Γράφει ο Παύλος Ηλ.Αγιαννίδης *
Ποιος το φανταζόταν: Ένα υποκατάστημα της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος, στο 128 της Queen Victoria Street του Λονδίνου, «έστειλε» τον Λέοναρντ Κοέν για πρώτη φορά στην Ελλάδα, στις 13 Απριλίου του 1960.
Εκείνος, ήταν μπουχτισμένος από την ομίχλη και τα χιόνια του Κεμπέκ, αλλά και από τη βροχή και υγρασία του Λονδίνου (χώρια η, εκεί, γκρίνια της σπιτονοικοκυράς του), όπως έλεγε το 1991 στο περιοδικό Les Inrockuptibles.
«Είδα την πόρτα της Τράπεζας μπροστά μου. Αποφάσισα να μπω, είδα έναν ταμία ηλιοκαμένο και τον ρώτησα “Τι καιρό κάνει στην Ελλάδα;” “Είναι άνοιξη”, μου απάντησε. Δύο ημέρες αργότερα έφυγα για την Ελλάδα».
Εφτασε στην Αθήνα και την επομένη έπλεε προς την Υδρα, διαβάζοντας Χένρι Μίλερ για την «άγρια και γυμνή τελειότητα της Υδρας»!
Αλλες καταγραφές τον θέλουν να φτάνει στο νησί στις 27 Σεπτεμβρίου 1960, έξι μέρες μετά τα 26α γενέθλιά του, ημερομηνία που συνδέεται με την αγορά από τον Κοέν ενός αρχοντικού του 19ου αιώνα (μετέπειτα γνωστού στους Υδραίους ως «Αρχοντικό του Λεονάρδου»), δίχως τρεχούμενο νερό ή ρεύμα.
Τα δεκάχρονα από την οριστική αποδημία του Λέοναρντ Κοέν, είναι μια αφορμή για να επιστρέψουμε σε μια εποχή που στην Ύδρα είχε μόλις ανοίξει η θρυλική «Λαγουδέρα» και έπαιζε, όσο υπήρχε παροχή ηλεκτρικού ρεύματος (μέχρι τα μεσάνυχτα, δηλαδή) από τη μικρή μονάδα παραγωγής του νησιού, δίσκους στο πικάπ και μετά τις 12:00 δίσκους στο γραμμόφωνο.
Αργότερα, ο Λέοναρντ Κοέν έγραφε για την Yδρα: «Ορκίζομαι ότι εδώ μπορώ να γευτώ τα μόρια που χορεύουν στα βουνά. Τούτο το φως έχει κάτι έντιμο και φιλοσοφικό. Δεν σ’ αφήνει να προδώσεις τη σκέψη και το νου σου, καλώντας σε συνάμα την ψυχή σου σε γλεντοκόπι».
Στο νησί του Σαρωνικού, που το συνέδεε πάντα στα κείμενά του με το Αιγαίο, το φως, τον ήλιο, τη θάλασσα, πήγε με προτροπή του φίλου του, τότε, Τζέικομπ Ρότσιλντ, μετέπειτα Λόρδου, που τον έστειλε να φιλοξενηθεί στο αρχοντικό της υδραίας Ελένης Γκίκα (συζύγου του ναυάρχου και υπουργού Ανδρέα Χατζηκυριάκου) στο Καμίνι. Εκεί όπου έμενε ο ζωγράφος Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας, με την τότε σύζυγό του, μητέρα του φίλου του, Μπάρμπαρα Χάτσινσον.
Σύμφωνα με μία εκδοχή, την πόρτα του αρχοντικού (στο οποίο είχαν φιλοξενηθεί, μεταξύ άλλων, ο Χένρι Μίλερ και ο θρυλικός, μυθιστορηματικός «Κολοσσός του Μαρουσιού» του, Γιώργος Κατσίμπαλης) άνοιξε στον Κοέν η αδελφή του Τζέικομπ. Όμως, την έκλεισε πάραυτα καθώς φαίνεται ότι ο αδελφός της δεν είχε ειδοποιήσει για τον απρόσμενο επισκέπτη, φίλο του. Ο Κοέν θυμόταν πως είχε θυμώσει που έμεινε στο δρόμο και κατά μία εκδοχή «είχε καταραστεί το σπίτι».
Οταν πια ο βάρδος αγόρασε το αρχοντικό του 19ου αιώνα, διαρθρωμένο σε πέντε επίπεδα, λίγο μετά το περιστατικό, από την ταράτσα του, δίπλα στο «μουσικό δωμάτιο» που είχε διαμορφώσει, είδε το αρχοντικό της Ελένης Γκίκα να τυλίγεται σε φλόγες.
Δεν έκρυβε δε, ότι πέρασε από το μυαλό του η δική του «κατάρα» ως υπαίτια για την καταστροφή, αν και η πυρκαγιά ξεκίνησε από ένα μπιτόνι κηροζίνης που είχε αφήσει έκθετο ο επιστάτης, σύμφωνα με την τελική αποτίμηση.
Πέρα από το μύθο, ο Κοέν αφότου αγόρασε το λευκό αρχοντικό, με 1.500 δολάρια που είχε από κληρονομιά, μετά το θάνατο της γιαγιάς του, με τη βοήθεια και την ενυπόγραφη μαρτυρία στα συμβόλαια του «διερμηνέα» του στην Yδρα, Δημήτρη Γιασουμή, ο τροβαδούρος δήλωνε συχνά ότι αυτή ήταν ίσως η πιο έξυπνη απόφαση της ζωής το:. «Hταν μία καλή συμφωνία για ένα μυστήριο μέρος με ασυνήθιστους ανθρώπους».
«Το σπίτι πρέπει να είναι πάνω από 200 ετών και πολλές γενιές ψαράδων πρέπει να έζησαν εδώ», έγραφε σε μια επιστολή προς τη μητέρα του, τη λιθουανικής καταγωγής Μάσα Κοέν.
«Τριγυρνάω μες στα δωμάτια με ένα κερί στο χέρι σαν την οικονόμο της “Ρεβέκκας” (σ.σ.: την ταινία του Άλφρεντ Χίτσκοκ) πάνω κάτω στο τρομαχτικό υπόγειο. Ο ήχος των κουδουνιών από τα μουλάρια καθώς σκύβουν να φάνε σου σκίζει την καρδιά έτσι όπως μπλέκεται με τις μουσικές της ταβέρνας δύο η ώρα το πρωί της Δευτέρας», έγραφε στην αδελφή του, Έστερ.
Και στα κείμενά του: «Ζω σε έναν λόφο και σκέφτομαι πως η ζωή παραμένει η ίδια εδώ και εκατοντάδες χρόνια. Ολη μέρα ακούω τις φωνές των μικροπωλητών από κάτω και είναι τόσο μουσικές».
Στην Ύδρα γεννήθηκε και το τραγούδι του Bird On A Wire. Οι στίχοι κύλησαν, γάργαροι, όταν ο Κοέν είδε να τοποθετούν τα πρώτα τηλεφωνικά καλώδια στο νησί. Και πουλιά να κάθονται, νωχελικά, πάνω στα σύρματα…
Παίξε, Λέοναρντ, το μπουζούκι…
Η Ελλάδα και όχι μόνον η Υδρα, πέρα από την κιθάρα, «γέννησε» στον Λέοναρντ Κοέν μία ακόμη αγάπη: το μπουζούκι. Φαίνεται ότι το αγάπησε στα χέρια του Υδραίου Θανάση, οδηγού τρικύκλου, που έπαιζε μπουζούκι και κιθάρα και τραγουδούσε (σύμφωνα με το βιβλίο «Hydra and the Bananas of Leonard Cohen» του Ρότζερ Γκριν).
Πολύ σύντομα το άφησε να εισβάλλει στις ενορχηστρώσεις των τραγουδιών του, ειδικά αφότου γνώρισε τον Σόλομον Φέλντχαουζ, του αμερικανικού συγκροτήματος ψυχεδελικής φολκ Kaleidoscope (1966 – 1970), που έπαιζε μπουζούκι και σάζι.
Κάτι το οποίο έκανε στο «Teachers» του Κοέν, αλλά και σε τραγούδια του, όπως το «The Partizan» και το πολυαγαπημένο «Hallelujah», σε αρκετές συναυλίες τους. Και κυρίως στο 47ο Τζαζ Φεστιβάλ του Μοντρέ.
Μπουζούκι ακούγεται και στο ύστατο άλμπουμ του «You Want It Darker», στο κομμάτι «Travelling Light» (από το άλμπουμ του «You Want It Darker», 2016), με στίχους που παραπέμπουν στις μνήμες του από την Ύδρα και το Αρχοντικό του Λεονάρδου, που ανήκει ακόμη στην οικογένειά του.
Όπως με μια ανατριχιαστική εισαγωγή, από ένα τρεμάμενο μπουζούκι, ξεκινά και το τραγούδι Moving On, στο (μεταθανάτιο) άλμπουμ «Thanks for the Dance», του 2019 – φόρος τιμής στον έρωτα για τη μούσα του, Marianne Ihlen (Μαριάν Ιλέν)…
Εδώ υπάρχει ένας έρωτας μεγάλος…
Το λευκό Αρχοντικό του Λεονάρδου έγινε το θέατρο και το σκηνικό για έναν μεγάλο έρωτα του Λέοναρντ Κοέν. Την Μαριάν Ιλέν, που έγραφα παραπάνω. Και ενέπνευσε και μια θρυλική του μπαλάντα. Έναν έρωτα, που έσβησε – χτυπημένη από καρκίνο – ένα (και κάτι) χρόνο πριν από το δικό του φευγιό κι εκείνου, στην πατρίδα της, το Όσλο της Νορβηγίας.
Μιλάμε για τη Μαριάν του τραγουδιού του «So Long, Marianne», μούσα του για σχεδόν δέκα χρόνια και συμβία του στην Υδρα, αλλά και σύντροφο στα ταξίδια του με ορμητήριο το νησί του Σαρωνικού για την πατρίδα του, το Κεμπέκ (συγκεκριμένα: το Μόντρεαλ), τη Νέα Υόρκη, το Οσλο, την Κούβα.
Την εποχή εκείνη στην Υδρα τα μισά σπίτια και αρχοντικά ήταν ακατοίκητα και υπήρχαν μόνον τέσσερα καφενεία. Σε ένα από αυτά τα καφενεία, στα οποία καθόταν ο Κοέν, μπήκε μια μέρα η 22χρονη καλλονή Μαριάν Ιλέν, που είχε εγκατασταθεί από το Δεκέμβριο του 1957 στην Ύδρα, μαζί με τον σύντροφό της, τον καταξιωμένο συγγραφέα Άξελ Γιένσεν και το νεογέννητο αγοράκι τους, Άξελ Γιόακιμ Γιένσεν.
«Είδα το “Παιδί και το δελφίνι” (του Γιάν Νεγκουλέσκο, με τη Σοφία Λόρεν και το τραγούδι του Τάκη Μωράκη “Τι είναι αυτό που το λένε αγάπη”) στον εξώστη ενός σινεμά στο Οσλο, τη δεκαετία του ’50, και σκέφτηκα να ένα μέρος που δεν θα πάω ποτέ. Αν δεν γνώριζα τον Δαλάι Λάμα στη Νορβηγία το ’52 δεν θα ερχόμουν ποτέ στην Ύδρα. Εκείνος ήταν που μου έδωσε το κουράγιο να φύγω απ’ την πατρίδα μου. Πάντα η Ύδρα με διαλύει και ξαναενώνει τα κομμάτια μου», αφηγούνταν εκείνη αργότερα.
«Η ζωή μου στην Υδρα ήταν μια ηλιόλουστη ιστορία. Και δεν ξεχνάω πόσο όμορφα μου φέρθηκαν οι ντόπιοι όταν πρωτοήρθα».
Βέβαια, τα χρόνια που ήρθαν μετά, έφεραν και το τραγικό μαζί: ο μικρός Αξελ Γιοακίμ έχει κλειστεί από τα 15 του σε άσυλο, όταν (κατά τη Μαριάν) ο πατέρας του του πρόσφερε LSD, σύμφωνα με το βιβλίο «So Long Marianne, Μαριάνε Ιλέν – Λέοναρντ Κοέν: μια ιστορία έρωτα» της Κάρι Χεστχάμαρ (Εκδόσεις Ποταμός).
Ελληνικό φως, κιθάρα, γραφομηχανή, έμπνευση… Οι ερωτικές «στραβοτιμονιές» του συντρόφου της και τα πολλά ταξίδια του, είχαν αφήσει μόνη και απογοητευμένη την όμορφη Marianne του τραγουδιού.
Σε αυτή της τη φάση συνάντησε τον Λέοναρντ Κοέν. Με τα δικά της λόγια: «Στεκόμουν σε ένα μαγαζί με το καλάθι μου περιμένοντας να πάρω νερό και γάλα. Εκείνος, στεκόταν στην είσοδο με τον ήλιο πίσω του κι έτσι δεν έβλεπα το πρόσωπό του, μόνο το περίγραμμα. Ακούω τη φωνή του να λέει: “Θα ήθελες να έρθεις στην παρέα μας; Καθόμαστε έξω”. Απάντησα “ευχαριστώ” και τελείωσα τα ψώνια μου. Βγήκα έξω και κάθισα στο τραπέζι τους».
Η σχέση με τον Κοέν, που έλεγε ότι «οι θεοί την έφεραν στον δρόμο μου», μετά τον οριστικό χωρισμό της Μαριάν με τον Γιένσεν, γλύκανε την ψυχή της, όπως ομολογούσε αργότερα.
Εβλεπε τον Κοέν να γράφει στον τοίχο του σπιτιού της Υδρας «Αλλάζω, είμαι ίδια, αλλάζω, είμαι ίδια» (I change, I am the same, I change, I am the same).
Ή να γράφει: «Ακόμα τραγουδούν στου Ντούσκου
καθισμένοι κάτω από τα γέρικα πεύκα
μεσάνυχτα με αστέρια και πεφταστέρια
Αν πας στο παράθυρό σου θα τους ακούσεις
Γιορτάζουν το τέλος κάποιους γάμου
ή ίσως το σαλπάρισμα ενός αγοριού το πρωί.
Υπάρχει θέση για σένα στο τραπέζι
κρασί και μήλα από τη στεριά
ένα κενό στα τραγούδια για τη δική σου φωνή».
Μιλώντας έτσι για την ταβέρνα «Ξερή Ελιά», με ιστορία κάπου 180 ετών, δυο βήματα από το λιμάνι, στο ποίημά του «Η Ταβέρνα του Ντούσκου», στο «Βιβλίο του Πόθου», το 1967 (Εκδόσεις Ιανός).
Οταν η Νορβηγή καλλονή φωτογραφιζόταν το 1969 σε ένα δωμάτιο του αρχοντικού της Υδρας για το οπισθόφυλλο του δίσκου του «Songs from a Room», η σχέση τους είχε αποδώσει ήδη… τα μυθιστορήματα «The Game Favourite» (1963) και «Beautiful Losers» (1966) και τραγούδια, όπως το αγαπημένο της Μαριάν, «Bird On A Wire» και, βέβαια, το «So Long Marianne», που αποδείχτηκε τραγούδι αποχαιρετισμού:
«Ελα στο παράθυρο, μικρή μου αγάπη, να προσπαθήσω να σου διαβάσω την παλάμη.
Κάποτε νόμιζα πως ήμουν τσιγγανάκι, πριν σε αφήσω σπίτι να με πας
Και τώρα εις το επανιδείν, Μαριάν, ήρθε η ώρα να αρχίσουμε
να γελάμε και να κλαίμε…
Ο ίδιος ο Κοέν έλεγε: «Οταν το έγραφα, δεν καταλάβαινα ότι με εκείνο το τραγούδι την αποχαιρετούσα. Αυτό έκανα όμως».
Δύο μέρες προτού ξεψυχήσει η Μαριάν, τον Ιούλιο του 2016, από κοινό φίλο ο Λέοναρντ έμαθε τα μαντάτα της αρρώστιας της και της έστειλε μια επιστολή:
«Λοιπόν, Μαριάν, έφτασε αυτή η ώρα που παραμεγαλώσαμε και τα σώματά μας αρχίζουν να καταρρέουν… Νομίζω πως θα σε ακολουθήσω πολύ σύντομα. Θέλω να ξέρεις πως είμαι σε απόσταση αναπνοής πίσω σου – αν απλώσεις το χέρι σου νομίζω ότι μπορείς να αγγίξεις το δικό μου!
»Να ξέρεις ότι πάντα σε αγαπούσα, για την ομορφιά σου και τη σοφία σου. Δεν χρειάζεται να πω περισσότερα, γιατί τα γνωρίζεις καλά. Θέλω απλά να σου ευχηθώ να έχεις ένα πολύ καλό ταξίδι. Αντίο παλιά μου φίλη. Σου στέλνω απέραντη αγάπη. Τα λέμε σύντομα» (όπερ και εγένετο σήμερα, 11 Νοεμβρίου 2016…).
Οταν οι δρόμοι του Λέοναρντ και της Μαριάν χώρισαν πια, αλλά η αγάπη μεταξύ τους και η αγάπη για την Υδρα έμεινε στις καρδιές τους, εκείνος γνώρισε στο ξενοδοχείο Τσέλσι, στο ασανσέρ, την (ερωμένη του) Τζάνις Τζόπλιν και έγραψε το «Chelsea Hotel #2».
Σε ασανσέρ γνώρισε και την επίσης καλλονή Σούζαν Ελροντ, την οποία έπεισε να εγκαταλείψει τον σύζυγό της και να ζήσει μαζί του. Αποκτώντας μαζί της και δυο παιδιά: τον Ανταμ και τη Λόρκα (από τον Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, πρώτη του ποιητική αγάπη, μαζί με την πρώτη μουσική, την κιθάρα)…
Για την ιστορία: Ο έρωτάς του Λέοναρντ με την Μαριάν στην Ύδρα αποτυπώθηκε στη νουβέλα της Πόλι Σάμσον, «A Theatre for Dreamers» (που έγινε και audiobook, με τραγούδια του Ντέιβιντ Γκίλμορ των Pink Floyd), αλλά ενέπνευσε και το ντοκιμαντέρ «Marianne & Leonard: Words Of Love» του Νικ Μπρούμφιλντ (2019) και την καναδονορβηγική τηλεοπτική σειρά «So long, Marianne» (2024).
* Ο Παύλος Αγιαννίδης είναι δημοσιογράφος
