Του Χρήστου Κουτσονάσιου*
«Η ιδιομορφία της εποχής μας είναι ότι η κοινωνία, και όχι μόνο η ελληνική, ολισθαίνει σιγά σιγά προς τον λαϊκισμό, στο πλαίσιο του οποίου αναπτύσσεται ένα κοινό περί δικαίου αίσθημα, το οποίο διαμορφώνεται από ΜΜΕ, πολιτικούς και κυρίως εσχάτως από ανεξέλεγκτα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Δηλαδή αυτό το κοινό περί δικαίου αίσθημα διαμορφώνεται από συμφέροντα ποικίλα και ανώνυμες μάζες που υπηρετούν διάφορες σκοπιμότητες. Δυστυχώς, στο όνομα αυτού του κοινού περί δικαίου αισθήματος, που υπονομεύει τη δικαιοσύνη, κρίνονται και επικρίνονται δικαστικές ενέργειες και αποφάσεις. Το φαινόμενο είναι ανησυχητικό γιατί αν συνδυαστεί και με άλλα δείχνει ότι τείνει στην κοινωνία τείνει να επικρατήσει ο άκρατος λαϊκισμός ο οποίος αποτελεί προστάδιο του αυταρχισμού που απειλεί τη δημοκρατία».
Και η Πρόεδρος της Δημοκρατίας
Οι δηλώσεις αυτές έρχονται ως επιστέγασμα από τις πριν 2 χρόνια δηλώσεις της Προέδρου της Δημοκρατίας με αφορμή την υπόθεση Λιγνάδη ότι τα δικαστήρια δεν δικάζουν με βάση το κοινό περί δικαίου αίσθημα της κοινωνίας αλλά με βάση τους νόμους.
Έχουμε δηλαδή δύο τοποθετήσεις ανώτατων πολιτειακών παραγόντων που κατακρίνουν το «κοινό περί δικαίου αίσθημα» της κοινωνίας για δύο πολύκροτες δικαστικές έρευνες και αποφάσεις που απασχόλησαν και δικαίως επί μακρόν την κοινή γνώμη.
Κατ’ αρχήν να ξεκαθαρίσουμε εκ προοιμίου δύο θέματα:
α) Όταν γίνεται λόγος για «κοινό περί δικαίου αίσθημα», ασφαλώς δεν γίνεται αναφορά σε μία ασαφή και νεφελώδη έννοια δικαιοσύνης που υπάρχει στην κοινωνία και με βάση στην οποία οι δικαστές οφείλουν να υπακούσουν, αλλά σε μία διάχυτη κοινή πεποίθηση ή αίσθηση δικαίου που υπάρχει στην κοινωνία για δικαστικές αποφάσεις (1.350.000 υπογραφές για την άρση της ασυλίας υπουργών για τα Τέμπη),
και β) σε μία αντιπροσωπευτική δημοκρατία ο λαός ως σώμα πολιτών ούτε νομοθετεί ευθέως ούτε δικάζει ούτε διοικεί. Δεν επωμίζεται παρόμοια θεσμική αποστολή ούτε διαθέτει ανάλογη αρμοδιότητα. Ωστόσο, τα μέλη του δικαιούνται αναντίρρητα να κρίνουν ή και να αμφισβητούν ελεύθερα και δημόσια την ορθότητα των αποφάσεων όλων των κρατικών οργάνων, άρα και των δικαστικών αποφάσεων επίσης.
Ο θεσμός των ενόρκων
Η ποινική δικαιοσύνη ως έχουσα κατ’ εξοχήν «λαϊκό» χαρακτήρα είναι πιο κοντά στον στην γενική αίσθηση δικαίου που υπάρχει στην κοινωνία. Ο θεσμός των ενόρκων, τι άλλο υποδηλώνει παρά την επιβολή στις ποινικές υποθέσεις της γενικής αίσθησης δικαίου που υπάρχει στην κοινωνία. Το είδαμε στην περίπτωση του βιασμού της 12χρονης στον Κολωνό, όπου η Εισαγγελέας και η πλειοψηφία των τακτικών δικαστών ήταν υπερ της αθώωσης του κατηγορούμενου, ενώ αντίθετα οι ένορκοι ήταν υπέρ της καταδίκης του.
Επιπλέον η διάκριση που γίνεται στην νομική επιστήμη μεταξύ γράμματος και πνεύματος του νόμου (η θεωρία του σκοπού του κανόνα δικαίου Normzwecktheorie), τι άλλο υποδεικνύει παρά την εναρμόνιση της επιβολής της ποινής με την γενική αίσθηση δικαίου. Τέλος την επιβάλλει ο συνταγματικός «πατριωτισμός» που θεσπίζει το άρθρο 120 παρ. 2 του Συντάγματος («τήρηση του Συντάγματος επαφίεται στον πατριωτισμό των Ελλήνων»).
Συνεπώς όταν μιλάμε για «κοινό περί δικαίου αίσθημα» εννοούμε τον έλεγχο μίας δικαστικής απόφασης, η οποία εκδίδεται με ορθολογικά κριτήρια ουσίας και μεθόδου. Τα κριτήρια ουσίας εκπορεύονται από την συνταγματική τάξη κράτους δικαίου. Βάσει αυτών καλούμαστε να αποτιμήσουμε μήπως η επίμαχη δικαστική απόφαση στάθηκε εσφαλμένη, δίχως πνεύμα αμεροληψίας ή με κρίση μη εσκεμμένη.
Ο δικαστής να αφουγκράζεται την γενική αίσθηση δικαίου
Η κ. Εισαγγελέας του ΑΠ όμως προχωρά όμως και πιο πέρα, κατακρίνει το «κοινό περί δικαίου αίσθημα» ότι «διαμορφώνεται από συμφέροντα ποικίλα και ανώνυμες μάζες που υπηρετούν διάφορες σκοπιμότητες…», «υπονομεύει την δικαιοσύνη», «τείνει στην κοινωνία να επικρατήσει ο άκρατος λαϊκισμός, ο οποίος αποτελεί προστάδιο του αυταρχισμού που απειλεί τη δημοκρατία» (!).
Μας λέει εν ολίγοις ότι το «κοινό περί δικαίου αίσθημα» είναι λίγο-πολύ ένα επικίνδυνο φαινόμενο που εκπορεύεται από «ανώνυμες μάζες» (!), «συμφέροντα», οδηγεί στον «λαϊκισμό», το οποίο είναι «προστάδιο του αυταρχισμού» και αποτελεί κίνδυνο για την «δημοκρατία» (!).
Η ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας δεν κινδυνεύει από το κοινό περί δικαίου αίσθημα αλλά από τις αθέμιτες και παράνομες επεμβάσεις της εκτελεστικής εξουσίας. Το κράτος δικαίου δεν βρίσκεται σε αντιπαράθεση με το κοινό περί δικαίου αίσθημα αλλά θεμελιώνεται στον δίκαιο χαρακτήρα του νομικού συστήματος από τον οποίο αντλεί τη νομιμοποίησή του, κατεξοχήν δε στο πεδίο των δικαστικών αποφάσεων που αφορούν την ίδια την πρακτική της δικαιοσύνης.
Ο δικαστής δεν είναι ένα άτομο κλεισμένο και απομονωμένο από την κοινωνία, αλλά εφαρμόζοντας τον νόμο αφουγκράζεται την γενική αίσθηση δικαίου που υπάρχει διάχυτη, δεν περιφρονεί το αίτημα δικαιοσύνης και σε κάθε περίπτωση στο όνομα της υπεράσπισης του νόμου δεν ανέχεται την υπέρβασή και καταστρατήγησή του».
* Ο Χρήστος Κουτσονάσιος είναι δικηγόρος και διατηρεί δική του δικηγορική εταιρία
