Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είδηση πέρασε κάτω από τα ραντάρ της επικαιρότητας. Η ψύχρανση των σχέσεων ανάμεσα σε δύο ένθερμους συμμάχους. Το πλούσιο σε ενεργειακούς πόρους Αζερμπαϊτζάν και την Τουρκία. Μάλιστα, η αζέρικη πλευρά άφησε σοβαρές αιχμές κατά της Τουρκίας, σύμφωνα με τις οποίες η Αγκυρα δεν θεωρεί ισότιμα τα άλλα κράτη – μέλη του Οργανισμού Τουρκογενών Κρατών (OTS), ότι θέλει να τα έχει υπό τις ντιρεκτίβες της, καθώς και ότι “δεν εννοεί να αποδεχτεί ότι ένα “αδελφό” κράτος είναι κυρίαρχο κράτος που έχει δικαίωμα να παίρνει τις δικές του αποφάσεις”.
Η κόντρα Μπακού – Αγκυρας, αν και δεν εκφράστηκε με δημόσιες δηλώσεις, αλλά κυρίως με διαρροές σε ελεγχόμενα ΜΜΕ, δεν περιορίστηκε μόνον σε αυτά. Ο πρόεδρος του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίεφ, δεν ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση Ερντογάν και δεν παραβρέθηκε στη 13η Σύνοδο Κορυφής του Οργανισμού Τουρκογενών Κρατών (ΟΤΚ), στις 29 και 30 Οκτωβρίου, στην Αγκυρα, με θέμα το «Οραμα του Τουρκογενούς Κόσμου για το 2040». Στη Σύνοδο μετείχε το Αζερμπαϊτζάν υποβαθμισμένα, δια του υπουργού Εξωτερικών του. Επίσης, πρόεδροι των Καζακστάν, Κιργιστάν και Ουζμπεκιστάν, καθώς και και το ψευδοκράτος της κατεχόμενης Κύπρου ως παρατηρητής.
Εάν πράγματι διαρραγεί το γυαλί Μπακού – Αγκυρας, θα φανεί για μια ακόμη φορά ότι οι πολιτικές της Τουρκίας δεν χαρακτηρίζονται από σχέσεις ισοτιμίας, αλλά από αποικιακές νεο-οθωμανικές λογικές επιβολής της πάνω στους άλλους, ακόμη κι’ αν πρόκειται για συμμάχους της. Η Αγκυρα, προφανώς, δεν έβαλε μυαλό από τη δεκαετία του 1990, όταν μετά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, “εισέβαλε” στις χώρες του Καυκάσου και βέβαια στο Αζερμπαϊτζάν, προσπαθώντας να τις μετατρέψει σε αποικίες της. Κάτι που προκάλεσε τη σφοδρή αντίδραση των πάντων.
Αιτία το Ισραήλ;
Ο ισραηλινός Τύπος απέδωσε ιδιαίτερη βαρύτητα στο γεγονός. Η κεντροαριστερή εφημερίδα, Haaretz, υποστήριξε ότι “το Ισραήλ μπαίνει ανάμεσα στον Ερντογάν και έναν από τους στενότερους συμμάχους του. Η ένταση Τουρκίας – Αζερμπαϊτζάν κλιμακώνεται, μετά την επιλογή του προέδρου του Αζερμπαϊτζάν να μην παραστεί σε μια σημαντική Σύνοδο Κορυφής που φιλοξενούσε ο Ερντογάν. Η κίνηση αυτή, σε συνδυασμό με τους στενούς δεσμούς του Αζερμπαϊτζάν με το Ισραήλ, καταδεικνύει ότι το Μπακού θέλει να χαράξει τη δική του πορεία”.
Ο ισραηλινός ιστότοπος, Ynet, ανέφερε ότι “ο Ιλχάμ Αλίεφ απείχε από τη Σύνοδο στην Τουρκία, εν μέσω επικρίσεών του από την Αγκυρα για την απαγόρευση της μαντίλας στα σχολεία του Αζερμπαϊτζάν, καθώς και για τους στενούς δεσμούς της χώρας του με το Ισραήλ. Παρά την προσωπική πρόσκληση του Ερντογάν και τις προσπάθειες για εκτόνωση της έντασης, η απουσία αυτή ενισχύει τις εκτιμήσεις περί διεύρυνσης του ρήγματος μεταξύ των επί μακρόν συμμάχων. Ολα δείχνουν ότι οι σχέσεις Τουρκίας – Αζερμπαϊτζάν δεν είναι τόσο θερμές όσο παλαιότερα”.
Η Τουρκία θέλει το Αζερμπαϊτζάν για … “ταμείο” της
Από τη μεριά τους, οι Azeri Times, παρουσιάζοντας αναφορές που έκαναν βρετανικά ΜΜΕ στην απουσία Αλίεφ, τονίζουν ότι “οι εντάσεις Τουρκίας – Αζερμπαϊτζάν έχουν πιο βαθιά αίτια από το ζήτημα της μαντίλας ή του Ισραήλ. Είναι ότι η Άγκυρα ζητάει από το Μπακού να παρέχει μεγαλύτερη οικονομική στήριξη στην Τουρκία. Ωστόσο, το μήνυμα που εκπέμπει το Μπακού είναι ξεκάθαρο: Είμαστε αδέλφια, αλλά όχι η τράπεζά σας.
Το BBC προβάλλει δημοσιεύματα από ΜΜΕ προσκείμενα στην κυβέρνηση του Αζερμπαϊτζάν, σύμφωνα με τα οποία ο κρατικός προϋπολογισμός της χώρας δεν είναι δυνατόν να λειτουργεί ως αποθεματικό ταμείο για την Τουρκία. Σημειώνουν ότι η αζερική εταιρείας Ενέργειας, SOCAR, έχει επενδύσει δισεκατομμύρια στην Τουρκία, καθώς και ότι ο Αλίεφ υποστηρίζει πως το Αζερμπαϊτζάν έχει πληρώσει για κάθε σφαίρα που αγοράζει. Οι αδελφικές σχέσεις δεν σημαίνουν “ανοιχτό πορτοφόλι”.
Το Μπακού κέντρο συναντήσεων
Σε αυτό το σκηνικό, ενδιαφέρον έχει ότι στις 14 Οκτωβρίου 2026, ο πρόεδρος του Ισραήλ, Ισαάκ Χέρτζογκ, μετέβη στο Αζερμπαϊτζάν, προκειμένου να παραβρεθεί στην 7η Σύνοδο Κορυφής της Διάσκεψης για τη Συνεργασία και τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης στην Ασία (Conference on Interaction and Confidence Building Measures in Asia – CICA), και κυρίως για να συναντηθεί με τον πρόεδρο του Αζερμπαϊτζάν, Ιλχάμ Αλίεφ, και τον υπουργό Εξωτερικών του Μπαχρέιν, Αμπντουλατίφ μπιν Ρασίντ αλ Ζαγιάνι. Το Μπαχρέιν προσχώρησε στις Συμφωνίες του Αβραάμ το 2020.
Σύμφωνα με δημοσίευμα της Jerusalem Post, “το Αζερμπαϊτζάν είναι στρατηγικής σημασίας για το Ισραήλ. Να υπενθυμίσουμε τη σημαντική σχέση Ισραήλ – Αζερμπαϊτζάν, η οποία αναπτύχθηκε τις τελευταίες δεκαετίες. Το εμπόριο αζερικών ενεργειακών πόρων και οι πωλήσεις ισραηλινού στρατιωτικού υλικού, αποτελούν βασικούς πυλώνες. Το Αζερμπαϊτζάν έχει εξελιχθεί σε μια σύγχρονη στρατιωτική δύναμη. Το 2023, το Αζερμπαϊτζάν άνοιξε πρεσβεία στο Ισραήλ”. Επιπλέον, “το τελευταίο διάστημα προσεγγίζει τη Συρία, ενώ αποτελεί στενό σύμμαχο της Τουρκίας. Το Μπακού θα μπορούσε ενδεχομένως να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στην αποκλιμάκωση της έντασης μεταξύ Ισραήλ – Τουρκίας για τη Συρία”.
Η μαντίλα
Πάντως, κατά τον ιστότοπο, eurasianet.org, το γεγονός ότι ο Ι. Αλίεφ δεν ανταποκρίθηκε στην πρόσκληση του Ταγίπ Ερντογάν, υποδηλώνει ότι η ένταση μεταξύ Μπακού – Άγκυρας είναι πιο βαθιά απ’ ό,τι φαινόταν.
Η διαμάχη μεταξύ των δύο επί μακρόν συμμάχων, των οποίων οι σχέσεις σε επίπεδο λεκτικών δηλώσεων χαρακτηρίζονται από τη φράση “ένα έθνος, δύο κράτη”, εκδηλώθηκε στο μέσον Οκτωβρίου. Αρχικά, αφορμή στάθηκε η κριτική που άσκησαν Τούρκοι κυβερνητικοί παράγοντες στους νέους κανονισμούς που υιοθετήθηκαν στο Αζερμπαϊτζάν, σύμφωνα με τους οποίους περιορίζεται η θρησκευτική ελευθερία στα δημόσια σχολεία με την απαγόρευση της μαντίλας (χιτζάμπ) στις μαθήτριες.
Ωστόσο, στις 25 Οκτωβρίου, ο Ερντογάν απέλυσε τον σύμβουλό του, ο οποίος προκάλεσε τον θόρυβο γύρω από τη μαντίλα, κάνοντας πολλούς να πιστέψουν ότι οι διμερείς σχέσεις θα επανέρχονταν γρήγορα σε τροχιά ομαλότητας. Όμως, όχι. Η απόφαση του Αλίεφ να μην παραστεί στη σύνοδο κορυφής στην Άγκυρα δείχνει ότι η διαμάχη κάθε άλλο παρά έχει λήξει.
Μεγάλη δυσαρέσκεια
Οπως αναφέρει ο ιστότοπος, σε κείμενά τους στον – αυστηρά ελεγχόμενο από το Μπακού – Τύπο, Αζέροι σχολιαστές δείχνουν ότι το σημείο διάστασης μεταξύ Μπακού και Άγκυρας είναι τώρα το Ισραήλ, όχι η διαμάχη για το χιτζάμπ.
Χαρακτηριστικά, στο κύριο άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 29 Οκτωβρίου στην ιστοσελίδα, Minval, αναφέρεται ότι η κριτική της Άγκυρας για το ζήτημα του χιτζάμπ πυροδότησε τη δυσαρέσκεια του Μπακού, η οποία υπάρχει εδώ και πολύ καιρό και συνδέεται με τις επικρίσεις για τη στενή στρατηγική σχέση του Μπακού με το Ισραήλ. Το Ισραήλ προμηθεύει τη χώρα με στρατιωτική τεχνολογία, συμπεριλαμβανομένων drones, που έδωσαν τη δυνατότητα στο Αζερμπαϊτζάν να νικήσει την Αρμενία και να πάρει το Ναγκόρνο-Καραμπάχ, το 2023.
“Τα τελευταία τρία χρόνια, το Αζερμπαϊτζάν έχει βρεθεί επανειλημμένα στο στόχαστρο των επιθέσεων (σ.σ. της Αγκυρας) για τη συνεργασία του με το Ισραήλ”, ανέφερε το άρθρο, το οποίο θεωρείται ότι αντικατοπτρίζει τις θέσεις του επίσημου Μπακού. “Ουσιαστικά, ζητείται από το Μπακού να υποτάξει την εξωτερική του πολιτική σε αντιλήψεις και προσδοκίες τρίτων”. Προσθέτει, δε, ότι το Αζερμπαϊτζάν δέχεται εδώ και καιρό “χείμαρρο κατηγοριών και ταπεινώσεων”, εξαιτίας των σχέσεών του με το Ισραήλ. Μια κατάσταση που τροφοδοτείται από τουρκικά μέσα ενημέρωσης και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αν και δεν κατονομάζεται ο Ερντογάν, υπονοείται ότι αυτός φέρει την ευθύνη που άφησε την κατάσταση να ξεφύγει από τον έλεγχο. “Η επίσημη Άγκυρα παρενέβη πολύ αργά”, σημειώνει. “Αν είχαν ληφθεί εγκαίρως τα απαραίτητα μέτρα, ίσως η κατάσταση να μην είχε κλιμακωθεί σε τέτοιο βαθμό. Ωστόσο, πλέον έχει διαμορφωθεί στην Τουρκία μια νοσηρή ατμόσφαιρα και ένα δυσμενές κλίμα απέναντι στο Αζερμπαϊτζάν”.
Το κείμενο του Minval καταλήγει στο ότι το Αζερμπαϊτζάν ναι μεν θα συνεχίσει να συμμετέχει στον Οργανισμό Τουρκογενών Κρατών (OTS), αλλά υπογραμμίζει ότι πρόκειται για μια ένωση ισότιμων εταίρων και όχι για μια οντότητα υπό την κυριαρχία της Τουρκίας. “Η ενότητα δεν μπορεί να διατηρηθεί μόνο μέσω της κοινής ιστορίας και της εγγύτητας των λαών της», τονίζει, «απαιτείται αμοιβαίος σεβασμός και αναγνώριση της ανεξαρτησίας κάθε μέλους”.
Παρόμοιες προσεγγίσεις διατυπώθηκαν και σε σχόλια άλλων αζέρικων ΜΜΕ. “Η ιδέα ότι ένα “αδελφό” κράτος είναι ένα κυρίαρχο κράτος και έχει δικαίωμα να παίρνει τις δικές του αποφάσεις, δεν έχει γίνει ακόμη πλήρως κατανοητή από όλους (σ.σ. στην Τουρκία)”, αναφέρεται σε κύριο άρθρο του Haqqin.az.
Αζέροι σχολιαστές θεωρούν ότι Τουρκία και Αζερμπαϊτζάν έχουν διαφορετικές προτεραιότητες. Ειδικότερα, η στενή σχέση του Μπακού με το Ισραήλ κάθε άλλο παρά ευθυγραμμίζεται με τις πολιτικές της Άγκυρας. Οι πρόσφατες εντάσεις, οι οποίες αναδείχθηκαν από την απουσία του Ι. Αλίεφ από τη Σύνοδο στην Άγκυρα, καταδεικνύουν ότι ακόμη και το δόγμα «ένα έθνος, δύο κράτη» δεν σημαίνει ότι ταυτίζονται τα εθνικά συμφέροντα των δύο. Αν και κάτι τέτοιο δεν σημαίνει ότι το Αζερμπαϊτζάν ετοιμάζεται να αποχωρήσει από τον οργανισμό, δείχνει ότι το εγχείρημα του Οργανισμού Τουρκογενών Κρατών εξαρτάται από σχέσεις που είναι λιγότερο προβλέψιμες απ’ ό,τι οι κατά καιρούς πανηγυρικές ρητορικές των ηγετών του.
