Δέκα χρόνια μετά τη Συμφωνία του Παρισιού, η ανθρωπότητα επιστρέφει εκεί όπου άρχισαν όλα – στις διασκέψεις για το κλίμα. Η φετινή COP30, που πραγματοποιείται από τις 10 ως τις 21 Νοεμβρίου στη Μπελέμ της Βραζιλίας αναμένεται να αποδειχθεί κάτι πολύ περισσότερο από μια ακόμη σύνοδος για την υπερθέρμανση του πλανήτη. Για πολλούς αποτελεί τεστ επιβίωσης για το ίδιο το σύστημα διεθνούς συνεργασίας.
Πριν από δέκα χρόνια, οι ηγέτες του πλανήτη πόζαραν χαμογελαστοί μπροστά από την τεράστια πινακίδα COP21. Φέτος δεν θα υπάρχουν ανάλογες ευκαιρίες. Οι ηγέτες των περισσότερων μεγάλων δυνάμεων απουσιάζουν. Ούτε ο κινέζος πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ ούτε ο Ινδός πρωθυπουργός, Ναρέντρα Μόντι δίνουν το «παρών» στη Μπελέμ ενώ από τις Ηνωμένες Πολιτείες δεν ταξίδεψε κανένας υψηλόβαθμος αξιωματούχος αφού ο Αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ έχει αποσύρει τη χώρα του από τη διαδικασία.
Περίπου 160 κυβερνήσεις περιορίστηκαν σε χαμηλόβαθμες αντιπροσωπείες αφήνοντας τους διοργανωτές με ένα τραπέζι διαπραγματεύσεων που θυμίζει περισσότερο τεχνική σύσκεψη παρά παγκόσμιο φόρουμ. Αν κάποτε οι COP υπήρξαν σύμβολο ενότητας, η φετινή αποτυπώνει την εξάντληση της πολυμερούς διπλωματίας — ενός συστήματος που δείχνει να έχει χάσει την πίστη των ίδιων των μελών του.
Η πορεία από το Παρίσι στη Βραζιλία συμπυκνώνει μια ολόκληρη δεκαετία αποδιάρθρωσης. Από την ακύρωση διεθνών συνθηκών έως την υποχώρηση της πίστης στους θεσμούς του ΟΗΕ, το παγκόσμιο σύστημα συνεργασίας δείχνει να έχει χάσει τον βασικό προσανατολισμό του. Και οι διασκέψεις για το κλίμα, άλλοτε σύμβολα ενότητας, έχουν μετατραπεί πλέον σε καθρέφτες αυτής της κρίσης.
Από την κοινή ευθύνη στην αποσύνθεση του διεθνούς διαλόγου
Η κλιματική διπλωματία υπήρξε για δεκαετίες το πεδίο όπου δοκιμαζόταν η ιδέα ότι οι παγκόσμιες απειλές μπορούν να αντιμετωπιστούν μόνο συλλογικά. Η Συμφωνία του Παρισιού το 2015 αποτέλεσε το αποκορύφωμα αυτής της διαδικασίας: 196 χώρες δεσμεύθηκαν να περιορίσουν την αύξηση της θερμοκρασίας του πλανήτη κάτω από 1,5°C.
Ωστόσο, μέσα σε λιγότερο από μια δεκαετία, η αισιοδοξία αυτή έχει εξανεμιστεί. Οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα συνεχίζουν να αυξάνονται, οι φυσικές καταστροφές πολλαπλασιάζονται και οι χώρες επιστρέφουν στην εσωστρέφεια. Οι COP κατέληξαν να λειτουργούν ως ετήσιες τελετουργίες χωρίς πραγματικό πολιτικό αντίκρισμα, ενώ η «πολυμερής συναίνεση» δίνει τη θέση της στον ωμό ρεαλισμό.
Η πανδημία, η ενεργειακή κρίση και οι πόλεμοι της τελευταίας δεκαετίας ενίσχυσαν τον εθνικισμό και υπονόμευσαν την εμπιστοσύνη στους διεθνείς θεσμούς. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύστημα όπου κάθε κράτος προσπαθεί να διασφαλίσει από μόνο του την επιβίωσή του — ενεργειακά, βιομηχανικά και πολιτικά — ακόμη κι αν αυτό σημαίνει την εγκατάλειψη των κοινών στόχων.
Καμία χώρα δεν ενσαρκώνει αυτή την απομάκρυνση καλύτερα από τις ΗΠΑ του Ντόναλντ Τραμπ. Από την πρώτη ημέρα της επανόδου του στον Λευκό Οίκο, ο Αμερικανός πρόεδρος απέσυρε εκ νέου τη χώρα από τη Συμφωνία του Παρισιού, ακύρωσε επιδοτήσεις για ανανεώσιμες πηγές και προώθησε ένα πρόγραμμα εκτεταμένης εξόρυξης πετρελαίου και φυσικού αερίου.
Το πιο χαρακτηριστικό, όμως, είναι το ιδεολογικό υπόβαθρο αυτής της πολιτικής. Στην πρόσφατη ομιλία του στη γενική συνέλευση των Ηνωμένων Εθνών, ο Τραμπ χαρακτήρισε την κλιματική αλλαγή «τη μεγαλύτερη απάτη που έχει διαπραχθεί ποτέ εις βάρος του κόσμου», προειδοποιώντας τους συμμετέχοντας, και ιδιαίτερα τους ευρωπαίους, ότι αν δεν ξεφύγουν «από αυτή την πράσινη απάτη» οι οικονομίες τους θα καταρρεύσουν.
Η ρητορική αυτή έχει διεθνή αντίκτυπο. Ενθαρρύνει κυβερνήσεις να υπονομεύουν τις περιβαλλοντικές τους δεσμεύσεις, επαναφέρει το αφήγημα των «χαμένων θέσεων εργασίας» λόγω της πράσινης μετάβασης και μετατοπίζει τη συζήτηση από το συλλογικό συμφέρον στο εθνικό. Η αμφισβήτηση της κλιματικής πολιτικής μετατρέπεται έτσι σε εργαλείο εσωτερικής πολιτικής επιρροής, υπονομεύοντας κάθε προοπτική διεθνούς συνεννόησης.
Ενεργειακός ψυχρός πόλεμος
Την ώρα που οι ΗΠΑ ποντάρουν ξανά στα ορυκτά καύσιμα, η Κίνα ακολουθεί μια εντελώς διαφορετική πορεία: οικοδομεί τη δική της πράσινη υπερδύναμη. Παράγει το 80% των φωτοβολταϊκών πάνελ, το 70% των ηλεκτρικών οχημάτων και κυριαρχεί στη βιομηχανία μπαταριών. Για το Πεκίνο, η ενεργειακή μετάβαση δεν είναι ηθική επιταγή αλλά γεωοικονομικό εργαλείο, ένα νέο σύστημα ισχύος που θα του επιτρέψει να ηγεμονεύσει στις αγορές του 21ου αιώνα.
Η αντιπαράθεση αυτή δεν διεξάγεται στις αίθουσες του ΟΗΕ, αλλά στα εργοστάσια, στα ναυπηγεία και στις αλυσίδες εφοδιασμού. Η «πράσινη» βιομηχανία έχει μετατραπεί σε πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα στις υπερδυνάμεις — και οι μικρότερες χώρες καλούνται να επιλέξουν πλευρά. Η Ευρώπη, διχασμένη ανάμεσα στην ανάγκη για πράσινη τεχνολογία και στον φόβο απώλειας βιομηχανικής κυριαρχίας, προσπαθεί να επινοήσει έναν «τρίτο δρόμο» αυτονομίας, με περιορισμένα όμως μέσα. Η πράσινη μετάβαση δεν είναι πια συλλογικό εγχείρημα, αλλά εργαλείο ισχύος.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, είναι εύλογο να διερωτάται κανείς αν οι COP έχουν ακόμη νόημα. Κάποιοι ειδικοί, προτείνουν να διεξάγονται ανά πενταετία, ώστε να αποκτήσουν ουσιαστικό περιεχόμενο αντί να καταλήγουν κάθε χρόνο σε επαναλαμβανόμενα ευχολόγια και δηλώσεις προθέσεων. Άλλοι, όπως η Άννα Άμπεργκ του Chatham House, υπενθυμίζουν πως, παρά τα ελαττώματά τους, οι διασκέψεις αυτές παραμένουν ο τελευταίος θεσμός λογοδοσίας σε παγκόσμιο επίπεδο.
Σε κάθε περίπτωση, η συλλογική δυναμική φαίνεται να έχει πια εξαντληθεί. Η κούραση και η απογοήτευση που προκαλούν οι επαναλαμβανόμενες COP, χωρίς απτά αποτελέσματα, η επιστροφή του οικονομικού προστατευτισμού και η κυριαρχία των γεωπολιτικών προτεραιοτήτων καθιστούν ολοένα δυσκολότερη τη διαμόρφωση κοινού οράματος. Η πολυμερής διπλωματία δεν πεθαίνει τελικά από έλλειψη θεσμών, αλλά από έλλειψη πίστης.
Η Συμφωνία του Παρισιού ήταν μια τελευταία αναλαμπή παγκόσμιας αισιοδοξίας. Σήμερα, ο κόσμος μοιάζει να έχει επιστρέψει στη λογική του «ο καθένας για τον εαυτό του». Οι COP, ακόμη κι αν συνεχίσουν να υπάρχουν, θα έχουν περισσότερο συμβολικό παρά ουσιαστικό ρόλο — ως υπενθύμιση μιας εποχής που πίστεψε πως η διεθνής συνεργασία μπορούσε να αλλάξει την ιστορία. Δέκα χρόνια αργότερα βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το άβολο ερώτημα: μπορεί η πολυμερής διπλωματία να αναγεννηθεί ή ζούμε το τέλος της;
