Της Έφης Λαμπροπούλου *
Αυξημένη νεανική παραβατικότητα υπάρχει απ’ όσο ξέρω σε όλες τις χώρες της Ευρώπης, με διαφοροποιήσεις ως προς τα είδη και την ένταση των παράνομων πράξεων, καθώς επίσης και ως προς τον βαθμό οργάνωσης της τέλεσής τους.
Όσον αφορά εμάς, την Ελλάδα, τις δεκαετίες ’80 και ’90 αλλά και παλαιότερα, οι παραβατικές συμπεριφορές συνδέονταν με παραμελημένους ανηλίκους, τώρα οι μορφές παραβατικότητας χαρακτηρίζουν νέους που ψάχνουν για συγκινήσεις και περιπέτειες. Αυτή είναι μια βασική διαφορά από το παρελθόν.
Το δεύτερο χαρακτηριστικό είναι ότι την τελευταία δεκαετία παρατηρείται αύξηση των ομαδοποιήσεων στην τέλεση παράνομων πράξεων από τους ανηλίκους και ανάπτυξη μιας ενεργά επιθετικής κουλτούρας προς τους θεσμούς, εκτεταμένη χρήση ναρκωτικών και αλκοόλ, και αύξηση της βίαιης συμπεριφοράς μεταξύ τους, εντός και εκτός σχολείου.
Η νεανική παραβατικότητα έχει σχέση με την υπερπροβολή από τα ΜΜΕ αφενός της βίας και αφετέρου της απρεπούς και αγοραίας συμπεριφοράς, την έλλειψη της πρέπουσας μέριμνας από τους γονείς προς το παιδί και επικοινωνίας μαζί του και την έλλειψη υποστήριξης των καθηγητών από τους γονείς, με αποτέλεσμα την παραίτηση ή την αδιαφορία των εκπαιδευτικών, οι οποίοι είναι και πολύ επιβαρυμένοι με υποχρεώσεις.
Έχει όμως σχέση και με την ηθική της σύγχρονης ελληνικής οικογένειας ότι οι κανόνες πρέπει να ισχύουν για τους άλλους κι όχι για εμάς. Όλα τα παραπάνω συνδέονται με μια διάχυτη χρονίζουσα κρίση αξιών στην ελληνική κοινωνία, την απαξίωση του πολιτικού συστήματος, με το ότι προβάλλονται με ένταση καταναλωτικά πρότυπα στη δημόσια ζωή και με την οικονομική κρίση. Αυτοί είναι μερικοί από τους παράγοντες της νεανικής παραβατικότητας.
Όσον αφορά την απαξίωση του πολιτικού συστήματος αυτή έχει σχέση με την οικονομική κρίση, την ύφεση, τα μνημόνια, και τη συνεπαγομένη απογοήτευση και δυσπιστία των πολιτών. Όταν τα συναισθήματα δυσπιστίας εξαπλωθούν στην κοινωνία, οι νέοι είναι ιδιαίτερα ευάλωτοι. Απογοητεύονται και θυμώνουν και εάν δεν υπάρχει διέξοδος του θυμού η βία αυξάνει. Αυτό ισχύει για όλους τους ανθρώπους. Μερικοί κατευθύνουν τον θυμό τους εναντίον των άλλων σε πράξεις βίας, κι άλλοι τον κατευθύνουν εναντίον του εαυτού τους.
Οι άνθρωποι πρέπει να πιστεύουν ότι η κυβέρνηση και το πολιτικό σύστημα λειτουργούν προς το συμφέρον της κοινωνίας. Εάν αισθάνονται ότι το κράτος είναι άδικο και οι θεσμοί του ανίκανοι ή διεφθαρμένοι, έχουν την τάση να αμφισβητούν και να παραβαίνουν τους κανόνες και να αντιδρούν συχνά βίαια. Γι’ αυτό, το πρώτο βήμα για τη μείωση της βίας είναι η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών στους θεσμούς, στην κυβέρνηση, στο κοινοβούλιο, στην αστυνομία και στη δικαιοσύνη.
Στην περίπτωσή μας πάντως, δεν είναι νέοι από χαμηλά στρώματα οι οποίοι αντιδρούν με βία, το αντίθετο. Τα παιδιά των χαμηλών στρωμάτων, τα παιδιά όπως θα λέγαμε σε άλλους καιρούς της «εργατικής τάξης», αγωνίζονται καθημερινά, οπότε για την ερμηνεία της παραβατικής συμπεριφοράς οι αιτίες δεν φαίνεται να είναι οικονομικές, αλλά είναι το οικογενειακό περιβάλλον, η σταθερότητα των κοινωνικών κανόνων και τα πρότυπα της Πολιτείας.
Βεβαίως, σημαντικό ρόλο παίζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι ιστοσελίδες που διαδίδουν ψεύτικες ή παραποιημένες ειδήσεις. Πλατφόρμες κοινωνικών μέσων μαστίζονται από ακρότητες, διασυρμό των κατά καιρούς «εχθρών» και παραπληροφόρηση, δημιουργώντας και διαδίδοντας οργή είτε βασιζόμενες σε πραγματικά γεγονότα είτε όχι.
Οι νέες τεχνολογίες επομένως είναι ένας ιδιαιτέρως κρίσιμος και ιδιάζουσας σημασίας παράγοντας για την (ανα)παραγωγή της νεανικής παραβατικότητας και επιθετικότητας. Αυτές παρέχουν απεριόριστες δυνατότητες επικοινωνίας στους νέους, αμεσότητα πρόσβασης και διάχυση της πληροφορίας, πράγμα που καθιστά την ένταξή τους σε συμμορίες και σε πάσης φύσεως ομάδες, και γενικά την τέλεση παράνομων πράξεων, ευκολότερη απ’ ό,τι στο παρελθόν.
Επιπλέον, με την ταχεία και ανεμπόδιστη κυκλοφορία των εικόνων, αληθινών ή ψευδών, παίρνουν και νέες ιδέες για την τρόπο εκτέλεσης παράνομων πράξεων. Εξάλλου, πολλοί γονείς δεν μπορούν ή δεν ξέρουν πώς να παρακολουθήσουν τις διαδικτυακές επικοινωνίες των παιδιών τους ώστε να προλάβουν παραβατικές συμπεριφορές.
Δεν μπορώ να σας πω τι θα έπρεπε να προβληματίσει τους άλλους, μπορώ να σας πω τι προβληματίζει εμένα προσωπικά. Με προβληματίζει ιδιαίτερα ο υπερπροστατευτισμός της ελληνικής κοινωνίας στους νέους και ο ρόλος των ΜΜΕ σ’ αυτό, οι χαλαροί σχεδόν ανύπαρκτοι κανόνες καθημερινής συμπεριφοράς της νέας γενιάς και ο στρουθοκαμηλισμός της ελληνικής Πολιτείας στα σχετικά προβλήματα.
Ειδικά ως προς το τελευταίο, η έλλειψη σταθερότητας και διάρκειας στον τρόπο και τα μέσα αντιμετώπισης της νεανικής παραβατικότητας και η συνολική αδιαφορία, η ανοχή πολιτείας και οικογένειας, εάν όχι και επιδοκιμασία, στη δημιουργία πολιτών μόνο με δικαιώματα, χωρίς καθόλου υποχρεώσεις.
Με ανησυχούν ακόμη, οι βίαιες συμπεριφορές ανήλικων κοριτσιών, οι βιαιοπραγίες κατά προσώπων και οι καταστροφές δημόσιας ή ιδιωτικής περιουσίας, η δικαιολόγηση ή η έμμεση νομιμοποίησή τους από τα ΜΜΕ, τους γονείς, μέρος του πολιτικού κόσμου. Είναι ακόμη ανησυχητικό φαινόμενο η ύπαρξη όπως φαίνεται δεξαμενών της νέας τρομοκρατίας.
Με ανησυχεί, επίσης, μία από τις συνέπειες της μαζικής εισροής μεταναστών, πολλών παραπάνω από όσους μπορεί να ενσωματώσει η ελληνική κοινωνία, μια κοινωνία κουρασμένη και απογοητευμένη. Οι μετανάστες προέρχονται από περιοχές του πλανήτη με πολύ διαφορετικές κοινωνικές και πολιτισμικές αντιλήψεις από εμάς και, επιπλέον, αδιαφορούν για την ένταξή τους στην ελληνική κοινωνία, ίσως και γιατί θεωρούν ότι είναι περαστικοί. Υπάρχει κίνδυνος ένα ποσοστό των παιδιών τους, δηλ. της δεύτερης γενιάς του συγκεκριμένου κύματος μεταναστών που τελικά παραμείνει στην Ελλάδα ή κάποιοι από τους ανήλικους και νέους που έφτασαν στην χώρα και μείνουν, να εξελιχθούν σε τοπικές συμμορίες εύκολα χειραγωγούμενες.
Αυτό θα συμβεί εάν η μέριμνα τόσο της ελληνικής Πολιτείας όσο και των ΜΚΟ και πολιτικών ομάδων οι οποίες έχουν αναλάβει κατά κύριο λόγο την υποστήριξή των μεταναστών, περιορίζεται σε μια τεχνική προσέγγιση της διαδικασίας ένταξης και συμπερίληψής τους χωρίς υποχρεώσεις και καλλιέργεια θετικών αισθημάτων για τη χώρα που τους φιλοξενεί. Και δεν εννοώ την οικονομική ή όποια άλλη υποστήριξή τους, η οποία ουδόλως αμφισβητείται. Ομολογώ δεν ξέρω πόσο αποτελεσματικά είναι τα Συμβούλια Ένταξης Μεταναστών σε όποιους δήμους λειτουργούν.
Η προωθούμενη αμφισβήτηση της ένταξης στην κυρίαρχη κουλτούρα με τη δημιουργία παράλληλων κοινωνιών θα έχει σοβαρές αρνητικές συνέπειες για το κράτος και την ελληνική κοινωνία, όπως έχει συμβεί και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες. Κι αυτή είναι μια ουσιώδης διαφορά από τους μετανάστες της δεκαετίας του ’90 και τα παιδιά τους, που εντάχθηκαν, μορφώθηκαν και απέκτησαν εφόδια για την ζωή τους. Εύχομαι να διαψευστώ.
* Η Έφη Λαμπροπούλου είναι Καθηγήτρια Εγκληματολογίας στο Τμήμα Kοινωνιολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών
Πηγή: Ινστιτούτο Έρευνας Ρυθμιστικών Πολιτικών – Από τη συνέντευξη της Ε. Λαμπροπούλου στο Crime Times
