Του Ηλία Φωτίου *
Οι Σοβιετικοί δεν ντρέπονταν για τη λέξη. Ο Λένιν, πατώντας στον Πλεχάνοφ, ξεχώριζε δύο εργαλεία. Η προπαγάνδα έδινε πολλές ιδέες σε λίγους, στα στελέχη που θα τις κουβαλούσαν παρακάτω. Η αγκιτάτσια έδινε μία ιδέα σε πολλούς, απλή, επαναλαμβανόμενη, με φωνή. Το Κόμμα τα έβαλε κάτω από την ίδια στέγη, σε τμήμα της Κεντρικής Επιτροπής, και το ονόμασε Αγκιτπρόπ. Η ελληνική Αριστερά κράτησε για το ίδιο πράγμα μια λέξη πιο ευγενική, σχεδόν φωτεινή, διαφώτιση.
Αμφιθέατρο, Λένινγκραντ
Ο καθηγητής είχε ξοδέψει το μεγαλύτερο μέρος της ώρας για να μας αποδείξει την αναγκαιότητα της δικτατορίας του προλεταριάτου. Επιχειρήματα γνωστά, ειπωμένα χιλιάδες φορές στα ίδια έδρανα. Και ξαφνικά, χωρίς καμία μετάβαση, πέρασε στο «Έγκλημα και Τιμωρία». Στον Ρασκόλνικοφ, στο τσεκούρι, στη γριά τοκογλύφο. Και έθεσε στο αμφιθέατρο ένα ερώτημα που δεν υπήρχε στο εγχειρίδιο, χρειάζεται ένας έντιμος σκοπός άτιμα μέσα;
Σε μια σχολή που εκπαίδευε τους μελλοντικούς δημοσιογράφους ενός κράτους που ζούσε από την προπαγάνδα, αυτό το ερώτημα δεν ήταν φιλολογική παρέκβαση. Ήταν η ουσία του επαγγέλματος που μας μάθαιναν.
Δεκαετίες αργότερα, βλέπω έναν μηχανισμό χειραγώγησης πολύ πιο αποτελεσματικό από εκείνον που διδασκόμασταν. Και κανέναν σε αυτόν να κάνει το ερώτημα του καθηγητή μου. Δεν το κάνει επειδή δεν υπάρχει πια σκοπός να δικαιολογήσει τα μέσα. Υπάρχουν μόνο τα μέσα.
Οι αγελάδες που δεν μας πρόλαβαν
Το σοβιετικό μοντέλο στηριζόταν σε δύο πράγματα. Το κράτος έλεγχε κάθε κανάλι, από την «Πράβδα» μέχρι την εφημερίδα τοίχου του εργοστασίου. Και έστελνε το ίδιο μήνυμα σε όλους, στον εργάτη του Κίροφ και στο κολχοζ της Κιργιζίας. Στόχος ήταν η πίστη ή, στη χειρότερη περίπτωση, η ομοφωνία.
Η θεωρία όμως συναντούσε την πραγματικότητα στην ουρά. Όταν οι ουρές για κρέας μάκραιναν πέρα από κάθε πλάνο, η κυβέρνηση έβρισκε ενόχους τους διευθυντές των κολχόζ. Αμέλεια, κακή διαχείριση, ίσως και δολιοφθορά. Οι εφημερίδες έγραφαν, οι συνελεύσεις καταδίκαζαν, αλλά η ουρά έμενε εκεί που ήταν.
Το βράδυ, στις κουζίνες, η εξήγηση άλλαζε. Μετά από μερικές βότκες, ο διευθυντής του κολχόζ αθωωνόταν και ο πραγματικός ένοχος αποκτούσε άλλη διεύθυνση, πολύ πιο κοντά στο Κρεμλίνο. Η σοβιετική κουζίνα ήταν ίσως το μόνο ελεύθερο κοινοβούλιο της χώρας. Στενή, γεμάτη καπνό, με την πόρτα κλειστή και τις φωνές χαμηλά.
Εκεί γεννιόταν και η αντιπροπαγάνδα, χωρίς τμήμα και χωρίς προϋπολογισμό. «Πάμε προς τον κομμουνισμό με τέτοιους ρυθμούς», έλεγαν, «που οι αγελάδες δεν μας προλαβαίνουν». Το ανέκδοτο ταξίδευε από το Λένινγκραντ ως τη Βλαδιβοστόκ πιο γρήγορα από το κρέας.
Τους θυμάμαι με τρυφερότητα εκείνους τους ανθρώπους. Δεν ήταν αφελείς. Διάβαζαν την «Πράβδα» το πρωί, την αποδομούσαν το βράδυ και την επομένη στέκονταν πάλι στην ουρά. «Στην Πράβδα δεν έχει ειδήσεις και στις Ιζβέστια δεν έχει αλήθεια», λέγαμε. Ο Αλεξέι Γιούρτσακ αφιέρωσε αργότερα ολόκληρο βιβλίο σε αυτή τη γενιά, που επαναλάμβανε τις φόρμουλες και ζούσε δίπλα τους. Η προπαγάνδα είχε γίνει λειτουργία. Πήγαινες, στεκόσουν όρθιος και σκεφτόσουν την ουρά στο κατάστημα.
Είχε όμως ένα ακούσιο προτέρημα. Η σοβιετική προπαγάνδα φορούσε στολή. Ήξερες ποιος μιλούσε, γιατί μιλούσε και τι ήθελε από σένα. Μπορούσες να την απορρίψεις σιωπηλά, αλλά δεν μπορούσες να την περάσεις για συμβουλή ενός φίλου.
Προπαγάνδα με πρόσωπο φίλου
Ο σημερινός μηχανισμός έμαθε από τη σοβιετική αποτυχία και αντέστρεψε τη λογική της σε τρία σημεία.
Πρώτο, δεν χρειάζεται μονοπώλιο. Το Αγκιτπρόπ ήθελε να ελέγχει κάθε μεγάφωνο. Σήμερα αρκεί να έχεις τα περισσότερα και να φωνάζουν όλα μαζί, ακόμα κι αν λένε διαφορετικά πράγματα. Οι αναλυτές της RAND το ονόμασαν το 2016 «μάνικα του ψέματος», όγκος, ταχύτητα, καμία έγνοια για συνέπεια. Το μελέτησαν στη Ρωσία, αλλά δεν έμειναν εκεί.
Δεύτερο, δεν θέλει να πιστέψεις κάτι. Θέλει να μην πιστεύεις τίποτα. Ο Πίτερ Πομεράντσεφ το έδειξε στη Μόσχα του Σουρκόφ στην δεκαετί του 2000, όπου το κράτος χρηματοδοτούσε και την εξουσία και την «αντιπολίτευση». Ο κυνικός πολίτης δεν κινητοποιείται, δεν οργανώνεται, συχνά δεν ψηφίζει. Για έναν κυβερνώντα, είναι ιδανικός. Ο σοβιετικός μηχανισμός τον θεωρούσε ήττα. Ο σημερινός τον θεωρεί προϊόν.
Τρίτο, δεν χρειάζεται τυπογραφεία ούτε στελέχη. Τη διανομή την κάνει ο θυμωμένος θείος στο Φέισμπουκ, δωρεάν και με ενθουσιασμό που κανένας κομματικός προπαγανδιστής του ΚΚΣΕ δεν είχε. Και η πλατφόρμα τον ανταμείβει, γιατί η οργή κρατάει τον χρήστη στην οθόνη και ο χρήστης στην οθόνη φέρνει διαφημίσεις.
Εδώ βρίσκεται και η παρεξήγηση με την «ψηφιακή πλύση εγκεφάλου». Η Cambridge Analytica πούλησε την ατομική ψυχολογική στόχευση σαν μαγεία, και αρκετοί ερευνητές αμφισβήτησαν αν έπιανε ποτέ. Οι μεγάλες μελέτες που δημοσιεύτηκαν το 2023 με δεδομένα της Meta για τις αμερικανικές εκλογές του 2020 βρήκαν ότι οι αλλαγές στη ροή ειδήσεων διαμόρφωναν ελάχιστα τις πολιτικές απόψεις. Ο μηχανισμός δεν αλλάζει ψήφους. Κουράζει ψηφοφόρους, τους θυμώνει και τους στέλνει σπίτι τους πεπεισμένους ότι «όλοι ίδιοι είναι». Στην Ελλάδα της αποχής, αυτό αρκεί.
Ο διευθυντής του κολχόζ, ελληνική έκδοση
Στην Ελλάδα, όποιος ψάχνει νοθεία κοιτάζει ακόμα τη Singular Logic, την εταιρεία που μεταδίδει τα αποτελέσματα το βράδυ της κάλπης. Ο Βελόπουλος μιλάει για νοθεία, ο υπουργός Εσωτερικών στέλνει τις καταγγελίες στον Άρειο Πάγο και εξηγεί ότι η Singular δεν μετράει ούτε μία ψήφο. Ψάχνουν, δηλαδή, τον διευθυντή του κολχόζ.
Αλλά ο ψηφοφόρος έχει αποφασίσει εβδομάδες νωρίτερα, στο κινητό του, ανάμεσα σε ένα βίντεο με γάτες και ένα ψέμα για τους μετανάστες. Εκεί δεν χρειάζεται κανείς να πειράξει νούμερα.
Το τσεκούρι χωρίς θεωρία
Ο καθηγητής μου δεν διάλεξε τυχαία τον Ρασκόλνικοφ. Ο ήρωας του Ντοστογιέφσκι σκότωσε έχοντας έτοιμη θεωρία. Ανάλυσε τη δικαιολόγηση σε άρθρο, τη ζύγισε μέρες ολόκληρες και μετά πήρε το τσεκούρι. Το ίδιο έκανε και το σοβιετικό κράτος, σε άλλη κλίμακα. Η δικτατορία του προλεταριάτου ήταν το άρθρο, η προπαγάνδα το τσεκούρι. Μπορούσες να συζητήσεις αν ο σκοπός άξιζε τα μέσα. Υπήρχε τουλάχιστον σκοπός να συζητήσεις.
Ο αλγόριθμος δεν έχει άρθρο. Έχει ένα κοντέρ που μετράει πόση ώρα μένεις στην οθόνη.Τον χρόνο αυτόν τον γεμίζει ένα ψέμα για τους μετανάστες ή ένα βίντεο με γάτες, το σύστημα δεν ξεχωρίζει. Οι πολιτικοί που το χρησιμοποιούν δεν εφηύραν τον μηχανισμό. Τον βρήκαν έτοιμο, χτισμένο για να πουλάει διαφημίσεις, και απλώς πληρώνουν για κάτι άλλο.
Στα σοβιετικά αμφιθέατρα μάθαμε ότι η προπαγάνδα είναι εργαλείο ενός σκοπού. Σήμερα έγινε ο ίδιος ο σκοπός, και μάλιστα κερδοφόρος. Ο Ρασκόλνικοφ τουλάχιστον έχασε τον ύπνο του.
* Ο Ηλίας Φωτίου είναι δημοσιογράφος
