Του Ζαφείρη Χατζηδήμου
Η γενοκτονία των Ποντίων, που κορυφώθηκε την περίοδο 1914–1923, δεν ήταν μια τυχαία ή αποσπασματική τραγωδία, αλλά ένα από τα πιο μεθοδικά και κρατικά οργανωμένα εγκλήματα του 20ού αιώνα. Πάνω από 353.000 Έλληνες του Πόντου εξοντώθηκαν από την Οθωμανική και στη συνέχεια κεμαλική εξουσία, με τη στήριξη – σχεδόν καθοδήγηση – της Γερμανικής Αυτοκρατορίας.Σφαγές, πορείες θανάτου, βιασμοί, απαγχονισμοί, εκτοπίσεις, πυρπολήσεις, εξισλαμισμοί παιδιών, καταστροφή μνημείων και πολιτιστικών θεσμών: όλα αυτά δεν αποτελούσαν μεμονωμένες πράξεις βίας, αλλά τα δομικά στοιχεία μιας οργανωμένης κρατικής πολιτικής που εκπονήθηκε με στρατιωτική ακρίβεια και υλοποιήθηκε με πολιτικό κυνισμό¹.
Η ιδεολογική μήτρα του εγκλήματος βρίσκεται στο εθνικιστικό όραμα των Νεότουρκων – της Τριανδρίας (Ταλαάτ, Ενβέρ, Τζεμάλ) – που ανέλαβε την εξουσία το 1908. Επηρεασμένοι από τον γερμανικό σωβινισμό και τον ευρωπαϊκό ρατσισμό της εποχής, οι Νεότουρκοι πίστευαν ότι μόνο ένας καθαρός τουρκικός-μουσουλμανικός πληθυσμός μπορούσε να εξασφαλίσει τη συνοχή και την ισχύ του νέου κράτους². Οι Έλληνες, όπως και οι Αρμένιοι και οι Ασσύριοι, θεωρήθηκαν «εσωτερικός εχθρός». Η αρχή έγινε με τους Αρμένιους το 1915, και η ίδια τεχνική επαναλήφθηκε στον Πόντο με ανατριχιαστική ακρίβεια³.
Από το 1914, οι Έλληνες Πόντιοι άρχισαν να στοχοποιούνται: άνδρες ηλικίας 15-70 επιστρατεύονταν στα λεγόμενα τάγματα εργασίας (Amele Taburları) όπου πέθαιναν από πείνα, αρρώστιες, καταναγκαστικά έργα και βασανιστήρια⁴. Χιλιάδες εκτοπίζονταν δήθεν «για λόγους ασφαλείας» στα βάθη της Ανατολίας, χωρίς τροφή, νερό ή προστασία. Γυναίκες βιάζονταν μαζικά και παιδιά απάγονταν για να εξισλαμιστούν. Ολόκληρα χωριά πυρπολούνταν, ενώ η ελίτ – δάσκαλοι, ιερείς, γιατροί – εκτελούνταν πρώτοι. Οι ποντιακές κοινότητες διαλύονταν συστηματικά⁵.
Ο Μουσταφά Κεμάλ
Από το 1919 και μετά, με την άνοδο του Μουσταφά Κεμάλ και την έναρξη του κεμαλικού εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα, η γενοκτονία απέκτησε χαρακτήρα ολοκληρωτικής εξόντωσης. Ο Τοπάλ Οσμάν, ένας από τους πιο στυγνούς εκτελεστές του Κεμάλ, διεξήγαγε επιχειρήσεις καμένης γης στον Πόντο, με μαζικές σφαγές και καθολική καταστροφή των ελληνικών κέντρων⁶. Η Σαμψούντα, η Τραπεζούντα, η Αργυρούπολη, η Οινόη, η Νικόπολη, το Καρς, μετατράπηκαν σε θηριωδίες. Δεν ήταν πλέον «απομάκρυνση ανεπιθύμητων», αλλά γεωγραφική και πολιτισμική εξάλειψη κάθε ελληνικού στοιχείου⁷.
Στην καρδιά αυτού του εγκλήματος βρισκόταν η Γερμανία. Ο ρόλος της ήταν πολύ πιο σκοτεινός από απλή ανοχή. Οι Γερμανοί στρατηγοί – προεξάρχοντος του Λίμαν φον Σάντερς – δεν έδωσαν απλώς την τεχνογνωσία: συντόνιζαν, επέβλεπαν και συχνά ενέκριναν τα τουρκικά στρατιωτικά σχέδια⁸. Ολόκληρη η οθωμανική στρατιωτική διοίκηση είχε αναδιοργανωθεί από το Βερολίνο. Πάνω από 800 Γερμανοί αξιωματικοί υπηρετούσαν στον τουρκικό στρατό, ενώ τα γερμανικά επιτελεία παρείχαν στρατιωτικούς συμβούλους σε κάθε κρίσιμη επιχείρηση⁹. Δεν ήταν σπάνιο να καταγράφονται γερμανικά στελέχη παρόντα σε εκτοπίσεις, σε κατασχέσεις περιουσιών και σε επιμελητεία των ταγμάτων θανάτου.
Σε εκθέσεις που αποχαρακτηρίστηκαν δεκαετίες μετά, Γερμανοί αξιωματούχοι μιλούσαν με ενθουσιασμό για την «πειθαρχία των τουρκικών μονάδων εκκαθάρισης», αξιολογούσαν την «αποδοτικότητα των πορειών εξάντλησης» και επαινούσαν τις μεθόδους που – κατά τις ίδιες διατυπώσεις – «θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν σε μελλοντικές επιχειρήσεις εσωτερικού καθαρισμού»¹⁰. Ορισμένοι ιστορικοί πλέον θεωρούν βάσιμα ότι η τουρκική γενοκτονία υπήρξε για τη Γερμανία πρόπλασμα του μετέπειτα Ολοκαυτώματος¹¹.
Η «διοικητική εξόντωση» στον Πόντο – δηλαδή ο θάνατος μέσω πείνας, ψύχους και κακουχιών – είναι η πρώιμη μορφή του οργανωμένου στρατοπέδου συγκέντρωσης. Οι μετακινήσεις πληθυσμών χωρίς υποδομή, η εξαφάνιση της διανόησης, ο εξισλαμισμός των παιδιών, η χρησιμοποίηση των γυναικών ως εργαλείων βιασμού ή αφομοίωσης, όλα αποτελούν οργανικά στοιχεία ενός συστήματος που η Γερμανία όχι μόνο δεν εμπόδισε, αλλά απορρόφησε και εξέλιξε αργότερα¹².
Οι Τούρκοι, από την πλευρά τους, εφάρμοσαν με απόλυτη συνέπεια και ιδεολογική προσήλωση την αρχή της γενοκτονίας. Δεν ήταν μια μικρή ομάδα εξουσίας. Ο κρατικός μηχανισμός, οι τοπικοί διοικητές, οι ισλαμικές ελίτ, οι μάζες των τσετών (παραστρατιωτικοί) συμμετείχαν ενεργά¹³. Σε πολλές περιοχές, ο πληθυσμός των μουσουλμάνων εμπλεκόταν στην απογύμνωση των εκτοπιζόμενων, στους βιασμούς και στους λιθοβολισμούς. Ο τουρκικός Τύπος επαινούσε τις επιχειρήσεις εκκαθάρισης ως «κάθαρση της πατρίδας από προδότες». Το σχολείο, το τζαμί και ο στρατός διαμόρφωναν μια εθνικιστική ψυχολογία εξόντωσης. Ο τουρκικός εθνικισμός δεν έκρυψε το μίσος του· το εξέφρασε, το εφάρμοσε και το θεσμοθέτησε¹⁴.
Η γενοκτονία των Ποντίων πληροί όλα τα κριτήρια της Σύμβασης του ΟΗΕ για το Έγκλημα της Γενοκτονίας (1948): φυσική εξόντωση μελών ομάδας, πρόκληση σοβαρών ψυχικών και σωματικών βλαβών, επιβολή συνθηκών που οδηγούν στον θάνατο, παρεμπόδιση γεννήσεων, αναγκαστική μεταφορά παιδιών¹⁵. Και το έγκλημα παραμένει ατιμώρητο.
Η Τουρκία αρνείται μέχρι σήμερα την αναγνώριση. Η Γερμανία σιωπά. Καμία απολογία, καμία αποζημίωση, κανένας στρατιωτικός ή πολιτικός δεν τιμωρήθηκε. Κι όμως, η γενοκτονία των Ποντίων δεν είναι παρελθόν. Είναι η μήτρα του 20ού αιώνα. Είναι η μνήμη όσων χάθηκαν και η ενοχή όσων σώπασαν.
Είναι το κατηγορητήριο ενός κόσμου που δοκιμάστηκε πρώτα στην Αρμενία, μετά στον Πόντο, έπειτα στη συριακή έρημο για να καταλήξει στο Άουσβιτς, το Ντάχαου και την Τρεμπλίνκα.
Οι Χασάπηδες των Λαών: Η Τριανδρία των Νεότουρκων και ο Τοπάλ Οσμάν
Η γενοκτονία των Αρμενίων, των Ποντίων και των Ασσυρίων οργανώθηκε από τέσσερις σκοτεινές μορφές: τρεις στο κέντρο της εξουσίας και έναν στην άγρια πρώτη γραμμή.
Μεχμέτ Ταλαάτ Πασάς: Υπουργός Εσωτερικών και μέγας αρχιτέκτονας της γενοκτονίας. Εξέδωσε τις διαταγές εκτοπισμού, οργάνωσε τη λεηλασία των περιουσιών και νομιμοποίησε το έγκλημα. Διέφυγε στο Βερολίνο. Δολοφονήθηκε το 1921 από τον Αρμένιο Σολομών Τεχλιριάν στο πλαίσιο της επιχείρησης «Νέμεσις».
Ισμαήλ Ενβέρ Πασάς: Υπουργός Πολέμου, εμπνευστής της στρατιωτικής εφαρμογής των σφαγών και υπεύθυνος για την εξόντωση σε Ανατολία και Καύκασο. Διέφυγε στη Σοβιετική Κεντρική Ασία. Σκοτώθηκε το 1922 από Κόκκινους Τατζίκους στην Μπουχάρα.
Αχμέτ Τζεμάλ Πασάς: Υπουργός Ναυτικών και διοικητής Συρίας. Πρωταγωνιστής στις εκτελέσεις χριστιανών διανοουμένων στη Δαμασκό και στην εξόντωση πληθυσμών με πείνα και αγχόνες.Δολοφονήθηκε το 1922 από Αρμένιους sthn Τυφλίδα.
Τοπάλ Οσμάν: Ανάπηρος μονόφθαλμος πολέμαρχος, απόλυτα αφοσιωμένος στον Μουσταφά Κεμάλ. Ηγήθηκε των σφαγών των Ποντίων από το 1919 έως το 1923. Κατέκαψε χωριά, απαγχόνισε ιερείς, βίασε γυναίκες, κατακρεούργησε παιδιά. Αφού δολοφόνησε τον πολιτικό Αλί Σουκρού Μπέη, ο ίδιος εκτελέστηκε το 1923 κατ’ εντολή του Κεμάλ για να μη γίνει ενοχλητικός μάρτυρας.
Τρεις δολοφονήθηκαν από τους Αρμένιους. Ένας εκτελέστηκε από τους ίδιους τους προστάτες του. Και όμως, μέχρι σήμερα τιμώνται στην Τουρκία με αγάλματα, τάφους-μαυσωλεία και στρατώνες στο όνομά τους.
Βιβλιογραφία
- Hofmann T. Armenians, Assyrians, and Greeks: The Genocides of the Ottoman Empire, 1913–1923. New York: Berghahn Books; 2011.
- Akçam T. The Young Turks’ Crime Against Humanity. Princeton: Princeton University Press; 2012.
- Suny RG. “They Can Live in the Desert but Nowhere Else”: A History of the Armenian Genocide. Princeton University Press; 2015.
- Morgenthau H. Ambassador Morgenthau’s Story. Garden City, NY: Doubleday; 1918.
- Vryonis S. The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor. Berkeley: University of California Press; 1971.
- Tsirpanlis C. The Pontian Greeks and the Genocide. Thessaloniki: Kyriakidis; 1992.
- Hovannisian R. The Armenian Holocaust. Armenian Historical Association; 1980.
- Trumpener U. Germany and the Ottoman Empire 1914–1918. Princeton: Princeton University Press; 1968.
- Lepsius J. Deutschland und Armenien 1914–1918: Sammlung diplomatischer Aktenstücke. Berlin: Tempelverlag; 1919.
- Gust W. Der Völkermord an den Armeniern: Ursachen und Verantwortlichkeiten. Berlin: Ch. Links Verlag; 2015.
- Toynbee A. The Treatment of Armenians in the Ottoman Empire, 1915–1916. London: Hodder and Stoughton; 1916.
- Clark B. Twice a Stranger. Harvard University Press; 2006.
- Papadopoulos K. Η Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Θεσσαλονίκη: Βάνιας; 1996.
- Göçek FM. Denial of Violence. Oxford University Press; 2015.
- United Nations. Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide. UN; 1948.
