Του Ηλία Φωτίου *
Γιατί η Ευρώπη δεν έχει καταθέσει ποτέ σχέδιο για το πώς τελειώνει ο πόλεμος, ποιος βολεύεται από αυτό, και ποιος θα πληρώσει τον λογαριασμό.
Τέσσερα χρόνια πολέμου στην ευρωπαϊκή ήπειρο, με ευρωπαϊκή χρηματοδότηση, ευρωπαϊκά πυρομαχικά και ευρωπαϊκό ενεργειακό κόστος, και δεν υπάρχει ούτε ένα ευρωπαϊκό κείμενο που να περιγράφει πώς τελειώνει. Όχι απορριφθέν κείμενο. Ανύπαρκτο. Υπάρχουν πακέτα κυρώσεων, πακέτα βοήθειας, δεσμεύσεις δαπανών και ανακοινώσεις συνόδων. Δεν υπάρχει πρόταση.
Δεν πρόκειται για παράλειψη. Είναι επιλογή, και έχει υπεύθυνους.
Γιατί δεν είναι ότι δεν δοκιμάστηκε ποτέ. Τον Ιούνιο του 2008 στο Βερολίνο ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ πρότεινε νομικά δεσμευτική Συνθήκη Ευρωπαϊκής Ασφάλειας, και τον Νοέμβριο του 2009 η Μόσχα κυκλοφόρησε σχέδιο κειμένου. Η δυτική απάντηση δεν ήταν απόρριψη. Ήταν παραπομπή στη Διαδικασία της Κέρκυρας του ΟΑΣΕ, όπου η πρόταση σέρνονταν στους διαδρόμους και χάθηκε στις συνεδριάσεις.
Η διαδικαστική ταφή είναι πιο εύγλωττη από την απόρριψη. Απόρριψη σημαίνει ότι διαβάσατε και διαφωνήσατε. Παραπομπή σε αέναη διαβούλευση σημαίνει ότι δεν θέλατε να καταγραφεί ούτε η διαφωνία σας.
Η αντι-αρχιτεκτονική
Αυτό που παρήγαγε η Ευρώπη στη θέση της αρχιτεκτονικής Ευρωπαϊκής ασφάλειας έχει όνομα. Συνασπισμός των Προθύμων, συγκροτημένος από Λονδίνο και Παρίσι τον Μάρτιο του 2025.
Αξίζει να τον δει κανείς ως θεσμική μορφή, όχι ως τίτλο ειδήσεων. Δεν έχει ιδρυτική συνθήκη. Δεν έχει μόνιμη γραμματεία. Δεν έχει κριτήρια ένταξης ούτε διαδικασία αποχώρησης. Δεν εντάσσεται στις δομές της Ένωσης ούτε υπάγεται σε διοίκηση του ΝΑΤΟ. Συγκαλείται όταν το αποφασίσουν οι δύο συγκλητικοί του και παράγει ανακοινώσεις.
Είναι το ακριβώς αντίθετο μιας αρχιτεκτονικής, και η διαφορά δεν είναι νομικίστικη. Αρχιτεκτονική σημαίνει ότι ορίζεις ποιος είναι μέσα, ποιος έξω, τι εγγυάσαι και τι παραιτείσαι. Συνασπισμός σημαίνει ότι συμφωνείς μόνο ποιον πολεμάς. Το πρώτο χρειάζεται ειρήνη για να λειτουργήσει. Το δεύτερο χρειάζεται πόλεμο για να υπάρχει.
Ποιος έχει συμφέρον
Εδώ μπαίνει το Λονδίνο, και όχι από αγγλοφοβία. Μετά το Brexit, η ασφάλεια είναι ο μοναδικός τομέας όπου η Βρετανία υπερτερεί δομικά της Ένωσης. Δεν έχει την οικονομική βαρύτητα της Γερμανίας ούτε τη θεσμική θέση της Γαλλίας. Έχει όμως πυρηνικά, μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας, επιχειρησιακή εμπειρία και τη στενότερη σχέση με την Ουάσιγκτον. Μια ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική που θα ενσωμάτωνε τη Ρωσία θα καθιστούσε τη βρετανική προσφορά περιττή. Ένας μόνιμος συνασπισμός σε πολεμική ετοιμότητα την καθιστά απαραίτητη.
Η συμπεριφορά ακολουθεί το συμφέρον, και η αλυσίδα είναι δημόσια. Πρώτη η Βρετανία με τα Challenger 2 τον Ιανουάριο του 2023, που ξεκλείδωσαν τα γερμανικά Leopard. Πρώτη με τους Storm Shadow τον Μάιο του 2023, πριν από τα αμερικανικά ATACMS. Κάθε φορά που ένα κατώφλι έπρεπε να σπάσει, το έσπασε η ίδια και οι υπόλοιποι ακολούθησαν σε δεύτερο χρόνο, οπότε το πολιτικό κόστος το επωμιζόταν το Λονδίνο και το όφελος το μοιράζονταν όλοι.
Στη σύνοδο του Οκτωβρίου 2025 ο Κιρ Στάρμερ κάλεσε τους συμμάχους να ενισχύσουν τις δωρεές μεγάλου βεληνεκούς πυραύλους και να ολοκληρώσουν τη δουλειά με τα ρωσικά κρατικά περιουσιακά στοιχεία. Πριν λίγες μέρες το Λονδίνο επέτρεψε στην MBDA να αποδεσμεύσει διαβαθμισμένες πληροφορίες για βρετανικά εξαρτήματα του πυραύλου SCALP, ώστε Γαλλία και Ουκρανία να στήσουν τοπικές γραμμές συναρμολόγησης. Αποχαρακτηρισμός πυραυλικής τεχνολογίας, με τη διατύπωση «όσο χρειαστεί».
Η ιστορική συνέχεια δεν χρειάζεται συνωμοσία, γιατί η πολιτική ήταν πάντα δηλωμένη. Από τον Κριμαϊκό πόλεμο του 1853, τον μόνο μεγάλο ευρωπαϊκό πόλεμο που έδωσε το Λονδίνο τον 19ο αιώνα, ως την επέμβαση στο Αρχάγγελσκ το 1918 με τον Τσόρτσιλ υπουργό Πολέμου και το Φούλτον το 1946, η θέση είναι μία και αμετάβλητη, η Ρωσία δεν πρέπει να είναι ευρωπαϊκή δύναμη.
Οι δύο θέσεις που έμειναν κενές
Η Ένωση διαθέτει δύο αξιώματα που υπάρχουν ακριβώς για να παράγουν αυτό που λείπει. Και τα δύο τα κατέχουν πρόσωπα με εμφανή ανεπάρκεια, και που έχουν επιλέξει να κάνουν κάτι άλλο.
Η Κάγια Κάλλας είναι Ύπατη Εκπρόσωπος από τον Δεκέμβριο του 2024. Η θέση υπάρχει για έναν λόγο, να συνθέτει την κοινή θέση των είκοσι επτά και να τη διατυπώνει. Δεν είναι θέση γνώμης, είναι θέση σύνθεσης. Τον Ιούνιο του 2026, γαλλικό ανεπίσημο έγγραφο πρότεινε τρία σενάρια αναδιάρθρωσης του ρόλου της, τα δύο από τα οποία μεταφέρουν αρμοδιότητες είτε στην Επιτροπή είτε στα κράτη μέλη. Διπλωμάτες σχολίασαν ότι εξακολουθεί να συμπεριφέρεται ως εθνική ηγέτις και όχι ως εκπρόσωπος του συμβιβασμού των είκοσι επτά, καταθέτοντας σχέδια χωρίς διαβούλευση με τις πρωτεύουσες. Παρίσι και Βερολίνο έφτασαν να ζητούν την κατάργηση της ίδιας της ευρωπαϊκής διπλωματικής υπηρεσίας.
Προσέξτε όμως ποια ήταν η αντίδραση, γιατί εκεί κρίνεται το σύστημα και όχι το πρόσωπο. Απέναντι σε μια επικεφαλής διπλωματίας που δεν παρήγαγε κοινή θέση, τα κράτη μέλη δεν απαίτησαν κοινή θέση. Πρότειναν να διαλυθεί η υπηρεσία. Κανείς δεν ζήτησε το κείμενο, επειδή κανείς δεν το θέλει.
Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν έκανε το συμμετρικό λάθος από την άλλη κατεύθυνση. Στις 4 Μαρτίου 2025 ανακοίνωσε με επιστολή προς τους ηγέτες το ReArm Europe, ύψους 800 δισεκατομμυρίων, που μετονομάστηκε σε Readiness 2030 μετά την αντίδραση Ιταλίας και Ισπανίας. Τα 150 δισεκατομμύρια του SAFE πέρασαν με το άρθρο 122, δηλαδή παρακάμπτοντας το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η Επιτροπή δεν έχει αρμοδιότητα εξωτερικής πολιτικής και άμυνας κατά τις Συνθήκες· επεκτάθηκε εκεί παρά ταύτα, αλλά επεκτάθηκε στις προμήθειες, όχι στην πολιτική.
Αυτό είναι το κρίσιμο. Παρήγαγε το μεγαλύτερο αμυντικό δαπανηρό πρόγραμμα μιας γενιάς και ούτε μία παράγραφο για το τι εξυπηρετεί πολιτικά αυτή η άμυνα, ποιον θεωρεί μόνιμο αντίπαλο, τι τερματισμό επιδιώκει. Οκτακόσια δισεκατομμύρια δεν είναι πολιτική. Είναι προϋπολογισμός. Και η επιλογή δεν ήταν τυχαία, ο προϋπολογισμός δεν απαιτεί να συμφωνήσουν οι είκοσι επτά στον σκοπό. Το κείμενο θα το απαιτούσε.
Ούτε η μία απέτυχε να παραγάγει θέση, ούτε η άλλη. Δεν επιχείρησαν.
Το αντίβαρο
Θα ήταν ευκολία να παρουσιαστούν το Λονδίνο και οι Βρυξέλλες ως οι μοναδικοί υπαίτιοι. Στον συνασπισμό μετέχουν περίπου είκοσι ηγέτες, και Πολωνία, Βαλτικές και Σκανδιναβικές χώρες θέλουν ακριβώς αυτό που παίρνουν. Είναι, άλλωστε, το μαξιλάρι στήριξης της Κάλλας. Αν η Βρετανία εξαφανιζόταν αύριο, η Βαρσοβία και το Βίλνιους θα μπλόκαραν κάθε αρχιτεκτονική ασφάλειας με τη Ρωσία μέσα, επικαλούμενες τη δική τους ιστορία και όχι κάποια εντολή. Η Φινλανδία εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ με απόφαση που ελήφθη στο Ελσίνκι μέσα σε εβδομάδες, με ποσοστά που δεν χρειάζονταν βρετανική ενθάρρυνση. Ο βρετανικός ρόλος είναι καταλυτικός, αλλά όχι αιτιώδης.
Και ο βαθύτερος λόγος δεν είναι καν γεωπολιτικός. Κάθε σχέδιο απαιτεί να καταγράψεις εγγράφως τι είσαι διατεθειμένος να παραχωρήσεις, και το χαρτί επιβιώνει της κυβέρνησης που το υπέγραψε. Η μη σύνταξη είναι πολιτικά φθηνότερη από κάθε σύνταξη. Γι’ αυτό δεν υπάρχει.
Τι θα έγραφε ένα κείμενο
Η ένσταση είναι εύλογη, εύκολο να ζητάς σχέδιο, δύσκολο να το γράψεις. Το περίγραμμα όμως δεν είναι μυστήριο. Ποιο είναι το καθεστώς ασφαλείας της Ουκρανίας εκτός ΝΑΤΟ, με ποιες εγγυήσεις και από ποιον, δεδομένου ότι η ένταξη δεν πρόκειται να γίνει και όλοι το ξέρουν. Τι επαληθεύεται και από ποιον σε μια γραμμή κατάπαυσης. Ποια συστήματα και ποια βεληνεκή αναπτύσσονται εκατέρωθεν και σε ποια απόσταση. Και υπό ποιες προϋποθέσεις αίρεται τι από τις κυρώσεις, με ποια σειρά και με ποια δυνατότητα επαναφοράς.
Κανένα από τα τέσσερα δεν απαιτεί προηγούμενη ρωσική συγκατάθεση. Απαιτεί μόνο να αποφασίσει η Ευρώπη τι θέλει η ίδια. Η άρνηση δεν οφείλεται σε δυσκολία σύνταξης, οφείλεται στο ότι η σύνταξη θα αποκάλυπτε ότι οι είκοσι επτά δεν συμφωνούν σε κανένα από τα τέσσερα.
Το τίμημα
Οι φθηνές επιλογές τιμολογούνται αργότερα.
Δημοσκόπηση της INSA στις 23 Αυγούστου δίνει το AfD στο 29% και τη Χριστιανοδημοκρατία στο 20,5%. Στη Γαλλία, το βαρόμετρο της Ifop της 25ης Αυγούστου δίνει τη Μαρίν Λεπέν στο 33% και τον Μελανσόν στο 16%, ενώ ο μέσος όρος των οίκων την ανεβάζει στο 35%. Είναι επίσημη υποψήφια του RN από τις 7 Ιουλίου, όταν το εφετείο μείωσε την ποινή αποκλεισμού της. Οκτώ μήνες πριν από τις προεδρικές, το ερώτημα στο Παρίσι δεν είναι αν θα περάσει στον δεύτερο γύρο.
Θα ήταν υπερβολή να αποδοθούν αυτά τα νούμερα μόνο στην ουκρανική πολιτική. Τα κύρια καύσιμα είναι το μεταναστευτικό, το κόστος ζωής και η γενικευμένη δυσπιστία προς τις κεντρικές παρατάξεις.
Είναι όμως το καθαρότερο δείγμα του μηχανισμού. Επί τέσσερα χρόνια, οι κυβερνήσεις της Γερμανίας και της Γαλλίας απάντησαν στο ερώτημα «πώς τελειώνει αυτό» με δηλώσεις αλληλεγγύης και πίνακες δαπανών. Μια πολιτική θέση που μένει κενή δεν μένει κενή για πολύ. Την πήραν το AfD και το RN, με απαντήσεις κακές, ρηχές και σε αρκετές περιπτώσεις υπαγορευμένες από αλλού, αλλά με το αποφασιστικό πλεονέκτημα ότι υπήρχαν.
Οι ευρωπαϊκές ηγεσίες πίστεψαν ότι η αποφυγή του ερωτήματος είναι διαχείριση του κινδύνου. Ήταν μεταβίβασή του. Το ερώτημα δεν εξαφανίστηκε επειδή δεν το άγγιξαν· άλλαξε ιδιοκτήτη. Και ο νέος ιδιοκτήτης δεν πρόκειται να γράψει ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφάλειας. Θα γράψει κάτι άλλο, και θα το γράψει με τη λαϊκή εντολή που οι σημερινοί κάτοχοι των αξιωμάτων δεν μπήκαν στον κόπο να διεκδικήσουν.
* Ο Ηλίας Φωτίου είναι δημοσιογράφος
