουν δικαστική δικαίωση».
Παραδόθηκε στη Βουλγαρία το ισχυρότερο διαπραγματευτικό χαρτί
Από τη μεριά του, ο γεωγράφος και γεωπολιτικός επιστήμονας, Γιώργος Πραχαλιάς, έγραψε: «Ο Τσάρος Σαμουήλ υπήρξε ο εμβληματικός ηγεμόνας της Βουλγαρίας, που συγκρούστηκε με τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία. Ο Αυτοκράτορας όμως Βασίλειος Β’ ο Βουλγαροκτόνος τον συνέτριψε, τυφλώνοντας χιλιάδες Βούλγαρους αιχμαλώτους και στέλνοντάς τους πίσω στη Βουλγαρία. Όταν ο Σαμουήλ αντίκρισε τους τυφλωμένους στρατιώτες του, υπέστη σοκ και πέθανε λίγο αργότερα, στις 6 Οκτωβρίου 1014.
Το 1965, ο καθηγητής Μουτσόπουλος ανακάλυψε τη σορό του Τσάρου Σαμουήλ στη Μικρή Πρέσπα, μαζί με άλλες τρεις σορούς σημαντικών Βουλγάρων αξιωματούχων.
Για τη Βουλγαρία τα λείψανα αυτά έχουν τεράστια ιστορική και εθνολογική σημασία, επειδή ο Σαμουήλ βρίσκεται στο επίκεντρο μιας μακρόχρονης ιστορικής και εθνολογικής διαμάχης μεταξύ Βουλγαρίας και Βόρειας Μακεδονίας.
Η Βουλγαρία ζητούσε επί δεκαετίες από την Ελλάδα τη σορό του Σαμουήλ, ενώ και η Ελλάδα ζητούσε τα αναρίθμητα κειμήλια που έχουν κλέψει οι Βούλγαροι από μοναστήρια της Βόρειας Ελλάδας κατά τον Α’ και Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Το 2014, στην επέτειο των χιλίων χρόνων από το θάνατο του Σαμουήλ, η Βουλγαρία ζήτησε πάλι τη σορό του Σαμουήλ και η Ελλάδα υπέβαλε τότε ολοκληρωμένο φάκελο με όλα τα κλεμμένα κειμήλια που ζητούσε πίσω ως αντάλλαγμα από τη Βουλγαρία.
Ως επιτελής τότε του Γενικού Επιτελείου Στρατού συμμετείχα προσωπικά στην κατάρτιση του φακέλου διεκδίκησης από πλευράς του ελληνικού Υπουργείου Εθνικής Άμυνας, με το οποίο πέραν των κλεμμένων εκκλησιαστικών κειμηλίων (αρμοδιότητας Υπουργείου Πολιτισμού) ζητούσαμε επιπλέον και την επιστροφή των κλεμμένων αρχείων και συλλεκτικών μηχανημάτων της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού που πήραν οι Βούλγαροι το 1944, τον επαναπατρισμό των σορών των Ταγματαρχών Γεωργίου Κολοκοτρώνη (εγγονού του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη) και του Ιωάννη Βελισσαρίου που σκοτώθηκαν στη Βουλγαρία το 1913, ενώ για πρώτη φορά η Ελλάδα διατύπωνε την απαίτηση για ίδρυση ελληνικού στρατιωτικού κοιμητηρίου εντός της Βουλγαρίας για τον ενταφιασμό των Ελλήνων στρατιωτών που έπεσαν εκεί στο Β’ Βαλκανικό Πόλεμο.
Για να το πω πολύ απλά, η Ελλάδα ζήτησε τότε τα πάντα πίσω από τη Βουλγαρία προκειμένου να της δώσει τη σορό του Τσάρου Σαμουήλ, γνωρίζοντας το πόσο ισχυρό διαπραγματευτικό όπλο ήταν η σορός του Σαμουήλ. Οι Βούλγαροι αρνήθηκαν και η διαπραγμάτευση έπαψε.
Πριν λίγες μέρες, στις 29 Σεπτεμβρίου 2026 υπεγράφη Μνημόνιο Κατανόησης και στις 3 Οκτωβρίου υπεγράφη πρωτόκολλο παράδοσης-παραλαβής μεταξύ των υπουργών Πολιτισμού Ελλάδας και Βουλγαρίας, παρουσία του Έλληνα Πρωθυπουργού, με το οποίο η Ελλάδα παρέδωσε τελικά τη σορό του Τσάρου Σαμουήλ και τις άλλες τρεις σορούς, ενώ σε αντάλλαγμα η Βουλγαρία παρέδωσε μόλις 48 εκκλησιαστικά κειμήλια από τα αναρίθμητα που έχουν κλαπεί από την Ελλάδα.
Είναι προφανές ότι παραδόθηκε στη Βουλγαρία το ισχυρότερο διαπραγματευτικό χαρτί που διέθετε η Ελλάδα, χωρίς προηγουμένως να έχει εξασφαλιστεί η επιστροφή του συνόλου των ελληνικών κειμηλίων που έχουν κλαπεί από τη Βουλγαρία, αλλά και η εξασφάλιση των σορών των Ελλήνων στρατιωτικών που βρίσκονται στη Βουλγαρία.
Υπάρχει όμως ένα ακόμη σοβαρότερο ζήτημα. Το Σύνταγμα της χώρας προβλέπει ότι για να τεθούν σε ισχύ και να εφαρμοστούν διεθνείς και διμερείς συμβάσεις πρέπει υποχρεωτικά να κυρωθούν από τη Βουλή των Ελλήνων και αφού έχει κατατεθεί στη Βουλή έκθεση του Γενικού Λογιστηρίου του Κράτους για τις οικονομικές επιπτώσεις της συμφωνίας. Στην προκειμένη περίπτωση, εφαρμόστηκε από την Ελλάδα άμεσα μια διμερής συμφωνία για ένα τόσο σοβαρό ζήτημα, χωρίς όμως να έχει κυρωθεί προηγουμένως από τη Βουλή των Ελλήνων και χωρίς να έχουν ενημερωθεί τα υπόλοιπα κόμματα.
Σπανίως μιλώ δημόσια με οργή, αλλά αυτό που έγινε είναι εξωφρενικό. Τέτοιοι χειρισμοί και μεθοδεύσεις για τόσο σοβαρά ζητήματα δεν έγιναν ποτέ και από καμία κυβέρνηση στη χώρα. Είναι προφανές ότι υπάρχουν σοβαρές ευθύνες κυβερνητικών και κρατικών παραγόντων και πρέπει να αναζητηθούν, όσο ψηλά και αν βρίσκονται».
Συμφωνία – ντροπή για το ΥΠΠΟ
Η αρχαιολόγος στην Εφορεία Εναλίων Αρχαιοτήτων του ΥΠΠΟ, Δέσποινα Κουτσούμπα, σε ανάρτησή της, ανάμεσα στα άλλα, έγραψε:
«Τι έχει συμβεί;
-Στη διάρκεια του Α Παγκοσμίου Πολέμου οι Βούλγαροι κατέκλεψαν μοναστήρια και αρχαιολογικούς χώρους της Βόρειας Ελλάδας και μετέφεραν τα κλοπιμαία στη χώρα τους.
-Χιλιάδες (μπορεί και 13.000) χειρόγραφα μεγάλης ιστορικής αξίας βρίσκονται στη Βουλγαρία ως αποτέλεσμα πολεμικής λεηλασίας.
-Στο ΥΠΠΟ σε παλιότερα χρόνια είχε ξεκινήσει καταγραφή τους για να υπάρξει και η σχετική διεκδίκηση, η οποία είναι καθόλα σωστή και βασίζεται στο διεθνές δίκαιο! (μέχρι και η Βρετανία έχει επιστρέψει τα χάλκινα του Μπενίν στη Νιγηρία, επειδή ήταν αποτέλεσμα πολεμικής λεηλασίας).
–Στη δεκαετία του 1960, ο καθηγητης Νικόλαος Μουτσόπουλος ανασκάπτει τη βασιλική του Αχιλλείου στις Πρέσπες και αναγνωρίζει σε έναν τάφο τα οστά του τσάρου Σαμουήλ, που ηγήθηκε της Μεγάλης Βουλγαρίας από το 997 έως το 1014. Το εύρημα είναι από ανασκαφή σε ελληνικό έδαφος, δεν αμφισβητείται η κυριότητά τους -απλώς αν όντως ταυτίζεται με τον Σαμουήλ (δεν μπορώ να ξέρω, οι απόψεις διίστανται) έχει συναισθηματική αξία για τους Βούλγαρους, ενώ για μας μόνο ιστορική.
Τι γίνεται τώρα; Το ΥΠΠΟ μιλά για "την αμοιβαία «κατάθεση» κειμηλίων ιστορικής αξίας για τις δύο χώρες" και οι εφημερίδες μιλούν για "ιστορική επιστροφή". Δεν είναι ούτε το ένα, ούτε το άλλο. Είναι ντροπή!
Τα "κειμήλια που επιστρέφουν" στη χώρα μας είναι 48, κυρίως εικόνες, και μεταξύ αυτών δεν υπάρχει ούτε ένα από τα χιλιάδες χειρόγραφα! Η Βουλγαρία δεν αναγνωρίζει ότι είναι προϊόντα πολεμικής λεηλασίας, ώστε να υποχρεωθεί να τα γυρίσει πίσω, ως οφείλει με βάση το διεθνές δίκαιο. Η χώρα μας υπογράφει ωραία ωραία ότι όλα αυτά απλώς... "μεταφέρθηκαν" κατά τη διάρκεια του Α Παγκοσμίου Πολέμου, όχι ότι είναι προϊόν πολεμικής λεηλασίας!
Άρα μας δίνουν 48 από τα κλεμμένα, ανταλλάσσοντάς τα με το ανθρωπολογικό υλικό από ελληνική ανασκαφή, δεν ζητούν συγνώμη για την λεηλασία, και έχουν και την υπογραφή της κυβερνησάρας μας ότι αυτά δεν είναι “κλεμμένα” που γυρίζουν πίσω, μας τα δίνει η Βουλγαρία από την καλή της την καρδιά -όχι λόγω διεθνούς δικαίου- και άμα θελήσει ποτέ θα μας δώσει και τα υπόλοιπα! Και όλο αυτό το παρουσιάζουν ως “ιστορική συμφωνία” οι ίδιοι που πουλάνε κάθε μέρα αλυτρωτισμό και πατριωτισμό και Ραφάλ και άλλες τέτοιες πίπες.
Έχουν όμως στο πλευρό τους την εκκλησία της Β. Ελλάδας, που δεν την ένοιαζαν -όπως φαίνεται- τα λεηλατημένα κειμήλια γενικώς, αλλά μόνο συγκεκριμένες εικόνες (προφανώς αυτές που θα φέρουν κίνηση και πιστούς στα μοναστήρια, τα χειρόγραφα δεν φέρνουν!).
Ειλικρινά, καλύτερα να χαρίζαμε τον (υποτιθέμενο) Σαμουήλ στη Βουλγαρία, και να συνεχίζαμε την διεκδίκηση για να έρθουν πίσω τα λεηλατημένα, παρά αυτό που κάνουν αυτή τη στιγμή, που δεν είναι συμφωνία επιστροφής, είναι συμφωνία αμνήστευσης ενός εγκλήματος πολέμου!
Η Ελλάδα εδώ και καιρό έχει αποστεί από την υπεράσπιση του διεθνούς δικαίου και αυτό θα το πληρώσουμε όλοι και όλες -και θα το πληρώσουν και τα μνημεία που έχουν χρνο ζωής παραπάνω από εμάς».
