Του Παύλου Ηλ. Αγιαννίδη *
Υπάρχουν άνθρωποι που έχουν «ανασκάψει» χρόνια για να πλουτίσουν τις γνώσεις μας (όχι μόνον την Αρχαιολογία). Αλλά και το ήθος μας. Άνθρωποι, σαν τον καθηγητή Πάνο Βαλαβάνη, του οποίου έχουμε υποχρέωση να τιμήσουμε την αποδημία, ένα χρόνο μετά το φευγιό του, με όσα, πολύτιμα, εκείνος μάς πλούτισε.
Από το πλουσιότατο έργο του και τις διδαχές του δασκάλου Βαλαβάνη, για τα οποία μιλούν οι περήφανοι μαθητές του, θα ξεχωρίσω δύο. Πρώτα, την εμπεριστατωμένη μελέτη του για τους εννέα παναθηναϊκούς αμφορείς του 4ου αιώνα π.Χ. που είχε φέρει στο φως στην Ερέτρια ο αείμνηστος καθηγητής (και ανασκαφέας της Αρχαίας Μεσσήνης) Πέτρος Θέμελης. Και, έπειτα, την εξαιρετική – και σπάνια – μελέτη του για τους σκύλους στα αρχαία χρόνια, κυρίως μέσα από την αρχαιοελληνική ζωγραφική.
Οι τρεις συν έξι παναθηναϊκοί αμφορείς (κάποτε γεμάτοι με ελαιόλαδο κοντά 40 και 30 αντίστοιχα λίτρων, ως έπαθλα για τους πανελλήνιους αγώνες προς τιμήν της θεάς Αθηνάς, στην πόλη της, την Αθήνα) στην ενδελεχή μελέτη του Πάνου Βαλαβάνη έφεραν μπροστά στα μάτια μας και στα μάτια της Ιστορίας φωτεινές και σκοτεινές στιγμές του αρχαίου κόσμου και ιδιαίτερα της αρχαίας Ερέτριας. Συμπληρώνοντας έτσι το παζλ της Ιστορίας!
Οι τρεις φέρουν το όνομα του άρχοντα Χαρικλείδη και δόθηκαν ως έπαθλο στα Παναθήναια του 362 π.Χ. και οι έξι το όνομα του άρχοντα Καλλιμήδη και αθλοθετήθηκαν σε εκείνα του 358 π.Χ. Βρίσκονται δε σήμερα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Ερέτριας.
Να θυμηθούμε εδώ ότι οι παναθηναϊκοί αμφορείς (που έχουν βρεθεί μέχρι και στην Κριμαία), γεμάτοι με λάδι ήταν τα βραβεία για τους αθλητές, ανάλογα με το άθλημα (μέχρι και 5 τόνους λαδιού, σε αμφορείς, μπορούσε να κερδίσει ο νικητής στα Παναθήναια!). Και μόνον οι νικητές είχαν το δικαίωμα να πωλούν το περίσσιο λάδι. Και κάπως έτσι, κατέδειξε ο Πάνος Βαλαβάνης, ότι έφτασαν στην Ερέτρια. Και μάλιστα διατηρήθηκαν σε εξαιρετική κατάσταση.
«To λάδι συλλεγόταν από τις ιερές ελιές της Αθηνάς, τις Μορίες, την ευθύνη δε της συλλογής του την είχε τον 4ο αι. ο επώνυμος άρχοντας κάθε χρονιάς. Αυτός, αφού μάζευε το λάδι που του είχε οριστεί, το παρέδιδε στους ταμίες στην Ακρόπολη», περιγράφει ο Πάνος Βαλαβάνης.
Το βασικό είναι ότι οι παναθηναϊκοί αμφορείς ήταν δημόσια αγγεία και δημοπρατούνταν στους κατά καιρούς άρχοντες, που φρόντιζαν επί σχεδόν τέσσερα χρόνια να «πληρωθούν» τα αγγεία με λάδι, μέχρι να αθλοθετηθούν. Εν προκειμένω στην πάλη και το παγκράτιο.
«Μια μέση ποσότητα 50-70 αμφορέων έπαιρναν οι άνδρες που νικούσαν στα βαρέα αγωνίσματα (όπως στην περίπτωση των παναθηναϊκών αμφορέων της Ερέτριας), καθώς και οι νικητές των δρόμων», σημειώνει ο αρχαιολόγος της ιστορίας μας στο βιβλίο του «Παναθηναϊκοί αμφορείς από την Ερέτρια» (Έκδοση της Εν Αθήναις Αρχαιολογικής Εταιρείας, 1991).
Αυτά όλα τον 4ο αιώνα π.Χ., σε μια εποχή μεγάλων καλλιτεχνών, ζωγράφων – αγγειογράφων, όπως ο ζωγράφος του Μαρσύα, την τέχνη του οποίου εντόπισε στους αμφορείς της Ερέτριας (σε ένα πόνημά του, 535 σελίδων!) ο Πάνος Βαλαβάνης.
Και πάμε στα πιο σκοτεινά «μαθήματα»: Η Ερέτρια είχε καεί και ισοπεδωθεί δις από τους Πέρσες. Όμως, εδώ, ο χρόνος που ορίζει την καταστροφή των αμφορέων της Ερέτριας, και μάλιστα στην εποχή του μεγάλου – αντιολιγαρχικού – φιλοσόφου και πολιτικού της, Μενέδημου, ορίζει και μια ακόμη μεγάλη καταστροφή (ξεθεμέλιωμα, αν θέλετε, της πόλης).
«Ο Ιεροκλής, Κάρας αξιωματικός στην υπηρεσία του Ἀντίγονου και τότε φρούραρχος του Πειραιά, πρότεινε στον Μενέδημο, εκμεταλλευόμενος τα αντιολιγαρχικά του αισθήματα, κατάληψη της Ερέτριας για λογαριασμό των Μακεδόνων», καταγράφει Ιστορία ο Πάνος Βαλαβάνης.
«Από την προσβλητική απάντησή του φαίνεται ότι τότε είχε αρνηθεί, αλλά αργότερα, όταν κατέφυγε στην αυλή του Αντίγονου στη Μακεδονία, δεν έπαυε να προτρέπει τον βασιλιά να εκδιώξει από την πατρίδα του τους ολιγαρχικούς υποστηρικτές των Βοιωτών». Όπερ και εγένετο!
Όσο για τις αρχαιολογικές μαρτυρίες «εξημερωμένων» σκύλων στον αρχαίο κόσμο, με πρώτη καταγεγραμμένη στη Γερμανία, 14.700 χρόνια πριν, σε ταφή σκύλου μαζί με ανδρόγυνο, προσωπικά με συγκίνησε ότι το βιβλίο του «Σκύλοι από τους αρχαίους χρόνους» (Εκδόσεις Πρώτη Ύλη, 2024, με εικονογράφηση της Χαράς Μαραντίδου) «γεννήθηκε» από την αγάπη του για τον άλλοτε αδέσποτο σκυλάκο του, Πάκο.
«Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου ασχολείται με το πώς εμφανίζονται στην Ιστορία και την εικονογραφία των αρχαίων Ελλήνων, απ’ όπου διαθέτουμε και τις περισσότερες πληροφορίες. Προσωπικά, χάρηκα ιδιαίτερα τις σκηνές όπου τα ζώα αποκτούν ανθρώπινη λαλιά και αφηγούνται ιστορίες. Μου άρεσε που μπόρεσα να μπω στη θέση τους και να μιλήσω εκ μέρους τους», εξηγούσε ο Πάνος Δ.Βαλαβάνης στην «Καθημερινή».
Δήλωνε δε ο καθηγητής ότι τον γοήτευσαν οι διακρίσεις σε ράτσες τις οποίες έκαναν οι αρχαίοι με βάση τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και τις αρετές τους. «Δεν περίμενα τέτοια ακρίβεια και διεισδυτικότητα. Πιο οικεία μού ήταν, βέβαια, τα κείμενα και οι παραστάσεις των σκύλων που συνόδευαν τους κυρίους τους σε όλες τις εκδηλώσεις: από τα σχολεία και τα γυμναστήρια μέχρι τον πόλεμο και κυρίως το κυνήγι.
»Τέλος, συγκινητικά είναι τα ταφικά και εικονογραφικά κατάλοιπα, που δηλώνουν την ιδιαίτερη σχέση των σκύλων με τους κυρίους τους και ιδιαιτέρως με τα παιδιά».
Και για το φινάλε μια ιδιαίτερη πληροφορία για τα σκυλιά, που εντόπισε στα ομηρικά έπη ο Πάνος Βαλαβάνης: Στην Οδύσσεια, δύο σκυλιά-ρομπότ φέρονται να φυλάνε το παλάτι του Αλκίνοου στο νησί των Φαιάκων. Πλασμένα από ασήμι και χρυσό, από τον… ίδιο τον Ήφαιστο!
* Ο Παύλος Αγιαννίδης είναι δημοσιογράφος
