Του Δημήτρη Στριλάκου *
Η «Οδύσσεια» είναι ένα έπος με ωκεανούς, τέρατα, θεούς, ήρωες, σφαγές και αιματηρή εκδίκηση. Και…σεξ σε διάφορα νησάκια φυσικά. Γι’ αυτό την έκανε ταινία ο Κρίστοφερ Νόλαν, γι’ αυτό την έκαναν και όλοι οι προηγούμενοι κινηματογραφικοί παραγωγοί.
Χωρίς να το ξέρει ο γερο – Όμηρος έπλασε ένα παγκόσμιο μπεστ σέλερ, μετέτρεψε τον ελληνικό μύθο σε μια ιστορία οικουμενικής κλίμακας.
Και για να πω την αλήθεια βαριέμαι αφάνταστα να διαβάζω όλες αυτές τις μεταμοντέρνες αναλύσεις που εντοπίζουν άβολες ηθικές ζώνες στην Οδύσσεια, απο σχολιαστές που μπερδεύουν το χθες με το σήμερα, ή αναγάγουν το Ομηρικό έπος στους ηθικούς ή κοινωνικούς κανόνες του σημερινού κόσμου μας.
Έχει πραγματικό νόημα να σκοτωνόμαστε σήμερα μεταξύ μας, επειδή ο Οδυσσέας παρουσιάζεται ως σύμβολο αρρενωπότητας, πατριωτικής φιγούρας και πολεμικής ιδιοφυΐας; Πόσα μεταμοντέρνα άρθρα να αντέξω να διαβάσω ακόμα για την Πηνελόπη, που – πιθανόν – να καταναγκάσθηκε στη σιωπή και στη συμμόρφωση κοινωνικών κανόνων; Γύρω στα 3.000 χρόνια μετά καλούμαστε να αναρωτηθούμε αν η Πηνελόπη καθηλώθηκε στον αργαλειό λόγω προσωπικής βούλησης, ή επειδή… εκβιαζόταν από την πατριαρχία;
Ρε, σοβαρά μιλάμε τώρα; Είναι θέμα προς συζήτηση όλο αυτό; Δεν ξέρουμε ότι την Εποχή του Χαλκού και στην πρώιμη αρχαική εποχή ο πολιτισμός και οι κοινωνικοί θεσμοί ήταν με πολλούς τρόπους αφάνταστα διαφορετικοί, πολύ πιο σκληροί και βίαιοι από τους δικούς μας;
Θα αποκαθηλώσουμε τον Οδυσσέα επειδή στα οχτώ από τα 10 χρόνια της επιστροφής του… τσιλιμπούρδιζε με την Καλυψώ στο νησάκι της, ή φασωνόταν με την Κίρκη στη σπηλιά της;
Ή μήπως δεν ξέρουμε το γιατί η κορύφωση της Οδύσσειας είναι επίτηδες μια εκτεταμένη σκηνή ανθρωποσφαγής;
Δέκα χρόνια σκυλοπνιγόταν και χαροπάλευε με τα τέρατα των ακτών ο Οδυσσέας, για να φτάσει στην Ιθάκη του. Από εδώ ο Κύκλωπας, από εκεί η Σκύλα και η Χάρυβδη! Και όταν έφτασε βρήκε το σπίτι του μπουρδέλο, όλοι τον είχαν ξεχάσει, οι μνηστήρες αλώνιζαν και ο σκύλος του πέθανε.
Κάπου δεν έπρεπε να ξεσπάσει; Κάπως δεν έπρεπε ο Όμηρος να αποκαταστήσει τον πρωταγωνιστή του, ως βασιλιά – αφέντη, ως πολεμιστή, ως σύζυγο και πατέρα, σύμφωνα με τα μέτρα της εποχής του;
Θέλω να πω ότι είναι άδικο να κρίνουμε τον γερο- Όμηρο με σημερινά κριτήρια. Είναι άδικο να επιβάλλουμε σύγχρονες αξίες στα αρχαία έπη. Γιατί με τον τρόπο τους παραμένουν βαθιά ανθρώπινα και έχουν ακόμη πολλά να πουν..
Ακόμα και ο Όμηρος που τίμησε όσο κανένας τον πόλεμο και την ικανότητα στη μάχη, έχει δυνατές στιγμές που αμφισβητεί με μαεστρία τους ηρωικούς κώδικες της εποχής του.
Όπως τότε που ο Οδυσσέας συναντά το φάντασμα του Αχιλλέα στον Άδη. Και εκεί ο ενδοξότερος ήρωας της Ιλιάδας παραδέχεται με συγκλονιστικό τρόπο ότι θα προτιμούσε να είναι «σκλάβος», αλλά ακόμα ζωντανός, παρά βασιλιάς των νεκρών.
«Όδυσσέα, για το θάνατο μη με παρηγορήσεις.
Θα ‘θελα να ‘μαι χωρικός και να ξενοδουλεύω
σε αφέντη δίχως κτήματα, που ‘ναι το βιος του λίγο,
παρά να βασιλεύω εδώ στους πεθαμένους όλους.»
Ο μεγαλύτερος πολεμιστής της ελληνικής φαντασίας, ο ανίκητος Αχιλλέας, φωνάζει μέσα από τον Άδη μια πικρή αλήθεια: ότι ακόμα και ο ηρωικός θάνατος δεν είναι κι αυτός παρά σιωπή, σκόνη και απώλεια.
Ένας πολεμιστής που όρισε την έννοια του ήρωα, νοσταλγεί τη ζωή. Όποια ζωή. Φτωχική, ταπεινή, αρκεί να είναι ζωή. Στον Άδη συνειδητοποιεί ότι ακόμα και ο ένδοξος θάνατος, είναι μόνο σκιές, μόνο αναμνήσεις, μόνο χαμένα ενδεχόμενα…
Ακόμα κι ο Αχιλλέας θα ήθελε απλώς να γυρίσει πίσω. Όχι ως ήρωας. Ως ζωντανός.
Η Οδύσσεια διδάσκει και άλλα πράγματα: Όπως ότι η περιπλάνηση δεν είναι προορισμός για όλους. Χρειάζεται αντοχές, απαιτεί απώλειες, ζητά ανταλλάγματα…
Χρειαζόμαστε άραγε έναν τελικό προορισμό; Ο Καβάφης υποστήριξε πως όχι. Πως η αξία βρίσκεται στη διαδρομή. Τι απέγιναν μετά ο Οδυσσέας και η Πηνελόπη; Έζησαν πράγματι ευτυχισμένοι; Άξιζαν τα είκοσι χρόνια αναμονής; Άξιζαν οι πόλεμοι, οι θυσίες, οι νεκροί και τόσοι σφαγμένοι μνηστήρες;
Ή μήπως ο Οδυσσέας ήταν πιο κοντά στον εαυτό του όταν ταξίδευε σε άγνωστες θάλασσες;
* Ο Δημήτρης Στριλάκος είναι δημοσιογράφος
Πηγή: Social media
