Η Τεχνητή Νοημοσύνη ενώνεται με μικροσκοπικούς … εγκέφαλους

Όταν τον Οκτώβριο του 2024 εκτυπώθηκε το βιβλίο του Mustafa Suleyman, ένας από τους ιδρυτές της DeepMind, νυν διευθύνων σύμβουλος της Microsoft Al με τίτλο “Το επερχόμενο κύμα”, ήταν πολλοί αυτοί που θεώρησαν υπερβολικές τις ανησυχίες του. Η προειδοποίησή του για τις προκλήσεις που φέρνουν στην ανθρωπότητα οι ταχύτατα εξελισσόμενες επιστήμες της Τεχνητής Νοημοσύνης, της βιολογίας και της γενετικής, ακούστηκε με έντονο σκεπτικισμό μπροστά στον ενθουσιασμό για τις μεγάλες προοπτικές που αυτή ανοίγει. 

“Η τεχνητή νοημοσύνη είναι πολύτιμη και ταυτόχρονα επικίνδυνη ακριβώς επειδή είναι προέκταση της καλύτερης και της χειρότερης πλευράς”, έγραψε. 

Σχεδόν δύο χρόνια μετά τις προειδοποιήσεις του, στο Ινστιτούτο Βλαστικών Κυττάρων Sanford του UCSD, τα “οργανοειδή”, πρωτόλεια δημιουργήματα ανθρώπινου εγκεφάλου, καλλιεργούνται και παράγουν επαναλαμβανόμενες ταλαντώσεις – εγκεφαλικά κύματα – σχεδόν αδιάκριτες από εκείνες που παράγει ένα πρόωρο μωρό!

Το ρεπορτάζ του wired είναι μια αποκάλυψη για το που κατάφερε να φθάσει το πάντρεμα της Τεχνητής Νοημοσύνης με τη συνθετική βιολογία. O Mustafa Suleyman το 2024 γράφοντας για τον αναδυόμενο Homo Technologicus, ουσιαστικά μιλάει για την ανάγκη του “ελέγχου της τεχνολογίας” σε ένα θεμελιώδες πρόγραμμα, “μια ισορροπία δυνάμεων όχι μεταξύ ανταγωνιστικών παραγόντων αλλά μεταξύ των ανθρώπων και των εργαλείων τους”.

Πολύ πιο γρήγορα απ΄ ότι και ο ίδιος εκτιμούσε, βρισκόμαστε μπροστά στην “εξέλιξη” για την οποία προειδοποιούσε. “Τη συμπίεση και παράκαμψη δεκάδων εκατομμυρίων ετών ιστορίας μέσα από κατευθυνόμενες παρεμβάσεις”.

Μικροσκοπικοί ανθρώπινοι εγκέφαλοι καλλιεργούνται σε εργαστήρια σε όλο τον κόσμο. 

Το ρεπορτάζ του wired καταλήγει επίσης σε συμπέρασμα. “Σύντομα τα οργανοειδή”, ενδέχεται να ξεπεράσουν σε νοητική ικανότητα τα νευρωνικά δίκτυα.

Κάθε κύτταρο στο σώμα μας έχει τη δυνατότητα να γίνει πιο έξυπνο. “Αν οι βιολόγοι έπαιρναν ένα δείγμα του δέρματός μας και το χειρίζονταν πολύ προσεκτικά τα κύτταρα μέσα σε αυτό, θα μπορούσαν πραγματικά να φτιάξουν έναν εγκέφαλο. Το κάνουν συνέχεια”, σημειώνει η Claire L. Evans που υπογράφει το ρεπορτάζ. 

Δεν πρόκειται για έναν πολύπλοκο ανθρώπινο εγκέφαλο, αλλά για μια μάζα φαιάς ουσίας, με μερικά εκατομμύρια νευρώνες που μπορούν να στέλνουν και να λαμβάνουν ηλεκτρικά σήματα. Οι βιολόγοι αποκαλούν αυτά τα παράξενα δημιουργήματα οργανοειδή ανθρώπινου εγκεφάλου. Διατηρούμενα σε θερμοκρασία 34,6 βαθμών Φαρενάιτ (37,6 βαθμούς Κελσίου) σε κάτι που μοιάζει με μήτρα, για οκτώ μήνες, θα παράγουν επαναλαμβανόμενες ταλαντώσεις – εγκεφαλικά κύματα – σχεδόν αδιάκριτες από εκείνες που παράγει ένα πρόωρο μωρό.

Σε εργαστήρια κυτταροκαλλιέργειας σε όλο τον κόσμο, τα οργανοειδή του ανθρώπινου εγκεφάλου ζουν τη σύντομη ζωή τους ως νευρωνικά πειραματόζωα, δοκιμάζοντας τις επιπτώσεις ασθενειών, τοξινών και νέων φαρμακευτικών προϊόντων. Αλλά σύντομα μπορεί να ασχοληθούν με πιο πολύπλοκα σχέδια.

“Στο Πανεπιστήμιο του Σαν Ντιέγκο, οργανοειδή καθοδηγούν αραχνοειδείς ρομπότ μέσα από λαβύρινθους και λαμβάνουν ηρωικές δόσεις ψυχεδελικών. Στο Johns Hopkins, αποτελούν τη βάση για νέα βιοϋπολογιστικά συστήματα. Και σε μια νεοσύστατη επιχείρηση στη Μελβούρνη, παίζουν βιντεοπαιχνίδια όπως το Pong και το Doom”.

Ενώ οι ειδήμονες στην AI ασχολούνται με τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα και τους πράκτορες τεχνητής νοημοσύνης, οι βιολόγοι πηγαίνουν κατευθείαν στην πηγή της νοημοσύνης, “καλλιεργώντας ζωντανούς νευρώνες που μαθαίνουν μόνοι τους να προγραμματίζονται με ηλεκτρικά σήματα και δόσεις ντοπαμίνης”.

Στο μέλλον η τεχνητή νοημοσύνη δεν θα είναι καθόλου τεχνητή. Θα κατασκευαστεί από την ίδια την ύλη της οργανικής ζωής, υποστηρίζουν οι βιο-γενετιστές

Είτε στα κρανία μας είτε σε ένα εργαστήριο, οι νευρώνες δεν θέλουν τίποτα περισσότερο από το να βρουν ο ένας τον άλλον – και, μέσα από το κενό, να σφυρηλατήσουν τις συνάψεις των οποίων ο ηλεκτρικός κυματισμός αποτελεί τη βάση της σκέψης. Είναι πολύ καλοί σε αυτό. Αν ενώσετε χαλαρά εγκεφαλικά κύτταρα, θα πολλαπλασιαστούν και θα συνδεθούν μεταξύ τους μέχρι να συνενωθούν σε αυτόνομες σφαίρες ιστού. Τα οργανοειδή του ανθρώπινου εγκεφάλου ουσιαστικά αυτοδημιουργούνται. 

“Σε όποιο περιβάλλον και αν τα τοποθετήσετε, το πρώτο πράγμα που κάνουν είναι να προσπαθούν να συνδεθούν”, δηλώνει ο Βραζιλιάνος γεννετιστής και αναπτυξιακός βιολόγος Alysson Muotri.

Την τελευταία δεκαετία, το εργαστήριό του έχει επεκτείνει δραματικά το πεδίο της έρευνας για τα οργανοειδή του εγκεφάλου. Αυτός και οι συνάδελφοί του έχουν αναβιώσει γενετικό υλικό από το αρχείο απολιθωμάτων ανθρωποειδών για να δημιουργήσουν «Νεάντερταλ» οργανοειδή εγκεφάλου. Έστειλαν φορτία οργανοειδών στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό για να μελετήσουν τι κάνει η κοσμική ακτινοβολία στους εγκεφάλους των αστροναυτών. 

“Αυτή δεν είναι μια επεμβατική διαδικασία. Για να φτιάξετε ένα οργανοειδές εγκεφάλου, το μόνο που χρειάζεστε είναι το δείγμα δέρματος. Παίρνετε τα ενήλικα κύτταρα και τα εισάγετε σε κάποιες ειδικές πρωτεΐνες που τα επαναφέρουν στην εμβρυϊκή τους κατάσταση. Δίνοντας μια δεύτερη ευκαιρία να ωριμάσουν, αυτά τα λεγόμενα επαγόμενα πολυδύναμα βλαστοκύτταρα μπορούν να γίνουν οτιδήποτε: οργανοειδή δακρυϊκών αδένων που κλαίνε, οργανοειδή καρδιάς που χτυπούν ή οργανοειδή εγκεφάλου…“

Τα οργανοειδή του εγκεφάλου είναι κομμάτια σάρκας που καλλιεργούνται σε εργαστήριο, μοιάζουν με ένα τέταρτο φυστικιού. Οπτικά, τα οργανοειδή δεν είναι συναρπαστικά. Είναι αδιαφανή, στο μέγεθος και το σχήμα περίπου ενός σπόρου chia. Τα οργανοειδή του Muotri περιέχουν 5 εκατομμύρια κύτταρα, εκ των οποίων τα 2,5 εκατομμύρια είναι νευρώνες. Τα υπόλοιπα είναι μη νευρωνικά νευρογλοιακά κύτταρα.

Προς το παρόν, δεν χρειάζεστε άδεια για να “βασανίσετε” οργανοειδή του εγκεφάλου. Από βιοηθικής άποψης, δεν είναι άνθρωποι. Δεν είναι καν ζώα. Αν τα οργανοειδή κάποια μέρα μεταπηδήσουν από το μέγεθος της μέλισσας στο μέγεθος του ποντικιού, αυτό το πρωτόκολλο θα πρέπει να εξελιχθεί. Το πρόβλημα είναι ότι κανείς δεν ξέρει ακριβώς πού να τραβήξει μια γραμμή.

Στη Μελβούρνη, η Cortical Labs καλλιεργεί επίπεδες νευρωνικές καλλιέργειες —τα βλαστοκύτταρα δωρίστηκαν από τον ίδιο τον ιδρυτή της εταιρείας— και τις φορτώνει σε κομψούς λευκούς βιολογικούς «υπολογιστές» που ονομάζονται CL-1. Ο καθένας έχει το μέγεθος μιας επιμηκούς τοστιέρας και διαθέτει ενσωματωμένο σύστημα υποστήριξης ζωής ικανό να διατηρήσει ζωντανή μια καλλιέργεια έως και ενός εκατομμυρίου νευρώνων για έξι μήνες. Με το CL-1, η Cortical Labs στοχεύει να γίνει η Nvidia της νευρωνικής πληροφορικής, παρέχοντας υλικό και, ας πούμε, «νευρώνες ως υπηρεσία» με καθυστέρηση υποδεέστερη των χιλιοστών του δευτερολέπτου.

Προς το παρόν, αυτοί οι νευρωνικοί υπολογιστές ενδιαφέρουν κυρίως τους ερευνητές που θέλουν να εργαστούν με νευρώνες χωρίς να αναλάβουν οι ίδιοι την κουραστική διαδικασία σε υγρά εργαστήρια. Τελικά, ωστόσο, η εταιρεία ελπίζει ότι οι νευρώνες θα αποδειχθούν ένα ενεργειακά αποδοτικό, ανθεκτικό υπόστρωμα για πιο γενικές εφαρμογές πληροφορικής – συμπεριλαμβανομένων ορισμένων εργασιών που χειρίζεται επί του παρόντος η Τεχνητή Νοημοσύνη, όπως η αναγνώριση και η ταξινόμηση εικόνων.

Όπως εξηγεί ο Άλον Λέφλερ, επιστήμονας στα Cortical Labs, ο εγκέφαλός μας είναι ενσωματωμένος σε ένα περιβάλλον και η ανταπόκριση σε αυτό το περιβάλλον σε πραγματικό χρόνο είναι αυτό που κάνουν οι εγκέφαλοι. “Δεδομένου ότι οι νευρώνες σε ένα πιάτο δεν επωφελούνται από αυτούς τους συνεχείς βρόχους ανατροφοδότησης δράσης και εμπειρίας, το παιχνίδι που παίζουν καλύπτει το κενό”.

Είναι ένα οργανοειδές νοήμον; Οι απόψεις ποικίλλουν. Ο φιλόσοφος Tim Bayne ανησυχεί ότι τα οργανοειδή, απομονωμένα στα εργαστήρια, θα μπορούσαν να γίνουν «νησίδες επίγνωσης». Ο Jonathan Birch, καθηγητής φιλοσοφίας στο London School of Economics, πιστεύει ότι θα έχουμε πρόβλημα αν τα οργανοειδή αναπτύξουν ποτέ ένα εγκεφαλικό στέλεχος, το οποίο υποστηρίζει ότι λειτουργεί ως “καλώδιο τροφοδοσίας” για τη συνείδηση.

“Ο στόχος είναι να φτάσουμε σε ένα οργανοειδές εγκεφάλου 1 εκατοστού”, είπε στη ρεπόρτερ ο Thomas Hartung, του Johns Hopkins, όπου πειραματίζεται με νέα συστήματα έγχυσης για να αντιμετωπίσει το πρόβλημα της αιμάτωσης. Το ένα εκατοστό έχει περίπου το μέγεθος ενός εγκεφάλου ποντικού – “ένα εντελώς διαφορετικό θηρίο”, από τα οργανοειδή των 500 μικρομέτρων στα οποία έχει συνηθίσει.

Οι επιχειρήσεις στο μεταξύ ακμάζουν. Τον Ιούλιο του 2025, τα Εθνικά Ινστιτούτα Υγείας ανακοίνωσαν ότι δεν θα χορηγούν πλέον επιχορηγήσεις σε έρευνα που βασίζεται αποκλειστικά σε δοκιμές σε ζώα, ενθαρρύνοντας την εξέταση «νέων μοντέλων προσέγγισης», όπως τα οργανοειδή. Τον Σεπτέμβριο του 2025 το Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας των ΗΠΑ, ανακοίνωσε μια επένδυση 87 εκατομμυρίων δολαρίων για την κατασκευή ενός “Τυποποιημένου Κέντρου Μοντελοποίησης Οργανοειδών”. 

Το 2017, δύο νευροεπιστήμονες στο University College London πήραν ένα μικρό δείγμα δερματικών κυττάρων από το χέρι του επιστημονικού δημοσιογράφου Philip Ball και τα μετέτρεψαν σε ένα οργανοειδές εγκεφάλου. Οκτώ μήνες αργότερα, κοιτάζοντας τη δημιουργία τους στο μικροσκόπιο, ο Ball ένιωσε ένα “ανησυχητικό ρίγος” στην ιδέα ότι αυτός ο ζωντανός ιστός, που σχηματίστηκε από τη σάρκα του όπως η Εύα από το πλευρό του Αδάμ, πάλλεται με τα ίδια ηλεκτρικά σήματα που κινούν τον δικό του εγκέφαλο. Αν και η δομή τους ήταν σχετικά πρωτόγονη, οι νευρώνες στο οργανοειδές του Ball επικοινωνούσαν μεταξύ τους. “Αυτές δεν είναι «σκέψεις»», είπε στον εαυτό του. Αλλά είναι αυτό από το οποίο είναι φτιαγμένες οι σκέψεις”.

“Ως άνθρωποι βρισκόμαστε αντιμέτωποι με μια πρωτοφανή πρόκληση” λέει ο διευθύνων σύμβουλος της Microsoft Al στο βιβλίο του. “Όσο η αγορά της Τεχνητής Νοημοσύνης εξελίσσεται, γίνεται άρρηκτο στοιχείο του κοινωνικού ιστού. Οι νέες εφευρέσεις θα καταλήξουν πέρα από το έλεγχο μας;”. 

“Η ωμή αλήθεια”, λέει ο Mustafa Suleyman, “είναι πως κανεί δεν ξέρει πότε, κατά πόσο ή πώς ακριβώς μια τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να ξεφύγει από τον έλεγχο μας και τι θα ακολουθούσε. Ο Homo Technologicus θα μπορούσε ενδεχομένως να απειληθεί από την ίδια τη δημιουργία του”.