Του Ηλία Φωτίου – Ελσίνκι *
Η απειλή του Ντόναλντ Τραμπ για τη Γροιλανδία αλλάζει τα δεδομένα επειδή δεν αφορά τρίτη χώρα. Η Ουκρανία δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ ή της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπου η Ευρώπη μπορούσε να ισχυριστεί ότι η απόφαση για εμπλοκή ήταν επιλογή, όχι υποχρέωση. Η Δανία είναι μέλος και των δύο. Το Άρθρο 5 του ΝΑΤΟ και το Άρθρο 42.7 της Συνθήκης της Λισαβόνας ορίζουν σαφώς, επίθεση σε έναν σύμμαχο είναι επίθεση σε όλους.
Ο Τραμπ δεν απειλεί απλώς τη Δανία με προσάρτηση της Γροιλανδίας, απειλεί το ίδιο το θεμέλιο της ευρωπαϊκής ασφάλειας. Αλλά αν μια αμερικανική κυβέρνηση μπορεί να το κάνει αυτό χωρίς συνέπειες, τι αξία έχουν οι συνθήκες; Τι εγγυήσεις υπάρχουν για τη Λιθουανία, την Εσθονία, τη Λετονία όταν η Ρωσία αποφασίσει να δοκιμάσει τα όριά τους;
Αλλά αυτό δεν αρκεί για να ξυπνήσει την Ευρώπη οποία μέχρι το 2022 είχε εγκαταλείψει κάθε προσπάθεια για ανεξάρτητο ρόλο στην παγκόσμια πολιτική με αυτόνομη γεωπολιτική στρατηγική , προτιμώντας τη σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες και τον στρατηγικό παρασιτισμό επί των αμερικανικών πόρων.
Η Αυταπάτη της Αυτονομίας
Για να κατανοήσουμε γιατί η Ευρώπη θα αποτύχει και σε αυτό το τεστ, πρέπει πρώτα να αναγνωρίσουμε την κεντρική αλήθεια. Η Ευρώπη δεν έχει γεωπολιτική αυτονομία επειδή δεν θέλει να έχει. Επτά δεκαετίες εξωτερίκευσης της άμυνας και της στρατηγικής σκέψης στην Ουάσινγκτον δημιούργησαν μια ήπειρο που λειτουργεί ως αμερικανικό προτεκτοράτο με φιλοδοξίες κανονιστικής δύναμης. Η «στρατηγική αυτονομία» που επικαλούνται οι ευρωπαίοι ηγέτες τα τελευταία χρόνια είναι συνθηματολογία χωρίς ουσία.
Η δομική πραγματικότητα είναι απλή, 28 εθνικοί στρατοί με 17 διαφορετικούς τύπους αρμάτων μάχης, καμία κοινή βιομηχανία όπλων που να λειτουργεί αποτελεσματικά, καμία πυρηνική αποτροπή πέρα από το γαλλικό οπλοστάσιο που το Παρίσι δεν μοιράζεται, και πλήρης εξάρτηση από αμερικανική δορυφορική επιτήρηση για κάθε επιχείρηση. Η Ευρώπη έχει επενδύσει τεράστιους πόρους στα ανθρώπινα δικαιώματα και την κλιματική αλλαγή, αλλά όχι στη δυνατότητα να υπερασπιστεί τα σύνορά της.
Και το κρισιμότερο, η Γερμανία, χωρίς την οποία δεν υπάρχει ευρωπαϊκή αυτονομία, δεν θέλει να ηγηθεί γεωπολιτικά και δεν μπορεί να το κάνει. Μετά το 1989, επέλεξε οικονομική ηγεμονία χωρίς πολιτική ευθύνη, ένα μοντέλο που κατέρρευσε με τον πόλεμο στην Ουκρανία αλλά το Βερολίνο συνεχίζει να προσποιείται ότι μπορεί να λειτουργήσει.
Το Χαμένο Παράθυρο του 2016-2024
Η πρώτη προεδρία Τραμπ ήταν η προειδοποίηση. Η ατζέντα «Πρώτα η Αμερική», η απειλή εξόδου από το ΝΑΤΟ, οι εμπορικοί πόλεμοι, όλα σήμαναν ότι η εποχή της αμερικανικής ειρήνης τελείωνε. Και η Ευρώπη απάντησε με κούφια λόγια. «Στρατηγική αυτονομία», «ευρωπαϊκή άμυνα»,κοινές αγορές όπλων, όμως κανένα από αυτά δεν προχώρησε ουσιαστικά.
Γιατί; Γιατί η ευρωπαϊκή ελίτ Μακρόν, Μέρτς, Φον ντερ Λάιεν,χτίστηκε ιδεολογικά και καριερίστικα στο διατλαντικό κατεστημένο. Τα κέντρα σκέψης που τους στηρίζουν, οι εταίροι τους, η γλώσσα τους, όλα αμερικανοκεντρικά. Να στραφούν σε πραγματική αυτονομία σημαίνει να παραδεχτούν αποτυχία τριών δεκαετιών και να αναλάβουν κόστος που δεν ξέρουν αν θα τους ανταμείψει πολιτικά.
Ακόμα κι όταν έγινε φανερό με την επανεκλογή Τραμπ το 2024 ότι οι ΗΠΑ στρέφονται στον Ειρηνικό και εγκαταλείπουν την Ευρώπη, η αντίδραση ήταν η ίδια, ρητορική για αυτονομία, αλλά με μηδενική ουσιαστική δράση.
Η Βορειοευρωπαϊκή Διάσταση
Το ζήτημα της Γροιλανδίας δεν είναι μόνο πρόβλημα της Δανίας, είναι πρόβλημα ασφάλειας για ολόκληρη τη Βόρεια Ευρώπη. Η Φινλανδία και η Σουηδία που μόλις εντάχθηκαν στο ΝΑΤΟ, το έκαναν όχι από αγάπη για αυτό, αλλά από φόβο για τη Ρωσία. Τώρα βλέπουν ότι η ασφάλεια που αγόρασαν ενδέχεται να περιλαμβάνει αμερικανικό εκβιασμό. Η ιδέα και μόνο ότι ο κύριος κίνδυνος μπορεί να έρχεται από τον βασικό σύμμαχο στη Δύση, και όχι από τον αντίπαλο στην Ανατολή, είναι ανατρεπτική σε σημείο πανικού.
Παρόλα αυτά η Βόρεια Ευρώπη θα μπορούσε να είναι το κλειδί. Οι σκανδιναβικές χώρες έχουν παράδοση πραγματιστικής ορθολογικής εξωτερικής πολιτικής και ισχυρές οικονομίες. Αν ενωθούν για να απαντήσουν στην απειλή, θα μπορούσαν να σπρώξουν την υπόλοιπη Ευρώπη προς δράση. Αλλά θα το κάνουν;
Τι Θα Έπρεπε να Κάνουν
Η λογική απάντηση είναι προφανής. Η Γαλλία, ως η μόνη ευρωπαϊκή χώρα με πυρηνικό οπλοστάσιο και μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, θα μπορούσε να προσφέρει πυρηνική ομπρέλα στη Δανία υπό ένα ευρωπαϊκό πλαίσιο. Η Γερμανία θα μπορούσε να απειλήσει με κλείσιμο των αμερικανικών βάσεων στο έδαφός της αν οι απειλές συνεχιστούν. Οι χώρες της Βόρειας Ευρώπης θα μπορούσαν να παρουσιάσουν ενοποιημένη θέση, επίθεση στη Δανία είναι επίθεση σε όλους.
Ένα έκτακτο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο θα μπορούσε να δηλώσει ότι η ΕΕ διαθέτει αμοιβαία αμυντική ρήτρα και θα την εφαρμόσει. Ακόμα και συμβολική ανάπτυξη ευρωπαϊκών δυνάμεων στη Γροιλανδία θα έστελνε μήνυμα ότι η Ευρώπη δεν είναι προς πώληση.
Αυτό θα ήταν το σημείο καμπής. Η στιγμή που η Ευρώπη επιτέλους θα ανελάμβανε ευθύνη για την ασφάλειά της.
Τι Θα Κάνουν
Θα κάνουν θέατρο.
Ο Μακρόν θα βγει με δήλωση για την «αδιαίρετη ευρωπαϊκή αλληλεγγύη» και την «απαράδεκτη απειλή κατά της εδαφικής ακεραιότητας». Ο Μερτς θα υπενθυμίσει τις «κοινές μας δυτικές αξίες». Η Φον ντερ Λάιεν θα εκφράσει «βαθιά ανησυχία», και η ανεκδίηγητη Κάλλας θα ζητήσει νέες κυρώσεις κατα της Ρωσίας. Και τίποτα ουσιαστικό δεν θα συμβεί.
Η Γερμανία δεν θα κινηθεί επειδή ο καγκελάριος, Φρίντριχ Μερτς, είναι πιο διατλαντικός από τον Σολτς. Τα Χριστιανοδημοκρατικά κόμματα πιστεύουν στη «δυτική ενότητα» πάνω από όλα, ακόμα κι όταν η Δύση τους εκβιάζει. Χωρίς γερμανική στήριξη, δεν υπάρχει ευρωπαϊκή πολιτική.
Ο Μακρόν μπορεί να θέλει να παίξει ηγετικό ρόλο, αλλά χωρίς τη Γερμανία δεν μπορεί. Και η εγχώρια πολιτική του, με τη Λεπέν να ενισχύεται,δεν του επιτρέπει τολμηρές κινήσεις που θα μπορούσαν να ερμηνευτούν ως αντιαμερικανισμός.
Η Πολωνία και οι Βαλτικές χώρες θα πανικοβληθούν. Χωρίς αμερικανική προστασία, αισθάνονται εκτεθειμένες στη Ρωσία. Δεν θα στηρίξουν ποτέ πολιτική που θα μπορούσε να αποξενώσει την Ουάσινγκτον.
Και η Δανία; Μετά από μερικές εβδομάδες ρητορικής αντίστασης, η κυβέρνηση στην Κοπεγχάγη θα «ανοίξει διαπραγματεύσεις» για «μεγαλύτερη αυτονομία» της Γροιλανδίας, που στην ουσία θα είναι ψυχολογική προετοιμασία για μελλοντική απόσχιση. Τα αμερικανικά δολάρια θα αρχίσουν να ρέουν στο Νουκ, οι τοπικές εκλογές θα επηρεαστούν, και σε λίγα χρόνια ένα δημοψήφισμα θα δώσει στον Τραμπ αυτό που θέλει.
Η Ευρώπη θα σιωπήσει. Κάποιος θα μιλήσει για «σεβασμό στην αυτοδιάθεση των λαών». Και θα προχωρήσουμε στο επόμενο θέμα.
Αν Όχι Τώρα, Πότε;
Η Γροιλανδία είναι το τεστ που η Ευρώπη δεν μπορεί να αποφύγει. Δεν υπάρχει γκρίζα ζώνη, δεν υπάρχει αμφισημία. ο αμερικανός πρόεδρος απειλεί προσάρτηση ευρωπαϊκού εδάφους. Αν δεν αντιδράσουν τώρα, ουσιαστικά, όχι ρητορικά, τότε πότε;
Η απάντηση είναι πιθανώς ποτέ. Η Ευρώπη έχει επιλέξει την εξάρτηση από τις ΗΠΑ τόσο βαθιά που δεν μπορεί να ξεφύγει χωρίς εξωτερικό κραδασμό τόσο βίαιο που θα διαλύσει το σύστημα και ίσως την ίδια την Ευρώπη.
Οπότε το ερώτημα πλέον δεν είναι αν η Ευρώπη θα αποκτήσει γεωπολιτική αυτονομία. Είναι αν θα υπάρξει καν Ευρώπη όταν το σκηνικό ολοκληρωθεί.
* Δημοσιογράφος
