Η πρακτική του μπαζώματος, αποτελεί πλέον την κύρια φύση του “καθεστώτος Μητσοτάκη”. Και δεν είναι μόνο τα Τέμπη. Στην περίπτωση των σκελετών που βρέθηκαν στο Γεντί Κουλέ, η Λίνα Μενδώνη δίνει ρεσιτάλ. Αυτή τη φορά στο μπάζωμα της ιστορικής μνήμης, αλλά και της εθνικής συμφιλίωσης.
Σε πολλές χώρες του κόσμου, όπου υπήρχαν δικτατορικά καθεστώτα και αποκαταστάθηκε η Δημοκρατία, σε άλλες που έγιναν εμφύλιοι, όπως στην Ισπανία, ή ακόμα και σφαγές ιθαγενών πληθυσμών, εκτός του ότι σχηματίστηκαν Επιτροπές εθνικής συμφιλίωσης και διερεύνησης των εγκλημάτων των αυταρχικών καθεστώτων, οι αρμόδιες κρατικές Αρχές, με τους επιστήμονες που διαθέτουν, συνέδραμαν ενεργά στη διερεύνηση σοβαρών ιστορικών γεγονότων, σε αναζητήσεις τόπων τραγωδίας, ομαδικών τάφων εκτελεσμένων, κ.ο.κ.
Στην Ελλάδα, η “ακροκεντρώα” κυβέρνηση Μητσοτάκη, κάνει τα πάντα για να “μπαζωθεί” – και – η ιστορική μνήμη αυτής της ταλαιπωρημένης χώρας. Σε αντίθεση με τον Κώστα Καραμανλή, ο οποίος, όταν ήταν πρωθυπουργός, έκανε ανοίγματα προς την Αριστερά, επισκεπτόμενος μεταξύ άλλων το σκοπευτήριο της Καισαριανής και τόπους εξορίας, η σημερινή κυβέρνηση αρνείται απροκάλυπτα ακόμα και τα παραμικρά βήματα προς την κατεύθυνση της ονομαζόμενης “εθνικής συμφιλίωσης” σχεδόν ογδόντα χρόνια μετά τον Εμφύλιο.
Σε αυτό πρωταγωνιστεί, με περίσσια αναλγησία, η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, μια γνήσια εκπρόσωπος των “ακροκεντρώων” αντιλήψεων της κυβέρνησης Μητσοτάκη. Παλαιότερα, ένα πρόσωπο της απολύτου εμπιστοσύνης του Ευάγγελου Βενιζέλου, η μακροβιότερη γενική γραμματέας στην ιστορία του υπουργείου Πολιτισμού, η οποία έλκει την κομματική της καταγωγή από το ΠΑΣΟΚ, και κατόπιν μεταπήδησε στη ΝΔ του Κ.Μητσοτάκη.
Στο Γεντί Κουλέ
Ως γνωστόν, προ καιρού, κατά τη διάρκεια εκσκαφών, βρέθηκαν 34 ανθρώπινοι σκελετοί σε ομαδικούς τάφους σε κοντινή περιοχή πίσω από το Γεντί Κουλέ, στη σκιά ενός βυζαντινού φρουρίου, στις διαβόητες φυλακές του Επταπυργίου στη Θεσσαλονίκη. Στον χώρο αυτό, γράφει ο Δημήτρης Χριστόπουλος στην ιστοσελίδα, news247.gr, ακατοίκητο μέχρι τη δεκαετία του 1960, καταγράφονται 400 περίπου εκτελέσεις καταδικασμένων σε θάνατο κομμουνιστών κατά την περίοδο του εμφυλίου. Οι σκελετοί, διαβάζουμε, εντοπίστηκαν «γυμνοί, ξυπόλητοι, ο ένας δίπλα στον άλλον, όλοι με τη χαρακτηριστική οπή στο κρανίο από τη βολή της εκτέλεσης».
Πρόσφατα, συνεχίζει ο ίδιος, η βουλευτής του ΣΥΡΙΖΑ, Κυριακή Μάλαμα, ρώτησε κοινοβουλευτικά την αρμόδια υπουργό τι προτίθεται να πράξει το υπουργείο Πολιτισμού μετά την ανακάλυψη αυτή. Ορίστε τι απάντησε η υπουργός: «Κατά τις εργασίες δεν εντοπίστηκαν νεότερα στρώματα αρχαιολογικού ενδιαφέροντος παρά μόνο ομαδικοί τάφοι με 34 νεκρούς, οι οποίοι ανήκουν σε ταφές νεότερων χρόνων (20ός αι.) και ως εκ τούτου δεν συνιστούν αρχαιολογικό εύρημα. Η Εφορεία παρακολουθεί τη συνέχεια εκτέλεσης του έργου από το Δήμο Συκεών και εάν διαπιστωθεί η εύρεση αρχαιοτήτων, θα προχωρήσει σε όλες τις προβλεπόμενες από τον Νόμο ενέργειες».
Κι’ όλα αυτά τα είπε, προκειμένου να “δικαιολογήσει” ότι στις έρευνες δεν πρέπει να πάρουν μέρος οι ειδικοί της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας. Η απάντηση της Λ. Μενδώνη δεν είναι απλώς μνημείο «γραφειοκρατικής αποστασιοποίησης» όπως επισημάνθηκε από την βουλευτή του ΣΥΡΙΖΑ, είναι κάτι περισσότερο: είναι ίδιον απανθρωπιάς, σχολιάζει εύστοχα ο Δ. Χριστόπουλος.
Επιτροπές Αλήθειας
Ο ίδιος παρατηρεί ότι σε πολλές χώρες όπου βρέθηκαν μαζικοί τάφοι νεκρών των πολέμων και συγκρούσεων του 20ού αιώνα συγκροτήθηκαν οι λεγόμενες Επιτροπές Αλήθειας ή Επιτροπές συμφιλίωσης (Truth-Reconciliation Commissions) που παλεύουν, μέσα από την εξοικείωση με τις οδύνες του κοντινού παρελθόντος να καταλαγιάσουν τους τραυματισμένους λαούς, ως μια άσκηση απονομής δικαιοσύνης, συμβολικής και όχι μόνο.
Μια Επιτροπή Αλήθειας ή Συμφιλίωσης είναι ένα όργανο επιφορτισμένο με την ανακάλυψη εγκλημάτων διαπραχθέντων κυρίως από τα κράτη και τις κυβερνήσεις αλλά και από μη κρατικούς παράγοντες με την ελπίδα να θεραπεύσουν τις ανοιχτές πληγές του παρελθόντος. Αυτές οι επιτροπές κατά κύριο λόγο, αλλά όχι μόνο, συγκροτήθηκαν και συνεχίζουν να φτιάχνονται μετά από δικτατορίες και εμφυλίους πολέμους.
Από την Αυστραλία, όπου η σχετική επιτροπή συγκροτήθηκε για την διερεύνηση των διωγμών των Αβορίγινων, τη Βραζιλία και την Αργεντινή για τα θύματα των δικτατοριών, μέχρι τη Φινλανδία και τον Καναδά για τους διωγμούς των Εσκιμώων και των Ινδιάνων αντίστοιχα. Με μια γρήγορη έρευνα, διαπιστώνουμε ότι περίπου 60 επιτροπές αλήθειας συγκροτήθηκαν και λειτούργησαν τα τελευταία 50 περίπου χρόνια.
Στην Ελλάδα δεν καταφέραμε να φτιάξουμε τέτοια επιτροπή καθώς, από το τέλος του Εμφυλίου ως το 1974, οι νικητές κυβέρνησαν όπως κυβέρνησαν στο καθεστώς του παρατεταμένου Εμφυλίου και της εθνικοφροσύνης σε ένα «κράτος εθνικόν και ιδεολόγον».
Η Ελληνική Ένωση Ιστορικών
Ακρως ενδιαφέρουσα, ιδιαίτερα ως προς τον τρόπο που προσεγγίζει το θέμα, είναι πρόσφατη ανακοίνωση της της Ελληνικής Ένωσης Ιστορικών. Αναλυτικά, αναφέρει τα εξής:
«Στη Άνω Πόλη της Θεσσαλονίκης, από τον Δεκέμβριο του 2024 μέχρι σήμερα, κατά τις εργασίες ανάπλασης που πραγματοποιεί ο Δήμος Νεάπολης-Συκεών κοντά στις πρώην φυλακές Επταπυργίου (Γεντί Κουλέ) έχουν εντοπιστεί περισσότεροι από 30 σκελετοί σε ομαδικούς τάφους. Πρόκειται για σκελετούς πολιτικών κρατουμένων που δικάστηκαν από έκτακτα στρατοδικεία, εκτελέστηκαν και ενταφιάστηκαν εκεί κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου Πολέμου. Σύμφωνα με την υπουργό Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, «κατά τις εργασίες δεν εντοπίστηκαν νεότερα στρώματα αρχαιολογικού ενδιαφέροντος, παρά μόνο ομαδικοί τάφοι με 34 νεκρούς, οι οποίοι ανήκουν σε ταφές νεοτέρων χρόνων (20ού αι.) και ως εκ τούτου δεν συνιστούν αρχαιολογικό εύρημα». Οι σκελετοί έχουν μεταφερθεί προσωρινά στη Διεύθυνση Εγκληματολογικών Ερευνών της Ελληνικής Αστυνομίας, ενώ οι εργασίες ανάπλασης συνεχίζονται.
»Η Ελληνική Ένωση Ιστορικών παρακολουθεί με ανησυχία αυτή τη μεταβολή στην πρόσληψη του νεότερου παρελθόντος από την αρμόδια αρχή. Το Υπουργείο Πολιτισμού πρωταγωνίστησε ήδη από τη δεκαετία του 1980 στον χαρακτηρισμό ως διατηρητέων κτιρίων και τόπων, που έως τότε δεν γινόταν κατανοητοί ως τέτοιοι. Η πολιτική ηγεσία του Υπουργείου μαζί με τους μηχανικούς και τους αρχαιολόγους χαρακτήριζε συστηματικά εργοστάσια του 19ου αι. και του πρώτου μισού του 20ού αι. ως ιστορικούς τόπους με την αιτιολογία ότι αυτά τα υλικά κατάλοιπα συνδέονταν «με το άμεσο παρελθόν της πόλης και ήταν σημείο αναφοράς της μνήμης των κατοίκων». Οι αποφάσεις του Υπουργείου Πολιτισμού ήταν τολμηρές για την εποχή τους και εισήγαγαν στη χώρα μια διευρυμένη αντίληψη του όρου «μνημείου». Ουσιαστικά, η πρωτοποριακή αντίληψη της εποχής εκπαίδευε τους πολίτες σε νέες εκδοχές του πολιτισμού, των μνημείων και της ιστορικότητας.
»Ο Σύλλογος Ελλήνων Αρχαιολόγων δικαίως επισημαίνει τη συνεισφορά της «αρχαιολογίας του σύγχρονου παρελθόντος», μια ερευνητική τάση που ενισχύει τον επιστημονικό και κοινωνικό ρόλο των αρχαιολόγων. Εκτεταμένες ανασκαφές σε τόπους μαχών και μαζικών εκτελέσεων (Κύπρος, Κλεισούρα Αλβανίας, Κάτυν Πολωνίας) έχουν οδηγήσει στην ανακομιδή οστών, προσωπικών αντικειμένων και τελικά στην ψύχραιμη αποτίμηση της βίας και των πρακτικών καταστολής. Η αρχαιολογία τις τελευταίες δεκαετίες συναντά συχνά την ιστορική έρευνα μέσα από τη συνδυαστική μελέτη των υλικών καταλοίπων και αρχειακών πληροφοριών.
»Η Ελληνική Ένωση Ιστορικών θέτει το ερώτημα: γιατί ο εντοπισμός σκελετών εκτελεσθέντων πολιτικών κρατουμένων οδηγεί την ηγεσία του Υπουργείου Πολιτισμού σε μια πολιτική απαξίωσης της ιστορικής σημασίας των ευρημάτων; Καλούμε το Υπουργείο Πολιτισμού να δει το Επταπύργιο ως ιστορική ευκαιρία για μια διαφορετική διαχείριση του πρόσφατου ιστορικού παρελθόντος και να εμπλακεί ουσιαστικά ως υπηρεσιακός παράγοντας, ανακηρύσσοντας σε ιστορικό τόπο την περιοχή των εκτελέσεων. Προτείνουμε να εκπονήσει ένα σχέδιο μελέτης και να προχωρήσει σε συστηματική ανασκαφή στον περιβάλλοντα χώρο του Επταπυργίου και στη συνέχεια οι ανασκαφές να επεκταθούν και στους άλλους τόπους εκτελέσεων πολιτικών κρατουμένων στη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου. Κάτι τέτοιο θα λειτουργήσει ως θετικό παράδειγμα για τα επόμενα χρόνια και τις νεότερες γενιές πολιτών, ενώ θα επιτρέψει στους συγγενείς των θυμάτων να γίνουν κοινωνοί της ιστορίας των προγόνων τους».
Η ελπίδα των συγγενών
Ενδιαφέρον είναι το πρόσφατο δημοσίευμα της “Καθημερινής”, για το θέμα. Αναφέρεται χαρακτηριστικά:
Σε ένα γραφείο στο δημαρχείο Συκεών στη Θεσσαλονίκη η υπάλληλος Μαρία Χατζηαποστόλου δέχεται τις τελευταίες μέρες ένα ασυνήθιστο αίτημα: της τηλεφωνούν απ’ όλη την Ελλάδα για να εκφράσουν την επιθυμία τους να υποβληθούν σε τεστ DNΑ!
Με το που δημοσιοποιήθηκε η πληροφορία ότι πίσω από τα τείχη του Γεντί Κουλέ – διαβόητης φυλακής παλαιότερα και νυν μνημείου παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO – βρέθηκαν ομαδικοί τάφοι με σκελετούς που εικάζεται ότι μπορεί να ανήκουν, το πιο πιθανό, σε πολιτικούς κρατούμενους που εκτελέστηκαν με αποφάσεις εκτάκτων στρατοδικείων κατά την περίοδο του Εμφυλίου πολέμου, εκδηλώθηκε πανελλήνιο ενδιαφέρον.
Οικογένειες που ουδέποτε έπαψαν να ενδιαφέρονται για την τύχη του δικού τους αγνοούμενου κατά την ταραγμένη εκείνη τριετία (1946-1949) ελπίζουν ότι ίσως ένας από τους σκελετούς να ανήκει στον άνθρωπό τους και σπεύδουν, ανταποκρινόμενοι στην έκκληση του δημάρχου Σίμου Δανιηλίδη να εγγραφούν στη λίστα των προθύμων για να δώσουν προς εξέταση γενετικό υλικό, με την ελπίδα ότι ίσως ταυτιστεί με εκείνο κάποιου από τους σκελετούς.
Από τα ευρήματα κατά τις εκσκαφές στο Γεντί Κουλέ
«Εως σήμερα (Τετάρτη) πενήντα εννέα οικογένειες εκδήλωσαν ενδιαφέρον και μας έδωσαν εξήντα ένα ονόματα», μας λέει η κ. Χατζηαποστόλου. «Οι ιστορίες τους, ξεχωριστές η κάθε μια. Κάποιοι έχουν στη μνήμη τους ως τελευταία εικόνα τον άνθρωπό τους να τους χαιρετά πίσω από τα εξωτερικά κάγκελα της φυλακής. Ενα χωριό αναζητά δύο εξαφανισμένους˙ άλλες οικογένειες θρηνούν έναν ή και δύο δικούς τους χαμένους. Μία κυρία ήταν αναστατωμένη και έκλαιγε στο τηλέφωνο. Μερικοί μας είπαν πως οι πιο ηλικιωμένοι φεύγουν” μ’ αυτόν τον καημό: ότι δεν έμαθαν ποτέ τι απέγιναν οι άνθρωποί τους. Οι σοροί δεν δόθηκαν στις οικογένειες, αλλά κανείς δεν τους λησμόνησε. Ανάμεσα στις πολλές ιστορίες ξεχώρισα εκείνη ενός νεαρού, γόνου ανωτάτου αξιωματικού της Χωροφυλακής από τη Ζάκυνθο. Ανέβηκε στο βουνό από τα 14 του χρόνια και όταν έληξε η Κατοχή επέστρεψε στο σπίτι του όπου υπέστη βία από το κοινωνικό περιβάλλον, με αποτέλεσμα να ξαναβγεί στο βουνό κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. Εκεί χάνονται τα ίχνη του και οι διάχυτες πληροφορίες αναφέρουν πως εκτελέστηκε κάπου στη Βόρεια Ελλάδα», λέει η κ. Χατζηαποστόλου.
Δεν ήταν άγνωστο στη Θεσσαλονίκη, στον πολιτικό και δικαστικό κόσμο, ούτε στην ιστοριογραφία, ότι πίσω από τις φυλακές Επταπυργίου (Γεντί Κουλέ) εκτελούνταν κρατούμενοι – πολιτικοί συνήθως, αλλά και θανατοποινίτες «σκληροί» ποινικοί. Ωστόσο, στα τέλη Noεμβρίου, όταν ο Δήμος Συκεών ξεκίνησε εκεί εργασίες για την ανάπλαση του χώρου, το σκαπτικό μηχάνημα έφερε στο φως, για πρώτη φορά,, πρόχειρους λάκκους στους οποίους ήταν παρα- χωμένα ανθρώπινα οστά, ξυπνώντας εφιαλτικές μνήμες.
«Στους δυόμισι μήνες που σκάβουμε φτάσαμε συνολικά στους έξι ομαδικούς λάκκους με τριάντα έξι σκελετούς – και συνεχίζουμε. Τα στοιχεία που έχουμε μιλούν για περίπου τετρακόσιους εκτελεσμένους στην περιοχή. Τώρα που άρχισαν να ανοίγουν στόματα έρχονται πολλοί και μας λένε ότι σε σημεία όπου έχουν ήδη χτιστεί πολυκατοικίες είχαν βρεθεί κι εκεί σκελετοί, αλλά τους κάλυψαν όπως όπως. Πιθανότατα αυτοί οι τετρακόσιοι να είναι παραχωμένοι και κάτω από τα θεμέλια των σημερινών οικοδομών», εξηγεί ο δήμαρχος.
Μουσείο εθνικής συμφιλίωσης
Με την αποκάλυψη των πρώτων πρόχειρων τάφων, οι εργασίες, όπως ήταν αναμενόμενο, σταμάτησαν μέχρις ότου αποφανθεί η Εφορεία Αρχαιοτήτων. «Διαπιστώσαμε ότι τα οστά είναι νεότερα και δεν εμπίπτουν στη δική μας αρμοδιότητα», ανέφερε στην «Κ» η προϊσταμένη, της Εφορείας Ελισάβετ Τσιγαρίδα. «Εξακολουθούμε ωστόσο να τους βοηθάμε, παρακολουθώντας τη διαδικασία της εκσκαφής. Τα έως τώρα ευρήματα, πάντως, δεν έχουν αρχαιολογική αξία, καθώς είναι οστά του 20ού αιώνα – έχουν όμως σαφώς μεγάλη ιστορική και πολιτική σημασία. Ως εκ τούτου θα πρέπει να απευθυνθεί ο δήμος στην ιατροδικαστική υπηρεσία και την αστυνομία», πρόσθεσε
Ο δήμαρχος σχεδιάζει να δημιουργήσει στο σημείο μουσείο «εθνικής συμφιλίωσης» όταν ολοκληρωθεί η διαδικασία ανασκαφής. Για να γίνει όμως αυτό θα πρέπει να αποδειχθεί ότι οι σκελετοί ανήκουν σε πολιτικούς κρατουμένους και όχι ενδεχομένως σε ποινικούς ή ακόμη και σε άτομα που δολοφονήθηκαν για άλλους λόγους.
Πώς θα γίνει η διασταύρωση; «Τα οστά θα εξεταστούν από ιατροδικαστές για να προσδιοριστεί ο χρόνος εκτέλεσης, η ηλικία του θύματος και να διαπιστωθεί αν τα κρανία φέρουν οπές από τη χαριστική βολή. Κατόπιν αυτού θα ταυτοποιηθούν με τη μέθοδο DNA, θα δοθούν στους συγγενείς και τα υπόλοιπα θα ταφούν κανονικά», λέει.
Κατά τις εκσκαφές στο Γεντί Κουλέ, βρέθηκαν 34 ανθρώπινοι σκελετοί
Η αποκάλυψη έχει πυροδοτήσει συζητήσεις (και) ως προς την πολιτική και κομματική ταυτότητα των σκελετών. Οπως το θέτει ένας εκ των ενδιαφερομένων για την τύχη του θείου του, που είχε εκτελεστεί ως πολιτικός κρατούμενος στο Γεντί Κουλέ, ο αρχιτέκτονας Γιώργος Καστούρας: «Το καλύτερο για όλους θα είναι ν’ αναδειχθεί η ανθρώπινη πλευρά του δράματος. Σήμερα ακούγονται διάφορα οι νεκροί ανήκουν … Οχι. Οι νεκροί όλοι οι νεκροί του Εμφυλίου- δεν ανήκουν σε κανένα κόμμα ή άλλο τι. Οι νεκροί ανήκουν στις οικογένειές τους. Ανήκουν σ’ αυτούς που τους έκλαψαν, όχι σ’ αυτούς που τους αντάλλαξαν. Ανήκουν στους πενθούντες, σ αυτούς που πληρώνουν πάντα τον λογαριασμό. Αυτοί σώζουν την παρτίδα. Οι Αρχές πρέπει να διευκολύνουν κάθε ενδιαφερόμενο να δώσει στον άνθρωπο του το αξιοπρεπές τέλος που του ταιριάζει».
400 εκτελέσεις
Ο δημοσιογράφος και συγγραφέας του βιβλίου «Γεντί Κουλέ – Η Βαστίλη της Θεσσαλονίκης», που εκδόθηκε τούτες τις μέρες, Σπύρος Κουζινόπουλος, αναφέρει ότι «την περίοδο 1946-1949 έγιναν στην περιοχή περίπου 400 εκτελέσεις καταδικασμένων σε θάνατο κομμουνιστών» και παραθέτει σχετικό κατάλογο τετρακοσίων ονομάτων. «Ο χώρος στο συγκεκριμένο σημείο, που ήταν ακατοίκητος μέχρι τη δεκαετία του 1960, είχε μεταβληθεί κυριολεκτικά σε κρανίου τόπο”, καθώς εκεί τα εκτελεστικά αποσπάσματα θέριζαν” τους μελλοθάνατους, που είχαν καταδικαστεί στην εσχάτη των ποινών από το Εκτακτο Στρατοδικείο Θεσσαλονίκης», προσθέτει.
Ενας άλλος ερευνητής, συγγραφέας και του βιβλίου «Επταπύργιο – Γεντί Κουλέ: πορεία στον χρόνο», ο Θεσσαλονικιός Κώστας Νιγδελής, επισημαίνει: «Πρέπει να είμαστε λίγο προσεκτικοί. Το μεγαλύτερο μουσουλμανικό νεκροταφείο ήταν στην περιοχή εκείνη και οι μουσουλμάνοι δεν είχαν τάφους όπως οι δικοί μας. Και βεβαίως υπήρχε εκεί νεκροταφείο για τους νεκρούς από χολέρα, πανούκλα κ.ά., και μάλιστα γίνονταν μαζικές ταφές. Αν λοιπόν η ιατροδικαστική υπηρεσία δεν εκδώσει πόρισμα ότι πρόκειται περί εκτελέσεων, πρέπει να είμαστε επιφυλακτικοί. Προσωπικά πιστεύω ότι οι σκελετοί ανήκουν σε πολιτικούς κρατουμένους. Εκεί γίνονταν εκτελέσεις και μάλιστα σε σημείο που επέλεγε ο εκάστοτε αρχηγός του αποσπάσματος. Είχα την τύχη, στο πλαίσιο της συγγραφής του βιβλίου, να γνωρίσω τον νεκροθάφτη, που μου είχε καταθέσει πως όταν ήταν να εκτελέσουν κάποιον, του έλεγαν αύριο έχεις δουλειά” . Οταν επρόκειτο για μαζική εκτέλεση, του έλεγαν αύριο έχουμε δουλειά” –στον πληθυντικό, για να πάρει και βοηθούς».
