Ίαν Άνγκους *
Οι πρώτοι σύγχρονοι άνθρωποι εξελίχθηκαν από προγενέστερα πρωτεύοντα θηλαστικά πριν από περίπου 300.000 χρόνια. Αυτοί οι homo sapiens ήταν εξίσου πνευματικά και σωματικά ικανοί με εμάς: τοποθετώντας τους στον 21ο αιώνα, μπορούσαν γρήγορα να μάθουν να χρησιμοποιούν smartphones και αυτοκίνητα. Οι πρώτες μεγάλες πόλεις του κόσμου—το Τσαταλχόγιουκ στην Τουρκία, η Εριντού, η Ουρούκ και η Ουρ στη Μεσοποταμία, η Αΐν Γκαζάλ στην Ιορδανία, η Μεργκάρ στο Πακιστάν, η Μέμφις στην Αίγυπτο και άλλες—χτίστηκαν κατά την ίδια περίοδο ραγδαίων οικονομικών και κοινωνικών αλλαγών.
Το παγκόσμιο κλίμα έπαιξε κρίσιμο ρόλο στην παγκόσμια αλλαγή, από μικρές νομαδικές ομάδες στη γεωργία στους πρώτους μεγάλους πολιτισμούς. Μια μελέτη δεδομένων από τους πυρήνες πάγου από επιστήμονες στο Ινστιτούτο Έρευνας Κλιματικών Επιπτώσεων του Πότσνταμ δείχνει τη μέση ετήσια θερμοκρασία στη Γροιλανδία τα τελευταία 100.000 χρόνια. Το πρώτο 90% αυτού του χρόνου χαρακτηρίστηκε από επαναλαμβανόμενες παγετωνικές προελάσεις και υποχωρήσεις: το παγκόσμιο κλίμα δεν ήταν μόνο κρύο, αλλά ήταν γενικά εξαιρετικά μεταβλητό.
Ο ιστορικός του κλίματος William J. Burroughs, ο οποίος αποκαλεί εκείνη την εποχή την εποχή του χάους, υποστηρίζει πειστικά ότι όσο συνεχιζόταν η ταχεία και χαοτική κλιματική αλλαγή, η γεωργία και η κατοικημένη ζωή ήταν αδύνατες. Για να πετύχει, η γεωργία δεν χρειάζεται μόνο θερμές εποχές, αλλά και ένα σταθερό και προβλέψιμο κλίμα – και πράγματι, λίγο μετά το τέλος του χάους, οι άνθρωποι σε πέντε ηπείρους άρχισαν ανεξάρτητα να ασχολούνται με τη γεωργία ως μόνιμο τρόπο ζωής. «Μόλις το κλίμα σταθεροποιήθηκε σε μια μορφή που είναι από πολλές απόψεις αναγνωρίσιμη σήμερα, όλα τα χαρακτηριστικά της επακόλουθης ανάπτυξής μας (γεωργία, πόλεις, εμπόριο κ.λπ.) μπόρεσαν να ακμάσουν».
Η εποχή του Ολόκαινου, η οποία ξεκίνησε όταν οι πάγοι υποχώρησαν για τελευταία φορά, ήταν μια από τις μεγαλύτερες σταθερές θερμές περιόδους τα τελευταία μισό εκατομμύριο χρόνια. Από 11.700 χρόνια πριν έως τον 20ό αιώνα, η μέση παγκόσμια θερμοκρασία δεν διακυμάνθηκε περισσότερο από έναν βαθμό Κελσίου – πάνω ή κάτω κατά μισό βαθμό. Αυτό δεν σημαίνει ότι ο καιρός του Ολόκαινου ήταν χωρίς ακραία φαινόμενα: η μέση διακύμανση του ενός βαθμού περιελάμβανε ξηρασίες, λιμούς, καύσωνες, κρύες εκρήξεις και έντονες καταιγίδες. Αλλά συνολικά, χαρακτηρίστηκε από ένα όχι πολύ ζεστό, όχι πολύ κρύο κλίμα.
Σπάνια μια νέα επιστημονική έννοια έχει κερδίσει ευρεία υποστήριξη τόσο γρήγορα όσο η Ανθρωπόκαινος.Η δεκαετία που ακολούθησε την αυθόρμητη δήλωση του Paul Crutzen παρήγαγε ένα μεγάλο όγκο έρευνας που διερεύνησε πτυχές της ταχέως μεταβαλλόμενης κατάστασης του Γήινου Συστήματος. Το 2012, όταν το Διεθνές Πρόγραμμα Γεώσφαιρας-Βιοσφαιρας (IGBP) και άλλοι επιστημονικοί οργανισμοί του Γήινου Συστήματος διοργάνωσαν ένα συνέδριο για την παγκόσμια αλλαγή στο Λονδίνο, πάνω από 3.000 άτομα παρακολούθησαν αυτοπροσώπως και 3.000 ακόμη παρακολούθησαν διαδικτυακά. Η τελική διακήρυξη της συνάντησης ήταν σαφής:
“Η συνεχής λειτουργία του συστήματος της Γης, όπως έχει υποστηρίξει την ευημερία του ανθρώπινου πολιτισμού τους τελευταίους αιώνες, διατρέχει κίνδυνο. Χωρίς επείγουσα δράση, θα μπορούσαμε να αντιμετωπίσουμε απειλές για το νερό, τα τρόφιμα, τη βιοποικιλότητα και άλλους κρίσιμους πόρους: αυτές οι απειλές κινδυνεύουν να εντείνουν τις οικονομικές, οικολογικές και κοινωνικές κρίσεις, δημιουργώντας την πιθανότητα μιας ανθρωπιστικής έκτακτης ανάγκης σε παγκόσμια κλίμακα”.
Σπάζοντας τα πλανητικά όρια
Όσον αφορά την ανθρώπινη ευημερία, όλα όσα μπορούμε να δούμε στην Ανθρωπόκαινο υποδηλώνουν σοβαρή επιδείνωση των συνθηκών που έχουν υποστηρίξει μεγάλες και πολύπλοκες ανθρώπινες κοινωνίες για 10.000 χρόνια. Αυτή η διαπίστωση οδήγησε μια επιτροπή κορυφαίων επιστημόνων της Γης να ερευνήσουν και να ορίσουν τα συγκεκριμένα όρια εντός των οποίων θα συνεχιστούν συνθήκες παρόμοιες με το Ολόκαινο.
Ανέπτυξαν το «πλαίσιο Πλανητικών Ορίων», το οποίο προσδιορίζει εννέα συστήματα και διαδικασίες που καθορίζουν τα περιβαλλοντικά όρια εντός των οποίων η ανθρωπότητα μπορεί να λειτουργήσει με ασφάλεια, χωρίς να διακινδυνεύσει καταστροφή.
Από τα εννέα όρια, μόνο δύο βρίσκονται εντός του ασφαλούς επιπέδου.
1) Το στρώμα του όζοντος στην ανώτερη ατμόσφαιρα έχει σταματήσει να συρρικνώνεται και γίνεται παχύτερο, παρέχοντας βελτιωμένη προστασία από την επιβλαβή υπεριώδη ακτινοβολία. Αυτό είναι αποτέλεσμα του Πρωτοκόλλου του Μόντρεαλ του 1987, το οποίο έθεσε εκτός νόμου τις χημικές ουσίες που κατέστρεφαν το όζον.
2) Το ατμοσφαιρικό φορτίο αερολυμάτων, η ποσότητα μικρών σωματιδίων ρύπανσης στον αέρα, ποικίλλει από τόπο σε τόπο, αλλά βρίσκεται εντός του ασφαλούς επιπέδου παγκοσμίως, αν και οι ερευνητές αναφέρουν «υψηλή αβεβαιότητα» σχετικά με το πού ξεκινά η ζώνη αυξανόμενου κινδύνου.
3) Η οξίνιση των ωκεανών, πέρασε στην επικίνδυνη ζώνη ήδη από το 2000.
4) Η Κλιματική αλλαγή. Τα επίπεδα CO2 στην ατμόσφαιρα βρίσκονται στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων 15 εκατομμυρίων ετών και η παγκόσμια ακτινοβολία συνεχίζει να οδηγεί την τάση θέρμανσης που έχει επιταχυνθεί από τα τέλη του 20ού αιώνα. Το πλανητικό όριο είναι 350 μέρη ανά εκατομμύριο και η ζώνη αυξανόμενου κινδύνου είναι από 350 έως 450. Έφτασε τα 430 τον Ιούλιο του 2025 και οι μέσες παγκόσμιες θερμοκρασίες είναι πλέον υψηλότερες από οποιαδήποτε άλλη στιγμή από τότε που εμφανίστηκαν οι ανθρώπινοι πολιτισμοί στη Γη.
5) Η αλλαγή της βιόσφαιρας: Από τα οκτώ εκατομμύρια είδη φυτών και ζώων που εκτιμάται ότι υπάρχουν στον κόσμο, περίπου το ένα εκατομμύριο απειλείται σήμερα με εξαφάνιση. Ταυτόχρονα, το ποσοστό της ενέργειας από τα τρόφιμα (καθαρή πρωτογενής παραγωγή) που καταναλώνεται από τον άνθρωπο αυξάνεται, εκτοπίζοντας άλλα είδη. Η μείωση της ποικιλομορφίας, της έκτασης και της υγείας των ζωντανών οργανισμών και των οικοσυστημάτων απειλεί την ικανότητα της βιόσφαιρας να ρυθμίζει την κατάσταση του πλανήτη μας επηρεάζοντας το ενεργειακό ισοζύγιο και τους χημικούς κύκλους στη Γη.
6) Η αλλαγή του χερσαίου συστήματος: Ο μετασχηματισμός των φυσικών τοπίων, μέσω της αποψίλωσης των δασών και της αστικοποίησης, μειώνει τις οικολογικές λειτουργίες όπως η δέσμευση άνθρακα, η ανακύκλωση υγρασίας και τα ενδιαιτήματα για την άγρια ζωή. Τα παγκόσμια και περιφερειακά δάση μειώνονται σταθερά τις τελευταίες δεκαετίες σε όλα τα μεγάλα δασικά βιοσυστήματα. Οι περισσότερες περιοχές βρίσκονται ήδη στη ζώνη υψηλού κινδύνου, πολύ πέρα από τα ασφαλή όριά τους.
7) Αλλαγή γλυκού νερού: Η μεταβολή του παγκόσμιου υδρολογικού κύκλου επηρεάζει όλες τις φυσικές λειτουργίες στην ξηρά, συμπεριλαμβανομένης της δέσμευσης άνθρακα και της βιοποικιλότητας, και μπορεί να οδηγήσει σε μεγάλες οικολογικές μεταβολές. Η τοπική ροή των ρεμάτων και η απώλεια υγρασίας του εδάφους βρίσκονται σε αυξανόμενη ζώνη κινδύνου από τις αρχές του 20ού αιώνα.
8) Βιογεωχημικές ροές: Η μαζική υπερβολική χρήση εξορυκτικού φωσφόρου και συνθετικού αζώτου στη γεωργία έχει ξεπεράσει τα ασφαλή όρια, προκαλώντας σημαντικές οικολογικές αλλαγές, συμπεριλαμβανομένης της ατμοσφαιρικής και υδάτινης ρύπανσης, του ευτροφισμού, της άνθισης δηλητηριωδών φυκιών και των νεκρών ζωνών σε λίμνες και ωκεανούς. Η τρέχουσα ετήσια χρήση είναι περίπου 23 εκατομμύρια μετρικοί τόνοι φωσφόρου και 190 εκατομμύρια μετρικοί τόνοι αζώτου. Τα ασφαλή επίπεδα θα ήταν κάτω από 11 εκατομμύρια τόνους φωσφόρου και 62 εκατομμύρια τόνους αζώτου.
9) Νέες οντότητες: Όπως έχουμε δει με τη στιβάδα του όζοντος, τα φυτοφάρμακα και τις μέλισσες, οι συνθετικές χημικές ουσίες μπορούν να διαταράξουν βασικές διεργασίες του Γήινου Συστήματος. Εκατοντάδες χιλιάδες τεχνητές ουσίες έχουν απελευθερωθεί στο περιβάλλον, συμπεριλαμβανομένων μικροπλαστικών, ενδοκρινικών διαταρακτών, πυρηνικών αποβλήτων και γενετικά τροποποιημένων οργανισμών, που δεν έχουν ποτέ δοκιμαστεί μεμονωμένα ή σε συνδυασμό, και πολλές άλλες απελευθερώνονται κάθε χρόνο.
Στο βιβλίο «Το Οικολογικό Ρήγμα: Ο Πόλεμος του Καπιταλισμού στη Γη» , οι John Bellamy Foster, Richard York και Brett Clark υποστηρίζουν ότι η επιστημονική έρευνα για τα πλανητικά όρια αποδεικνύει ότι «βρισκόμαστε σε κατάσταση κόκκινου συναγερμού. Εάν η κανονικότητα συνεχιστεί, ο κόσμος οδεύει μέσα στις επόμενες δεκαετίες προς σημαντικά σημεία καμπής, μαζί με μη αναστρέψιμη περιβαλλοντική υποβάθμιση, απειλώντας μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας».
Ο καπιταλισμός ωθεί την ανθρωπότητα πέρα από τα οικολογικά όρια που έκαναν δυνατό τον πολιτισμό
Τα πλανητικά όρια και τα σημεία καμπής, που οδηγούν στην μη αναστρέψιμη υποβάθμιση των συνθηκών ζωής στη Γη, μπορεί σύντομα να επιτευχθούν, μας λέει η επιστήμη, με τη συνέχιση της σημερινής δραστηριότητας ως συνήθως. Η Ανθρωπόκαινος μπορεί να είναι η συντομότερη αστραφτερή περίοδος στον γεωλογικό χρόνο, που σύντομα θα σβήσει.
Τη δεκαετία του 1930, ο Γερμανός σοσιαλιστής Βάλτερ Μπένγιαμιν έγραψε: «Ο Μαρξ λέει ότι οι επαναστάσεις είναι οι ατμομηχανές της παγκόσμιας ιστορίας. Αλλά η κατάσταση μπορεί να είναι αρκετά διαφορετική. Ίσως οι επαναστάσεις δεν είναι το ταξίδι με το τρένο, αλλά η ανθρώπινη φυλή που προσπαθεί να πιάσει το φρένο έκτακτης ανάγκης». Δεν αντιμετωπίζουμε μόνο μεταβολικά ρήγματα, αλλά και μεταβολικά χάσματα. Η αδυναμία του καπιταλισμού να λειτουργήσει εντός λογικών πλανητικών ορίων σημαίνει ότι η έξοδός μας από το Ολόκαινο επιταχύνεται και μπορεί να είναι μη αναστρέψιμη. Ήρθε η ώρα να πιάσουμε το φρένο.
*Ο Ian Angus είναι οικοσοσιαλιστής ακτιβιστής στον Καναδά και συντάκτης του ηλεκτρονικού περιοδικού Climate and Capitalism.
** Το κείμενο είναι ένα απόσπασμα από το βιβλίο Metabolic Rifts: Capitalism’s Assault on the Earth System του Ian Angus.
