Δεύτερο μέρος του αφιερώματός μας στην κυπριακή τραγωδία. Η εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο το 1974 αποτελεί το πιο τραυματικό και καθοριστικό γεγονός στη σύγχρονη ιστορία του νησιού. Η εισβολή άλλαξε την πορεία της κυπριακής ιστορίας, διαμόρφωσε το πολιτικό κοινωνικό και γεωπολιτικό τοπίο αφήνοντας συνάμα και βαθιές πληγές στις ψυχές των ανθρώπων. Ελληνοκύπριων και Τουρκοκύπριων, Ελλαδιτών και Τούρκων…
Καθ’ όλη τη διάρκεια της άνοιξης και του καλοκαιριού, του 1973 διεξάγονταν εμφύλιες συγκρούσεις μεταξύ των Ελλήνων στην Κύπρο. Ο Μακάριος διατηρούσε σχετικό έλεγχο στο νησί και επέζησε από μια σειρά αποπειρών δολοφονίας από το 1970 έως το 1974.
Τον Νοέμβριο του 1973, η ελληνική χούντα ανατράπηκε από τον ταξίαρχο Δημήτριο Ιωαννίδη, ο οποίος στη συνέχεια ηγήθηκε μιας νέας χούντας που κυβερνούσε την Ελλάδα. Την ίδια περίπου εποχή, ένας δημοκρατικά εκλεγμένος συνασπισμός μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα του 1971 ανέλαβε τον έλεγχο του τουρκικού κοινοβουλίου και ο Μπουλέντ Ετσεβίτ έγινε πρωθυπουργός της Τουρκίας.
Παράλληλα, η ανακάλυψη μικρών, αλλά πολύτιμων αποθεμάτων πετρελαίου στο βόρειο Αιγαίο το 1971, σε εδαφικά ύδατα που αμφισβητούνται από την Ελλάδα και την Τουρκία, οδήγησε σε αυξημένες εντάσεις μεταξύ των δύο γειτόνων κατά τη διάρκεια αυτής της κρίσιμης περιόδου.
Στο μεταξύ, από το 1967 και έως την εισβολή, η Τουρκία είχε αναπτύξει ένα τεράστιο αραχνοειδές δίκτυο παρακολούθησης στην Κύπρο, όπου με την βοήθεια της ΤΜΤ των Τουρκοκυπρίων υπό την ηγεσία του Ραούφ Ντενκτάς, γνώριζε τα πάντα για όσα γίνονταν στην πλευρά των Ελληνοκυπρίων και των Ελλαδιτών. Από την Κερύνεια έως την Λεμεσό και από την Πάφο έως την Αμμόχωστο.
Στα τέλη Ιανουαρίου 1974, ο Γρίβας πέθανε από καρκίνο, προκαλώντας διαμάχη για την διαδοχή του στις τάξεις των οπαδών της ΕΟΚΑ Β’ για την Ένωση. Ο διάδοχος του Γρίβα ήταν τελικά ο Νίκος Σαμψών, ένας βαθιά εθνικιστής. Από την άλλη, ο θάνατος του Γρίβα και η επακόλουθη εσωτερική διαμάχη για την εξουσία εντός της ΕΟΚΑ Β’ άλλαξε την ισορροπία δυνάμεων στην Κύπρο, ενισχύοντας τη θέση του Μακάριου, γεγονός που επιτάχυνε την επιθυμία του Ιωαννίδη να «διώξει τους κομμουνιστάς και τον Μούσκον (το πολιτικό επίθετο του Μακαρίου Γ’) από την μεγαλόνησον» όπως έλεγε συνεχώς στους συνεργάτες του.
Μέχρι τον Ιούνιο του 1974, η νέα ελληνική χούντα αποφάσισε ότι ο Μακάριος έπρεπε να απομακρυνθεί από την εξουσία και ενεργά σχεδίασε πραξικόπημα.
Μυστικές συναντήσεις πραγματοποιήθηκαν στην Αθήνα και τη Λευκωσία για να καθοριστούν οι λεπτομέρειες ώστε να γίνει όσο το δυνατόν πιο αναίμακτα το πραξικόπημα. Ωστόσο, ο διοικητής της Εθνικής Φρουράς (ΕΦ) της Κύπρου, υποστράτηγος Γεώργιος Δένισης, δεν υποστήριζε την εκτέλεση πραξικοπήματος και βρισκόταν στην Αθήνα όταν έμαθε για την επικείμενη υλοποίησή του.
Ο στρατηγός Δένισης παραιτήθηκε αμέσως όταν το έμαθε και αρνήθηκε να επιστρέψει στο νησί. Ο ταξίαρχος Μιχαήλ Γεωργίτσης, ο οποίος είχε προσωπική επαφή με τον Ιωαννίδη όλο αυτό το διάστημα, ανέλαβε τη διοίκηση της ΕΦ.
Ο Γεωργίτσης ενήργησε αποφασιστικά για να θέσει σε εφαρμογή τα σχέδια για πραξικόπημα και τα γρανάζια κινήθηκαν νωρίς το πρωί της 15ης Ιουλίου 1974, με ελλαδίτες στρατιώτες και Κύπριους κομάντος και μονάδες τεθωρακισμένων να καταλαμβάνουν το προεδρικό μέγαρο, το αρχηγείο της αστυνομίας και τους ραδιοφωνικούς σταθμούς. ο πρωί της 15ης Ιουλίου 1974, η Εθνική Φρουρά της Κύπρου, υπό την καθοδήγηση αξιωματικών της χούντας, επιτέθηκε στο Προεδρικό Μέγαρο στη Λευκωσία.
Ο Μακάριος κατόρθωσε να διαφύγει και να βρει καταφύγιο στην Πάφο, από όπου έστειλε μήνυμα ζητώντας βοήθεια από τη διεθνή κοινότητα. Ο Νίκος Σαμψών ανακηρύχθηκε προσωρινός Πρόεδρος της Κύπρου με τις ευλογίες της Αθήνας.
Παράλληλα, οι συνωμότες άρχισαν το κυνήγι του Μακάριου, ο οποίος παρέμεινε ελεύθερος, και φαινόταν στον κόσμο ότι ο Σαμψών ήταν έτοιμος να εφαρμόσει την Ένωση. Ο Μακάριος όμως είχε ήδη φυγαδευτεί από τους Βρετανούς και βρισκόταν εκτός Κύπρου.
Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος μέσω Μάλτας και Λονδίνου έφτασε στη Νέα Υόρκη, όπου στις 19 Ιουλίου έλαβε μέρος στη σύσκεψη του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Εκεί, κατήγγειλε τη χούντα των Αθηνών για εισβολή.
Συνέπειες του πραξικοπήματος
Το πραξικόπημα για την ανατροπή του Μακάριου είχε καταστροφικές συνέπειες για την αμυντική ικανότητα της Κύπρου. Η μαχητικότητα των Ενόπλων Δυνάμεων της Κύπρου εκμηδενίστηκε, ενώ πολλοί αξιωματικοί αφοπλίστηκαν γιατί θεωρούνταν μακαριακοί. Για την επιτυχία του πραξικοπήματος χρησιμοποιήθηκαν και μετακινήθηκαν σημαντικές δυνάμεις από κρίσιμα για την άμυνα του νησιού σημεία (Πενταδάκτυλος, Κυρήνεια κ.λπ.). Σημαντικές δυνάμεις διατέθηκαν για να κυνηγήσουν τον Μακάριο, που είχε διαφύγει στην Πάφο.
Οι δυνάμεις της Εθνικής Φρουράς, κυρίως στην Κυρήνεια και στην Αμμόχωστο, που ήταν οι πιθανοί χώροι για αποβατική ενέργεια, ήταν ουσιαστικά διαλυμένες από το πραξικόπημα.
Η ανάμιξη των ΗΠΑ
Οι Τούρκοι γνώριζαν περίπου 3 εβδομάδες πριν για τα όσα είχε αποφασίσει η χούντα του Ιωαννίδη, αλλά περίμεναν την εκδήλωση του πραξικοπήματος μετά τον Αύγουστο. Όταν εκδηλώθηκε το πραξικόπημα αιφνιδιάστηκαν οι Τούρκοι όχι όμως και η Ουάσιγκτον η οποία είχε βοηθήσει στο σχεδιασμό του αλλά δεν είχε ακόμη οριστεί ο χρόνος εκδηλώσεώς του.
Ετσι η Ουάσιγκτον βλέπει έναν νέο κίνδυνο να αναδύεται τη στιγμή που η αμερικανική Προεδρία ασχολούνταν από το σκάνδαλο Γουότερ-γκέιτ, την ήττα στο Βιετνάμ και την οργή των Αράβων για την ήττα στον πόλεμο του Γιομ-Κιπούρ και τον ρόλο των ΗΠΑ. Ο κίνδυνος αυτός ήταν η διάλυση του σημαντικού νοτιοανατολικού άκρου του ΝΑΤΟ, από ενδεχόμενο πόλεμο Ελλάδας-Τουρκίας.
Ο τότε υπουργός των ΗΠΑ Χέντρι Κίσιντζερ, απασχολημένος με την εσωτερική κατάσταση στις ΗΠΑ, έστειλε σε κατεπείγουσα αποστολή τον υφυπουργό του Τζόζεφ Σίσκο για να προλάβει έναν ελληνοτουρκικό πόλεμο και όχι για να αποτρέψει την εισβολή της Τουρκίας. Ο στόχος των επαφών του όπως κρίνεται ιστορικά επιτεύχθη. Η Ελλάδα δεν κήρυξε τον πόλεμο στην Τουρκία και η Τουρκία δεν κήρυξε τον πόλεμο στην Ελλάδα. Εξάλλου όπως είχε δηλώσει ο ίδιος ο Κίσιντζερ ευθραυσώς, «ένα κομμάτι της Κύπρου ανήκει στην Τουρκία»…
Η απόφαση της εισβολής
Η απόφαση για την εισβολή της Τουρκίας στην Κύπρο το 1974 πάρθηκε στις 19 Ιουλίου 1974 από την κυβέρνηση του πρωθυπουργού Μπουλέντ Ετσεβίτ. Η απόφαση αυτή ήταν το αποτέλεσμα μιας σειράς κρίσιμων παραγόντων:
Γεωστρατηγικά Συμφέροντα: Η Τουρκία είχε στρατηγικά συμφέροντα στην περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου και η ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα θα διατάρασσε την ισορροπία δυνάμεων στην περιοχή.
Πολιτική Συνοχή: Η κυβέρνηση του Ετσεβίτ ήθελε να δείξει αποφασιστικότητα και δυναμική στάση τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό, ενισχύοντας τη θέση της στην τουρκική πολιτική σκηνή.
Η Συνθήκη Εγγυήσεως του 1960: Η Τουρκία, ως μία από τις εγγυήτριες δυνάμεις της Κυπριακής Δημοκρατίας, θεώρησε ότι είχε το δικαίωμα και την υποχρέωση να επεμβαίνει για την αποκατάσταση της συνταγματικής τάξης και την προστασία της τουρκοκυπριακής κοινότητας, βασιζόμενη στο άρθρο 4 της συνθήκης.
Η Τουρκία είχε ήδη από το 1970 προετοιμάσει τα σχέδια της για την εισβολή στην Κύπρο. Το σχέδιο το οποίο είχε σχεδιαστεί από την διεύθυνση επιχειρήσεων του τουρκικού γενικού επιτελείου και έφερε το κωδικό όνομα «Αστέρι-70».
Μέχρι το 1974 και με τα στοιχεία που είχε δώσει το δίκτυο πληροφοριών της Τουρκίας από την Κύπρο, τα σχέδια του Γενικού Επιτελείου είχαν τροποποιηθεί κατάλληλα και στο τελικό τους σχεδιασμό είχαν την κωδική ονομασία «Διάττων αστέρας-4». Ο τελικός στόχος του σχεδίου ήταν οι τουρκικές ένοπλες δυνάμεις να καταλάβουν την Κύπρο μέχρι την οριζόμενη «Γραμμή Αττίλα».
Η Αθήνα «κοιμάται»
Ενώ, από την άλλη, έρχονταν σοβαρές και αξιόπιστες πληροφορίες για προετοιμασία των Τούρκων και επικείμενη εισβολή, ο Ιωαννίδης και γενικότερα η ηγεσία της χούντας φαίνεται ότι υποτιμούσαν όλες αυτές τις πληροφορίες και καθησύχαζαν όσους ανησυχούσαν.
Ακόμη και όταν τη νύχτα 19ης προς 20η Ιούλη ο τουρκικός στόλος πλησίαζε στις ακτές της Κυρήνειας, το Αρχηγείο των Ενόπλων Δυνάμεων (ΑΕΔ) συνιστούσε στην Εθνική Φρουρά «αυτοσυγκράτηση», λέγοντας ότι οι Τούρκοι εκτελούν ναυτική άσκηση κατόπιν άδειας του ΝΑΤΟ και ότι οι Τούρκοι «μπλοφάρουν».
Το ημερολόγιο έγραφε 20η Ιουλίου 1974. Στις 05:20 η μπότα του Αττίλα πάταγε στο κυπριακό έδαφος…
Η μνημειώδης έκθεση του ΣΤΕ το 1976 για τα εγκλήματα πολέμου της Τουρκίας
Η έκθεση του Συμβουλίου της Ευρώπης το 1976 αποτελεί ένα σημαντικό έγγραφο που καταγράφει τις παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και τα εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια της τουρκικής εισβολής στην Κύπρο το 1974.
Ακολουθεί μια αναλυτική παρουσίαση των κύριων ευρημάτων και συμπερασμάτων της έκθεσης: Μετά την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974, υπήρξαν πολυάριθμες καταγγελίες για σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων από τον τουρκικό στρατό. Το Συμβούλιο της Ευρώπης, αναγνωρίζοντας την ανάγκη διερεύνησης αυτών των καταγγελιών, ανέθεσε σε ειδική επιτροπή να εξετάσει τα γεγονότα και να συντάξει μια αναλυτική έκθεση.
Κύρια Ευρήματα της Έκθεσης
Μαζικές Εκτελέσεις Αμάχων και Αιχμαλώτων Στρατιωτών
Κοιλάδα Μάμαρη: Η έκθεση καταγράφει την ανακάλυψη ομαδικών τάφων στην Κοιλάδα Μάμαρη, όπου βρέθηκαν τα λείψανα δεκάδων Ελληνοκυπρίων που εκτελέστηκαν από τις τουρκικές δυνάμεις. Οι μαρτυρίες και τα φυσικά ευρήματα επιβεβαίωσαν τις μαζικές εκτελέσεις.
Άσσια: Καταγράφηκαν εκτελέσεις αμάχων ανδρών από τις τουρκικές δυνάμεις, με τα λείψανα να εντοπίζονται σε ομαδικούς τάφους.
Βιασμοί και Σεξουαλική Κακοποίηση
Η έκθεση περιλαμβάνει μαρτυρίες από Ελληνοκύπριες γυναίκες που υπέστησαν βιασμούς από Τούρκους στρατιώτες. Οι περιπτώσεις αυτές καταγράφονται ως συστηματικές παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου
Καταστροφή Περιουσίας και Εκτοπισμός Πληθυσμών
Η έκθεση αναφέρει την εκτεταμένη καταστροφή κατοικιών, υποδομών και θρησκευτικών μνημείων. Πολλές περιουσίες Ελληνοκυπρίων λεηλατήθηκαν ή καταστράφηκαν ολοσχερώς.
Περίπου 200.000 Ελληνοκύπριοι εκτοπίστηκαν βίαια από τα σπίτια τους και αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τις περιουσίες τους.
Βασανιστήρια και Κακομεταχείριση
Οι καταγγελίες για βασανιστήρια και κακομεταχείριση αιχμαλώτων και αμάχων από τον τουρκικό στρατό καταγράφονται με λεπτομέρειες. Τα θύματα υπέστησαν σωματική και ψυχολογική βία, ενώ αρκετοί έχασαν τη ζωή τους λόγω των βασανιστηρίων.
Καταστροφή Πολιτιστικής Κληρονομιάς
Η έκθεση αναφέρει τη λεηλασία και καταστροφή εκκλησιών και μοναστηριών στη βόρεια Κύπρο. Θρησκευτικά κειμήλια, εικόνες και άλλα πολύτιμα αντικείμενα λεηλατήθηκαν ή καταστράφηκαν.
Συμπεράσματα της Έκθεσης
Η έκθεση του Συμβουλίου της Ευρώπης καταλήγει στο συμπέρασμα ότι οι τουρκικές δυνάμεις διέπραξαν σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εγκλήματα πολέμου κατά τη διάρκεια της εισβολής στην Κύπρο το 1974. Οι μαζικές εκτελέσεις, οι βιασμοί, τα βασανιστήρια, η καταστροφή περιουσιών και η εκδίωξη αμάχων αποτελούν σαφείς παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου.
Η έκθεση του Συμβουλίου της Ευρώπης προκάλεσε διεθνή κατακραυγή και πίεση προς την Τουρκία για να λογοδοτήσει για τις ενέργειές της. Παρά τις καταδίκες, η επίλυση του ζητήματος παραμένει ανεπαρκής και οι επιπτώσεις των εγκλημάτων πολέμου συνεχίζουν να επηρεάζουν την κυπριακή κοινωνία.
