Του Παύλου Ηλ.Αγιαννίδη *
«Η μνήμη, κύριο όνομα των θλίψεων, ενικού αριθμού, μόνον ενικού αριθμού και άκλιτη. Η μνήμη, η μνήμη, η μνήμη», έγραφε στον «Πληθυντικό αριθμό» της η ποιήτρια Κική Δημουλά.
Σε αυτό ακριβώς συνέκλινε με τον συγγραφέα, σκιτσογράφο και ενίοτε δημοσιογράφο στη γαλλική «Le Monde» – που κινούνταν μεταξύ Παρισιού και Αθήνας – Βασίλη Αλεξάκη. Γι’ αυτό, σε μια εποχή που η μνήμη και η διατήρησή της δυσκολεύει όλο και πιο πολύ, είναι σημαντικό να μνημονεύσουμε τον συγγραφέα (πέντε χρόνια μετά την αποδημία του). Για τη σχέση του με τη Μνήμη. Που μας την άφησε σχεδόν σαν επιταγή. Για επόμενες γενιές.
Στο εμβληματικό του, πολυβραβευμένο και πολυδιαβασμένο στη Γαλλία και στην Ελλάδα και αλλού, μυθιστόρημα «Τάλγκο» (το πρώτο που έγραψε στα ελληνικά και κυκλοφόρησε πριν από ακριβώς 44 χρόνια) το έκανε απολύτως σαφές: «Ίσως γι’ αυτό να γράφω, για να επιζήσει κάτι. Για να μην τ’ αρπάξει όλα ο χρόνος. Προσπαθώ κάτι να του κλέψω, έστω μερικές στιγμές. Ό,τι θυμάμαι. Στο τέλος θα μας πάρει ως και τις αναμνήσεις μας. Θα είναι σαν να μην έχουμε ζήσει καν».
Η μνήμη, η μνήμη, η μνήμη. Η χρήσιμη μνήμη, κατά το Βασίλη Αλεξάκη. Στο βιβλίο του «Το κλαρινέτο» (Εκδ. Μεταίχμιο, όπως και το «Τάλγκο», που αρχικά είχε κυκλοφορήσει από τον Εξάντα) έγραφε σιβυλλικά ότι εκείνο που δεν διαγράφεται ποτέ από τη μνήμη είναι η θάλασσα:
«Υπάρχει κάτι που δεν διαγράφεται ποτέ από τη μνήμη μας; – σε ρώτησα. Δεν χρειάστηκε να σκεφτείς πολύ. Η θάλασσα, είπες. Μπορεί κανείς να ξεχάσει τα βουνά, τις κοιλάδες, τα δάση, τα ποτάμια, ακόμη και τους καταρράκτες παρά τον θόρυβο που κάνουν, όχι όμως τη θάλασσα. Περικλείει όλα τα μυστήρια και ξέρει όλα τα παιχνίδια…».
«Οι αρχαίοι Έλληνες είχαν βωμό στην Ακρόπολη αφιερωμένο στη Λήθη και προσπαθούσαν να διαγράψουν όλα τα οδυνηρά, όπως η περίοδος των Τριάκοντα Τυράννων. Εμείς θα έπρεπε να διαγράψουμε τον Εμφύλιο; Την Κατοχή; Τη χούντα; Δεν ξέρω, δεν είμαι σίγουρος. Ίσως είναι χρήσιμες και οι δυσάρεστες μνήμες», εξηγούσε στον Άθω Δημουλά στην «Κ».
Ίσως είναι χρήσιμες και οι δυσάρεστες μνήμες. Οι μνήμες. Και η Αλήθεια; Η Μη Λήθη των αρχαίων; Δεν με απασχολεί να πω την Αλήθεια, έλεγε. Για το έργο του. «Η δουλειά μου είναι να γράφω ιστορίες». Διότι «η δημιουργία ενός παραμυθιού μειώνει την ένταση της πραγματικότητας». Μιας πραγματικότητας που την παρατηρούσε, την περιεργαζόταν, ενίοτε τη σχολίαζε και στη συνέχεια κρατούσε και την ίδια και το… αποτέλεσμά της στη μνήμη. Στη χρήσιμη μνήμη.
Θα μου πείτε αυτό οι παλιοί το έλεγαν «εμπειρία». Κι αυτό σωστό. Πολλές εμπειρίες από την πραγματικότητα της ζωής επέτυχε να φιλτράρει στην πένα του ο Βασίλης Αλεξάκης. Να τις μεταπλάθει. Κρατώντας όμως τη μνήμη εκεί. Ακλόνητη.
Δεν έκρινε. Δεν κατέκρινε. Είχε θέση και σε αυτό. Έλεγε πως του είναι αφόρητο αυτό το «επάγγελμα» του κριτή που το ασκούν όλοι. Αυτό πολύ πριν ξεχυθούν στα λιβάδια της… άκριτης κριτικής τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Ο Βασίλης Αλεξάκης, στη γραφή του, ήξερε να κρατάει το πιο γλυκό απόσταγμα από αυτή τη μνήμη. «Για να μην τα αρπάξει όλα ο χρόνος!». Στο ράφι με τα υπέροχα, τρυφερά, αποστάγματα των μύθων του κρατούσε, πιο αγαπημένα, εκείνα που αφορούσαν έναν άλλον άξονα: Τον Έρωτα.
Τη μνήμη του Έρωτα, που θα μπορούσε να είναι πιο δυνατή και από τον ίδιο τον έρωτα. Πιο πολύτιμη και πιο επιδραστική. Πιο εμβληματική και σημαίνουσα, ακόμη και κόντρα στο σημαινόμενο. Σαφές, ήδη από το πρώιμο έργο του, που τον έκανε γνωστό, το «Τάλγκο» (1982). Που πήρε τον τίτλο του από την υπερταχεία της Καταλονίας του βιβλίου. Τρένο που μεταφέρθηκε στη Λισαβόνα για την αγαπημένη ταινία «Ξαφνικός έρωτας» του Γιώργου Τσεμπερόπουλου, το 1984.
Κρατήστε τις ημερομηνίες. Την εποχή, αν θέλετε. Έχουν σημασία. Είναι ο έρωτας στα χρόνια του ’80, που κατάφερε να τόν κάνει εμβληματικό, κατ’ αναλογία του «Έρωτα στα χρόνια της χολέρας» του νομπελίστα Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες. Και όταν μιλάμε για τον έρωτα, εννοούμε εδώ τη μνήμη του. Εννοούμε τον απεγνωσμένο, απραγματοποίητο έρωτα. Που λειτουργεί σαν μικρή αχτίδα, από μια φλόγα που καταναλώνεται πάραυτα, μέσα σε σκοτάδι ζωής. Απέλπιδα.
Όμως, στο «Τάλγκο» ή τον «Ξαφνικό έρωτα», αυτό το στιγμιαίο, το απελπισμένο, που δεν πραγματώνεται τελικά και μένει μνήμη είναι πιο σημαντικό από τον ίδιο τον έρωτα. Και αλλάζει την ζωή όλων των εμπλεκόμενων. Στοιχείο, με το οποίο ο Βασίλης Αλεξάκης εμφορούσε και τα επόμενα έργα του. Είτε έφταναν στο σημαντικό γαλλικό βραβείο Γκονκούρ, είτε σε ελληνικές και διεθνείς διακρίσεις, είτε απλά στον αποδέκτη τους: τον αναγνώστη.
Αυτή η στιγμή, που τους αλλάζει όλους για πάντα, στο «Τάλγκο» χωράει σε ένα μπουκαλάκι. Να, σαν εκείνα από τα πολύτιμα αποστάγματα μνήμης. Γράφει: «Έκλεισα πίσω μου την πόρτα του διαμερίσματος, ακούμπησα το πακέτο στο τραπέζι, το κοίταξα κάμποση ώρα. Μέσα στο πακέτο βρήκα ένα γυάλινο μπουκαλάκι, σαν αυτά του φαρμακείου, μ’ ένα διαφανές υγρό. Επάνω στο μπουκαλάκι είχες γράψει με σινική μελάνι: Παρισινή Βροχή… Όταν γεράσω και με ρωτούν τι σημαντικό συνέβη στη ζωή μου, αυτό μόνο θα λέω: Μου έκαναν κάποτε δώρο λίγη βροχή».
Αυτό, είναι πιο βαθύ, πιο απλό, πιο μεγάλο (που έγραφε και η ποιήτρια Μυρτιώτισσα για το «Σ’ αγαπώ») ακόμη και από την πραγμάτωση, την κατανάλωση, την αρχή και το τέλος του έρωτα.
Μην το βλέπετε σαν κάτι απλό. Θα τολμήσω να σας πω, ως απόδειξη, ότι αυτή ακριβώς η ματιά του Βασίλη Αλεξάκη κατάφερε να επηρεάσει βαθιά, να αγγίξει και, ίσως, να αλλάξει μια ολόκληρη γενιά.
Εντάξει, είναι η γενιά μου. Που το ’80 ήταν στη μετεφηβεία. Στα χρόνια του έρωτα, που βιώνεται, συμβιώνεται, τραυματίζεται και τραυματίζει, αλλοτριώνεται και σε αλλάζει. Με έναν τρόπο το «Τάλγκο», όπως και άλλες γραφές του Βασίλη Αλεξάκη έγιναν, σιωπηλά και ταπεινά, μότο και εφαλτήριο ζωής, έρωτα και τρόπου διατήρησης της μνήμης για αυτή τη γενιά.
Ήταν και η ταινία, που πέρα από τα βραβεία, ενίσχυσε το σήμα. Με τη δουλειά του Γιώργου Τσεμπερόπουλου, την εμβληματική παρουσία της Μπέτυς Λιβανού, η ταύτιση της ταινίας και του κλίματος στο βιβλίο, με το επίσης εμβληματικό τραγούδι «Ξαφνικός έρωτας», που έγραφε ο Σταμάτης Σπανουδάκης για την Ελένη Βιτάλη της συγκίνησης.
Εκείνο, το τόσο απλό «Έλα λίγο / μόνο για λίγο / ζω και ξαναζώ / κάθε μας στιγμή / σε χώρο μυστικό / καρδιά μου σ’ ανταμώνω…» κατάφερε να κλείσει μέσα του όλο το βάρος του «Τάλγκο». Και εκείνο το «σε χώρο μυστικό / καρδιά μου σ’ ανταμώνω» όλη τη θέση του Βασίλη Αλεξάκη για τη μνήμη των πραγμάτων. Εκεί που ζει η ουσία.
Αν αυτό δεν μπορεί να είναι επιδραστικό για μια γενιά που έψαχνε δρόμο ανάμεσα στα «Αλλαγή, αλλαγή, λαϊκή συμμετοχή» και τα… Μεσογειακά Ολοκληρωμένα Προγράμματα, δεν ξέρω τι θα μπορούσε να ήταν άλλο. Τότε…
Ο Βασίλης Αλεξάκης δεν έδινε «βαριές», βαθυστόχαστες συνεντεύξεις. Μιλούσε με το ίδιο του το έργο. Απλά και, μάλλον, ταπεινά. Τόν είπαν χαμηλότονο. Τόν χαρακτήρισαν κιμπάρη. Αγάπησε τη Γλώσσα. Τήν τίμησε. Τήν αγκάλιασε. Τρυφερά. Όχι άγρια. Όχι επιδεικτικά. Σαν μνήμη κι αυτή από τον τόπο του.
Όπως και στο έργο της Κικής Δημουλά, με την οποία ξεκίνησε τούτη η ιστορία, το κυρίαρχο για κείνον ήταν η μνήμη. Οι μνήμες. Τα αποστάγματα ζωής. Και τα παράδοξα.
Α, και ο θάνατος. Ο φόβος του θανάτου. Για κάποιους συγγραφείς, κινητήρια δύναμη. Φλογίτσα στο καντήλι τους. Σε όλα του τα έργα υπήρχε ένας τουλάχιστον θάνατος. Συνήθως με λεπτομερείς περιγραφές αισθήσεων. Ακόμη και… παραισθήσεων. Σαν ξόρκι. «Μόνον στην παιδική ηλικία δεν υπάρχει αυτός ο φόβος», έλεγε. Και πίσω σε εκείνην προσπαθούσε να τρέξει. Να απαλλαγεί από το φόβο.
Τα βιβλία του, «Η μητρική γλώσσα», «Η καρδιά της Μαργαρίτας», «Το κεφάλι της γάτας», το «Πριν», το «Θα σε ξεχνάω κάθε μέρα», «Τα κορίτσια του Σίτι Μπουμ-Μπουμ» και τόσα άλλα (κυρίως από τις Εκδ. Εξάντας και τις Εκδ. Μίνωας) ή το βραβευμένο με Grand prix du roman de l’Académie Française «μ.Χ.» γράφτηκαν σαν ξόρκια για την επιδραστικότητα των πολύτιμων αποσταγμάτων μνήμης.
Αν μπορούσαμε να ρωτήσουμε τον ίδιο, νομίζω θα μάς απαντούσε και πάλι εκείνο που μού είχε πει σε μια μας συνάντηση: «Γράφουμε επειδή φοβόμαστε το σκοτάδι κι έχουμε ανάγκη παρηγοριάς στους μύθους». Κυρίως, όμως: «Γράφουμε επειδή σκοτεινιάζει!»…
* Δημοσιογράφος
