Στο φετινό συνέδριο για την διεθνή ασφάλεια στο Μόναχο, οι Ευρωπαίοι ηγέτες βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια εικόνα της Αμερικής και του μέλλοντος της Ευρώπης γεμάτη αμφίσημα σημάδια. Τέσσερις ομιλίες —τρεις αμερικανικές και μία ευρωπαϊκή— αποκάλυψαν μετατοπίσεις στρατηγικής, αξιών και γεωπολιτικής κουλτούρας, δείχνοντας πόσο διαφορετικά βλέπουν πλέον οι δύο πλευρές το μέλλον της σχέσεις τους και τις προτεραιότητες σε ότι αφορά την ασφάλεια.
Στην περσινή διάσκεψη, ο αντιπρόεδρος των ΗΠΑ, Τζ. Ντ. Βανς είχε προκαλέσει σοκ με την επίθεσή του στην ευρωπαϊκή ιδέα της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οι μεταναστευτικές ροές και η προσπάθεια καταστολής των «πατριωτικών» δυνάμεων, αποτελούσε, σύμφωνα με τον ίδιο, μεγαλύτερη απειλή για την Ευρώπη από τη ρωσική επιθετικότητα. Η σιωπή που απλώθηκε στην αίθουσα μετά το τέλος της ομιλίας ήταν ενδεικτική.
Φέτος, ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο έβαλε λίγο νερό στο κρασί του MAGA. Το μήνυμα ήταν βέβαια πάνω κάτω το ίδιο ωστόσο το περιτύλιγμα ήταν πιο κομψό και περιποιημένο εστιάζοντας στο αφήγημα της κοινής ιστορικής κληρονομιάς. Μπορεί η Αμερική να βρίσκεται στη Δυτική Ημισφαίριο, τόνισε, αλλά παραμένουν “παιδί της Ευρώπης”, κληρονόμοι της ίδιας μεγάλης και ευγενούς πολιτιστικής παράδοσης. Από τις αρχαίες ευρωπαϊκές πανεπιστημιακές σχολές μέχρι τους Beatles και τους Rolling Stones, οι πολιτισμικές ανταλλαγές που συνδέουν Ευρώπη και ΗΠΑ συνδέουν στενά τις δύο πλευρές.
Μια στο καρφί και μια στο πέταλο
Αν κάτι αλλάζει σήμερα αυτό δεν οφείλεται στην πολιτική Τραμπ, συνέχισε, αλλά στο γεγονός ότι η Ευρώπη έχει πια απομακρυνθεί από αυτή την κοινή πολιτιστική κληρονομιά. Και σε αυτό το σημείο επανέλαβε κάτι που ο Ντόναλντ Τραμπ έχει τονίσει επανειλημμένα. Η γηραιά ήπειρος θα απειληθεί με “πολιτισμική εκμηδένιση” αν δεν περιορίσει δραστικά τις μεταναστευτικές ροές.,
Παρόλα αυτά, το διπλωματικό του ύφος δεν ενόχλησε το ακροατήριο με το τροπο που το είχε κάνει η περσινή ομιλία Βανς. Ο Ρούμπιο μίλησε για κοινό μέλλον και κοινή μοίρα και καθησύχασε τους Ευρωπαίους διαβεβαιώνοντας πως ο Λευκός Οίκος του Τραμπ εργάζεται για έναν νέο αιώνα ευημερίας με τους “αγαπημένους συμμάχους και τους παλαιότερους φίλους μας”.
Ο Ρούμπιο δεν θα μπορούσε να παραλείψει βέβαια και το μήνυμα που η Ουάσιγκτον εκπέμπει σταθερά σε κάθε διατλαντική επαφή. Οι Ευρωπαίοι πρέπει να αυξήσουν τόσο τις αμυντικές τους δαπάνες όσο και τη δυνατότητα να υπερασπίζονται τον εαυτό τους. Τόσο ώστε κανένας αντίπαλος να μην τολμήσει να δοκιμάσει τη συλλογική ισχύ της Ατλαντικής Συμμαχίας.
Την ίδια γραμμή ακολούθησε πιστά και ο αναπληρωτής υπουργός Αμυνας των ΗΠΑ. Ελμπριτζ Κόλμπι ο οποίος επικεντρώθηκε αποκλειστικά σε πρακτικά ζητήματα κοινού ενδιαφέροντος. Οι αξίες και οι ιστορικοί δεσμοί είναι σημαντικοί, υπογράμμισε. Ωστόσο δεν αρκούν για να στηρίξουν μόνοι τους μια στρατηγική συμμαχία.
Η ευρωπαϊκή οπτική αποκαλύφτηκε από τον Γερμανό καγκελάριο Φρίντριχ Μερτς ο οποίος άνοιξε το συνέδριο με την παρατήρηση ότι η μεταπολεμική διεθνής τάξη έχει πια καταρρεύσει και ότι η Ευρώπη πρέπει να αναγνωρίσει την επιστροφή στην εποχή των μεγάλων δυνάμεων. Τόνισε ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να κρυφτεί αποφεύγοντας να πάρει ρίσκα και οφείλει να αναπτύξει τη δική της ενεργό γεωπολιτική στρατηγική και στρατιωτική ισχύ. Σε αυτό το πλαίσιο, υπογράμμισε η Γερμανία εργάζεται με στόχο να καταστεί η Bundeswehr, οι γερμανικές ένοπλες δυνάμεις, η “ισχυρότερη συμβατική δύναμη στην Ευρώπη όσο το δυνατόν πιο γρήγορα”.
Ηταν ένα μήνυμα που λίγα χρόνια πριν θα είχε παγώσει την αίθουσα περισσότερο και από την περσινή ομιλία του Βανς. Το κλίμα όμως έχει πλέον αλλάξει τόσο πολύ ώστε το μήνυμα να βρει υποστήριξη και από άλλους Ευρωπαίους ηγέτες. Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν έσπευσε να προωθήσει τα αμυντικά ατού της δικής του χώρας ζητώντας την οικοδόμηση μιας Ευρώπης με γεωπολιτική ισχύ που να περιλαμβάνει και τη δυνατότητα πυρηνικής αποτροπής ενώ ο Βρετανός πρωθυπουργός Κιρ Στάρμερ δεσμεύτηκε για στενή στρατιωτική συνεργασία με την Ευρώπη, τονίζοντας ότι η “σκληρή ισχύς είναι το νόμισμα της εποχής” και ότι η ήπειρος πρέπει να είναι έτοιμη να αποτρέψει και, αν χρειαστεί, να πολεμήσει.
Ο Ιανός και η νέα εποχή
Στο φόντο αυτών των ομιλιών, η Ευρώπη καλείται να ζυγίσει δύο πραγματικότητες αντικρίζοντας μια Αμερική που εμφανίζεται με το πρόσωπο του Ιανού. Από τη μία υπερασπίζεται την κοινή κληρονομιά, τις αξίες και την ιστορική σχέση με τους συμμάχους της, ενώ από την άλλη κατεδαφίζει έναν μετά τον άλλο όλους τους πυλώνες πάνω στους οποίους είχε οικοδομηθεί ο ευρωατλαντισμός διεκδικώντας ακόμα και επικράτειες του παλαιού συμμάχου όπως είδαμε πρόσφατα με την περίπτωση της Γροιλανδίας.
Η συνολική εικόνα είναι αυτή μιας ηπείρου σε μετασχηματισμό, υποχρεωμένη να προσαρμοστεί σε μια νέα εποχή μεγάλων δυνάμεων και ασταθών συμμαχιών. Οι ομιλίες όλων των ευρωπαίων ηγετών στο Μόναχο συγκλίνουν στο ότι η στρατηγική αυτονομία όσο και η πολεμική οικονομία αποτελούν πλέον μονόδρομο.
Κατά τα άλλα, η στωική παραδοχή ότι έχουμε μπει για τα καλά σε μια νέα εποχή μεγάλων δυνάμεων όπου οι κανόνες ξαναγράφονται και ο καθένας αρπάζει ότι θέλει δεν μπορεί παρά να προκαλεί έντονη ανησυχία. Ποιος άλλωστε μπορεί να ξεχάσει ότι η προηγούμενη τέτοια εποχή, κάτι περισσότερο από 100 χρόνια πριν, οδήγησε την ανθρωπότητα στο σφαγείο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου;
