Στη σκιά των ραγδαίων γεωπολιτικών εξελίξεων στην ταραγμένη Μέση Ανατολή, που επηρεάζουν άμεσα την Ανατολική Μεσόγειο, και βέβαια την Ελλάδα, η Τουρκία έχει επιδοθεί σε έντονη δραστηριότητα.
Οι προσπάθειές της να παίξει αναβαθμισμένο ρόλο στην εγγύς περιοχή της είναι οφθαλμοφανής εδώ και χρόνια. Στο «βόρειο τόξο αστάθειας» (Μαύρη Θάλασσα, Ουκρανία, Βαλτική, Ρωσία, Καύκασος), αλλού λειτουργεί ως «επιτήδειος μεσάζων» ανάμεσα στη Δύση και στη Ρωσία, και αλλού δρέπει οφέλη, όπως στον Καύκασο με την ήττα της Αρμενίας από το Αερμπαϊτζάν και τα ντηλ με τον Τραμπ για το άνοιγμα του νέου «εμπορικού δρόμου» του Ζανγκεζούρ.
Αντίστοιχες προσπάθειες κάνει στο «νότιο τόξο αστάθειας», που περικλείει το τρίγωνο Ανατολική Μεσόγειος, Ερυθρά Θάλασσα, Περσικός. Εσχάτως, μάλιστα, η Αγκυρα προέβη σε δύο σημαντικές κινήσεις: Εμφανίστηκε ως διαμεσολαβητής στην κόντρα των δύο μοναρχιών του Κόλπου, της Σαουδικής Αραβίας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων (ΗΑΕ), με αιχμή την Υεμένη, στη στρατηγικής – γεωπολιτικής και οικονομικής – σημασίας Ερυθρά Θάλασσα. Επίσης, «έπεισε» την Αίγυπτο, με την οποία έχει σπάσει ο παλιός πάγος και τα τελευταία χρόνια οικοδομεί στενές σχέσεις, να πάρει μέρος στην ανοικοδόμηση της Συρίας, όπου, ως γνωστόν, το καθεστώς Αλ Σαράα εξαρτάται άμεσα από την Τουρκία.
Να σημειωθεί ότι Σ. Αραβία, Εμιράτα και Αίγυπτος θεωρούνται από την Αθήνα ως «στρατηγικοί εταίροι» (!). Στη Σ. Αραβία, μάλιστα, έχουν σταλεί και ελληνικά αντιαεροπορικά συστήματα Patriot, για την προστασία πετρελαϊκών εγκαταστάσεων, κατ’ απαίτηση, ως λέγεται, Ελλήνων μεγαλοεπιχειρηματιών που έχουν σχέσεις με το Ριάντ. Επιπλέον, και οι τρεις χώρες διεξάγουν τακτικά στρατιωτικές ασκήσεις με την Ελλάδα, ενώ τα ΗΑΕ έχουν και βάση εκπαίδευσης τεχνικών αεροπορίας κοντά στην Τανάγρα.
Σε διπλό ταμπλό
Η Αγκυρα πατάει με τα δύο πόδια σε δύο βάρκες, φροντίζοντας να δείχνει ότι είναι «χρήσιμη» τόσο στη Δύση – ως κράτος μέλος του ΝΑΤΟ, εξάλλου – όσο και στην Ανατολή. Ως γνωστόν, εκτός των άλλων, η Τουρκία προσπαθεί να μένει ανοικτή η πόρτα γι’ αυτήν στους BRICS, ενώ δηλώνει ότι θέλει μια καλή σχέση και με την Κίνα. Το αν θα της «βγει» αυτό το πολύπλευρο παιχνίδι, μένει να φανεί.
Τα παραπάνω τουρκικά ανοίγματα, καθώς και άλλα, γίνονται σε μια θυελλώδη παγκόσμια συγκυρία, με τον Τραμπ ως ταύρο στο διεθνές υαλοπωλείο, την Αγκυρα πασιφανώς να κρατάει σιωπηρή στάση αναμονής για να δει που θα γείρει η πλάστιγγα, τόσο σε περιφερειακό επίπεδο (π.χ. Ιράν), όσο και σε διεθνές, και με την τουρκική ηγεσία πάντως να προσπαθεί να φανεί «χρήσιμη» στον Αμερικανό πρόεδρο.
Ετσι, ακόμα και στην περίπτωση της έντασης με το Ισραήλ υπάρχουν όρια. Δεν είναι φίλοι, αλλά δεν πρέπει να γίνουν ανοικτά εχθροί. Την ίδια στιγμή, ωστόσο, καταβάλλει προσπάθειες για να διασφαλίσει ότι το κουρδικό κίνημα δεν θα ισχυροποιήσει τις θέσεις του, αλλά αντίθετα θα περιοριστεί.
Τα «ήρεμα νερά» Μητσοτάκη
Αντίστοιχες «επιθέσεις φιλίας» κάνει και προς την ΕΕ, προσδοκώντας, εκτός των άλλων, προνομιακές οικονομικές σχέσεις μαζί της, και βέβαια ευρωπαϊκά κονδύλια για την τουρκική πολεμική βιομηχανία. Σε αυτόν τον τομέα εξαιρετικά ωφέλιμο άλλοθι για την γείτονα είναι το κλίμα της πολιτικής των «ήρεμων υδάτων» που καλλιεργεί η κυβέρνηση Μητσοτάκη.
Ακριβώς αυτό το κλίμα προσπάθησε να αναπαράγει στην ετήσια συνέντευξη Τύπου που παραχωρεί ο υπουργός Εξωτερικών της Τουρκίας, Χακάν Φιντάν, κάνοντας «επίθεση φιλίας» στην Αθήνα. Κι’ αυτό την ίδια μέρα που, με μια χολιγουντιανού τύπου υπερπαραγωγή, Κ. Μητσοτάκης και Ν. Δένδιας υποδέχονταν την πρώτη σύγχρονη γαλλική φρεγάτα, η οποία όμως ακόμη – και για αρκετά χρόνια μετά – δεν είναι εξοπλισμένη με τα «σοβαρά» όπλα που διατείνεται η κυβέρνηση ότι θα αποκτήσει στο μέλλον (ίσως το 2030). Στριμωγμένος από σκάνδαλα, αγροτικές κινητοποιήσεις, συνεχή πτώση των ποσοστών του, με τους Σαμαρά – Καραμανλή να του ασκούν κριτική για τα εθνικά θέματα, και στο φόντο της ενδεχόμενης καθόδου των Τσίπρα και Καρυστιανού, ο πρωθυπουργός επέλεξε να εμφανιστεί ως … «Κολοκοτρωναίος».
Σε ερώτηση, λοιπόν, που ετέθη στον Φιντάν αν υπάρχει πραγματικός λόγος να συναντηθούν Μητσοτάκης – Ερντογάν, στην Άγκυρα, στο μέσον Φεβρουαρίου, απάντησε: «Ναι, τίθεται λόγος. Και δουλεύουμε για αυτό». Αποκάλυψε μάλιστα ότι συζήτησε αυτό το θέμα με τον Μητσοτάκη στη Σύνοδο Κορυφής των Ηγετών της «Συμμαχίας των Προθύμων» για την Ουκρανία που πραγματοποιήθηκε στο Παρίσι, αναφέροντας ότι αναζητούνται οι ημερομηνίες για τη συνάντηση και ότι ο Τούρκος πρόεδρος θέλει να πραγματοποιηθεί το συντομότερο δυνατόν η συνάντηση.
Ως γνωστόν, τον Σεπτέμβριο του 2025, στο περιθώριο της γενικής συνέλευσης του ΟΗΕ, ο Τ. Ερντογάν δεν … αξιώθηκε να δει τον Κ. Μητσοτάκη, παρ’ ότι η συνάντηση ήταν προγραμματισμένη. Βέβαια, είχε άλλες μεγάλες σκοτούρες. Τη συνάντησή του με τον Τραμπ. Που να βρει ώρα να δει τον Ελληνα πρωθυπουργό; Τώρα, ισχυρίζεται ότι δεν βλέπει την ώρα να τον δει (!).
Ο Τούρκος ΥΠΕΞ, κινούμενος στο γνωστό μήκος κύματος της Αγκυρας περί «πακέτου» ελληνοτουρκικών προβλημάτων, είπε ότι έχει σημασία να βρεθούν οι δυό τους για την επίλυση όλων των υφιστάμενων προβλημάτων στις τουρκο-ελληνικές σχέσεις, ιδίως αυτών στο Αιγαίο. Ανέφερε, δε, ότι το όραμα του Τούρκου προέδρου για την επίλυση του ζητήματος των χωρικών υδάτων και της υφαλοκρηπίδας. Είπε επίσης ότι τα τελευταία δύο χρόνια υπήρξε λιγότερη ένταση μεταξύ των δύο χωρών και ότι δεν πρέπει να χαραμιστεί η ιστορική ευκαιρία για μια μόνιμη λύση στο πρόβλημα του Αιγαίου.
Την ίδια στιγμή, ωστόσο, που υποτίθεται ότι η Αγκυρα τείνει κλάδο ελαίας στην Αθήνα, ο κατηγόρησε την Ελλάδα και την Κύπρο ότι, σε συνεργασία με το Ισραήλ, επιχειρούν να «περικυκλώσουν» την Τουρκία. «Βλέπουμε και απορρίπτουμε τις πολιτικές προσπάθειας περικύκλωσης (σ.σ. της Τουρκίας). Δεν είναι πολιτικές περικύκλωσης, αλλά πολιτικές προσπάθειας περικύκλωσης. Αυτό δεν είναι προς το συμφέρον κανενός, αυτό θα βαθύνει μόνο την περιφερειακή διαίρεση. Εδώ βλέπουμε ένα μοτίβο προσπάθειας περικύκλωσης. Έχουμε κάνει τις απαραίτητες συνομιλίες και τις προειδοποιήσεις για το θέμα αυτό προς τους αρμοδίους συναδέλφους μας».
Διαμεσολάβηση μεταξύ Σ. Αραβίας και Εμιράτων
Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα, πάντως, κρίνεται η πρόσφατη επίσκεψη του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών στα Εμιράτα. Με τα οποία μέχρι πρόσφατα ήταν στα μαχαίρια. Τα ΗΑΕ, μάλιστα, δεν το έκρυβαν, στέλνοντας συχνά μαχητικά αεροσκάφη τους στην Ελλάδα για κοινές ασκήσεις με την ελληνική Πολεμική Αεροπορία, ενώ διατηρούν πολύ καλές σχέσεις το Ισραήλ.
Η συνάντηση του Χ. Φιντάν με τον πρόεδρο των Εμιράτων, σεΐχη Μοχάμεντ μπιν Ζαγέντ Αλ Ναχγιάν, στο Άμπου Ντάμπι, εντάσσεται στη συνεχιζόμενη προσπάθεια εμβάθυνσης της πολιτικής, οικονομικής και στρατηγικής συνεργασίας μεταξύ Τουρκίας – ΗΑΕ. Εκτιμάται, δε, ότι αντανακλά τη σταδιακή μετάβαση των σχέσεών τους, από την περίοδο επιφυλακτικότητας, στη διαδικασία του διαλόγου για την αποκατάσταση των σχέσεών τους. Μένει να φανεί εάν θα λειτουργήσουν και ως κανάλι κοινού συντονισμού στον χώρο της Μέσης Ανατολής.
Η Τουρκία, πάντως, φαίνεται να επιδιώκει ρόλο διαμεσολαβητή και συντονιστή, ενισχύοντας τη θέση της ως περιφερειακού παίκτη στον αραβικό κόσμο. Με την ιστορική δυσπιστία που διακατέχει τους Αραβες έναντι της Τουρκίας, είναι άγνωστο εάν θα το πετύχει.
Μάχη για την Ερυθρά Θάλασσα και την Ανατολική Αφρική
Ωστόσο, στη συνάντηση Ζαγέντ – Φιντάν, εκτός από τη Γάζα και το Ιράν, αντικείμενο των συνομιλιών ήταν, σύμφωνα με τουρκικά και αραβικά Μέσα Ενημέρωσης, η διπλωματική προσπάθεια της Άγκυρας να γεφυρώσει τις διαφορές μεταξύ των ΗΑΕ και της Σαουδικής Αραβίας, υπό το φως των πρόσφατων εξελίξεων και της αναζωπύρωσης της κρίσης στην Υεμένη. Κόντρα στην οποία εγκαίρως έχει εστιάσει το Neostrategy.gr.
Στο «νότιο τόξο αστάθειας», η Ερυθρά Θάλασσα έχει μετατραπεί σε περιοχή – κλειδί, δεδομένου ότι πρόκειται για σημαντικό γεωπολιτικό χώρο και εμπορικό δρόμο. Ρόλο στην περιοχή είχε η Τουρκία μέχρι και τον 20ο αιώνα, τον οποίο έχασε με τη διάλυση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Δεν είναι τυχαία, εξάλλου, η αναγνώριση από το Ισραήλ της αποσχιστικής οντότητας της «Σομαλιλάνδης», οι προσπάθειες της Τουρκίας να δημιουργήσει βάσεις στη Σομαλία, ο αγώνας περιφερειακών δυνάμεων εδώ και χρόνια (Σ.Αραβία, Ιράν, Εμιράτα) για τον έλεγχο της Υεμένης, καθώς και η εμπλοκή ορισμένων εξ’ αυτών στις υποθέσεις της Ανατολικής Αφρικής. Πρόσφατα, η Wall Street Journal υποστήριξε ότι οι στρατιωτικές Αρχές του Σουδάν, οι οποίες έχουν την εξουσία στη χώρα που βρίσκεται σε εμφύλιο πόλεμο, πρότειναν στη Μόσχα τη δημιουργία της πρώτης ρωσικής ναυτικής βάσης στην αφρικανική ήπειρο. «Μια τέτοια κίνηση θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά την ισορροπία δυνάμεων στην στρατηγική περιοχή της Ερυθράς Θάλασσας, μέσω της οποίας διέρχεται ένα σημαντικό μέρος του παγκόσμιου εμπορίου», εκτιμά η αμερικανική εφημερίδα.
Προς «συμμαχία» με Σ. Αραβία και Αίγυπτο;
Ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν, όταν εσχάτως ρωτήθηκε για συζητήσεις που τον έφεραν να έκανε για στρατιωτική συμμαχία με τη Σαουδική Αραβία και την Αίγυπτο, απάντησε, λέγοντας ότι «πρέπει να υπάρξει συνεργασία στον τομέα της ασφάλειας, να δημιουργηθεί μια πλατφόρμα γι’ αυτό. Εφόσον δημιουργηθεί μια τέτοια πλατφόρμα, πιστεύω ότι τα προβλήματα θα επιλυθούν σε μεγάλο βαθμό. Αυτή τη στιγμή, γίνονται συζητήσεις και διαπραγματεύσεις, αλλά δεν έχουμε υπογράψει ακόμη καμία συμφωνία».
Η «πλατφόρμα» είναι μια τουρκική πρόταση που ακούγεται ολοένα περισσότερο το τελευταίο διάστημα. Ηχεί, δε, ως μια προσπάθεια για τη δημιουργία ενός Φόρουμ που αφενός θα λειτουργεί ως αντιστάθμισμα στο Ισραήλ, αφετέρου θα «νομιμοποιήσει» την παρουσία της Αγκυρας στον ενεργειακό πλούτο της Ανατολικής Μεσογείου.
Πάντως, ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι αναφορές περί στρατιωτικής συνεργασίας. Κι’ αυτό, διότι αφενός σε αυτό το επίπεδο έχουν γίνει αρκετά βήματα μεταξύ της Αιγύπτου και της Τουρκίας, αφετέρου επειδή καταβάλλονται συστηματικές προσπάθειες για σύσφιγξη των στρατιωτικών σχέσεων Σ. Αραβίας – Πακιστάν. Το Πακιστάν, ως γνωστόν, εκτός από στενός σύμμαχος της Αγκυρας, διαθέτει και πυρηνικά όπλα και τεχνολογία, για την οποία, ως λέγεται, η Σ. Αραβία ενδιαφέρεται σφόδρα.
Η Αγκυρα έπεισε το Κάϊρο να στηρίξει τη Δαμασκό;
Εσχάτως αιγυπτιακή αντιπροσωπεία επί οικονομικών θεμάτων βρέθηκε στη Δαμασκό, στο πλαίσιο έργων ανοικοδόμησης της Συρίας. Η επίσκεψη αυτή δεν αποκλείεται να σηματοδοτεί μια ποιοτική αλλαγή στις διμερείς σχέσεις.
Να σημειωθεί ότι, από τον Ιανουάριο του 2025, οπότε ανέλαβε την προεδρία της Συρίας ο Άχμεντ αλ-Σαράα, το Κάϊρο προσέγγιζε με επιφυλακτικότητα τη Δαμασκό. Πόσο μάλλον, λόγω τόσο των ραγδαία μεταβαλλόμενων περιφερειακών ισορροπιών (πόλεμος Ισραήλ – Ιράν, Παλαιστινιακό, Λίβανος – Χεζμπολάχ, Περσικός, Υεμένη – Ερυθρά Θάλασσα), όσο και των «ιδιόμορφων» σχέσεών του με το Τελ Αβίβ.
Στα αιγυπτιακά ανοίγματα προς τη Δαμασκό, εκτιμάται ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο η Τουρκία. Σύμφωνα με Αραβες και Τούρκους αναλυτές, οι σχέσεις Καΐρου–Δαμασκού έχουν την σαφή τουρκική στήριξη. Εξάλλου, η σχέση Αιγύπτου – Τουρκίας φαίνεται ότι εκτείνεται και σε άλλα «μέτωπα», όπως το Σουδάν, τη Λιβύη, τη Γάζα, κ.ο.κ., λόγω κοινών ανησυχιών τους για τις πολιτικές του Ισραήλ.
Μερίδα αναλυτών εκτιμά ότι Αίγυπτος και Τουρκία έχουν εισέλθει σε ένα στάδιο συντονισμού μεταξύ τους. Αν και χωρίς να συγκροτούν ακόμη μια συμμαχία, έχουν κοινούς στόχους. Σχέση, άλλωστε, που διευκολύνει η σε μεγάλο βαθμό εκδίωξη της αιγυπτιακής Μουσουλμανικής Αδελφότητας που είχε βρει καταφύγιο στην Τουρκία.
Να σημειωθεί πως, από το 2022 έχουν πραγματοποιηθεί επανειλημμένες συναντήσεις μεταξύ του προέδρου της Αιγύπτου, Αμπντέλ Φατάχ αλ-Σίσι, και του Τούρκου ομολόγου του, Ταγίπ Ερντογάν, μεταξύ άλλων με έμφαση στη Συρία. Πάντως, κατά τη συνάντησή του με την αιγυπτιακή αντιπροσωπεία, στη Δαμασκό, ο αλ-Σαράα τόνισε ότι οι συρο-αιγυπτιακές σχέσεις συνιστούν στρατηγική αναγκαιότητα.
Η Συρία θεωρείται στρατηγική ζώνη διέλευσης για αγωγούς πετρελαίου και φυσικού αερίου, κρίσιμη για τις φιλοδοξίες της Αιγύπτου ως κόμβου LNG, και για την Τουρκία ως πιθανό διάδρομο μεταφοράς φυσικού αερίου του Κατάρ προς την Ευρώπη. Επιπλέον, η Αγκυρα επανειλημμένως έχει αφήσει σαφώς να εννοηθεί ότι επιδιώκει μια συμφωνία οριοθέτησης της ΑΟΖ Τουρκίας – Συρίας, που, μεταξύ άλλων, θα της χρησιμεύσει σαν «σφήνα» στην Κύπρο. Στη συγκεκριμένη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου εμπλέκονται άμεσα το Ισραήλ και η Αίγυπτος. Η τελευταία, ως γνωστόν, έχει συμφωνία «μερικής οριοθέτησης» της ΑΟΖ της με την Ελλάδα, χαράσσοντας τις γραμμές όμως σε σημεία (μέσον της Ρόδου) ώστε να μην θίγει τις τουρκικές αξιώσεις.
