Του Ηλία Φωτίου *
Την Παρασκευή 9 Οκτωβρίου ο Ντόναλντ Τραμπ τηλεφώνησε στον Βλαντιμίρ Πούτιν για μια ύποπτη περίπτωση πανούκλας στη Ρωσία. Όταν έκλεισε το τηλέφωνο, ανακοίνωσε στο Truth Social ότι η Ρωσία θα διοχετεύσει στην αμερικανική και την παγκόσμια αγορά 300.000 τόνους ντίζελ αμέσως, άλλους 500.000 τον Νοέμβριο, ένα εκατομμύριο αμέσως μετά και συνολικά τρία εκατομμύρια «σε σύντομο χρονικό διάστημα».
Την ίδια μέρα το Υπουργείο Οικονομικών έδωσε εντολή στο OFAC να εκδώσει προσωρινή γενική άδεια για το ρωσικό ντίζελ. Ουκρανός αξιωματούχος παρατήρησε ότι η άδεια λήγει στις 7 Απριλίου, μέτρησε έξι μήνες πίσω και έφτασε στις 7 Οκτωβρίου, γενέθλια του Πούτιν. Έναν μήνα νωρίτερα, ο ίδιος πρόεδρος είχε υπογράψει σαρωτικό νόμο κυρώσεων κατά της ρωσικής ενέργειας.
Για την Ουκρανία, ο Πούτιν δεν έδωσε τίποτα. Ο σύμβουλός του Γιούρι Ουσακόφ ενημέρωσε ότι οι τριμερείς συνομιλίες δεν μπορούν να ξαναρχίσουν άμεσα, επειδή το Κίεβο χτύπησε με drones τη Μόσχα και εκλογικά τμήματα στις βουλευτικές εκλογές του Σεπτεμβρίου. Το Σάββατο, με τουλάχιστον 17 νεκρούς από ρωσικά πλήγματα στη Ζαπορίζια, ο Τραμπ δήλωσε ότι ήρθε η ώρα η Ουκρανία να αποκτήσει νέο πρόεδρο.
Στα μυθιστορήματα του Λε Καρέ, η επιχείρηση κάλυψης αποδεικνύεται συχνά η πραγματική επιχείρηση. Εδώ το σχήμα παίρνει κωμική τροπή. Η πανούκλα έδωσε την αφορμή, το ντίζελ αποτέλεσε την ουσία, και η Ουκρανία χρησίμευσε ως κάλυψη.
Λίγοι τόνοι, μια βαλβίδα
Σε τόνους, η συμφωνία ζυγίζει λίγο. Ακόμη και ολόκληρο το πακέτο των τριών εκατομμυρίων τόνων καλύπτει την αμερικανική κατανάλωση ντίζελ για λίγες μέρες. Η έλλειψη έχει άλλη, κυρίως, πηγή, τον πόλεμο ΗΠΑ-Ισραήλ-Ιράν, που μαζί με τα πληγμένα ρωσικά διυλιστήρια αφαίρεσε από την αγορά έως και το 10% της παγκόσμιας διυλιστικής ικανότητας.
Η Παρασκευή δεν άνοιξε το πρώτο ρήγμα. Από τον Μάρτιο ως τον Ιούνιο, μέσα στην κρίση του Ορμούζ, το OFAC εξέδιδε διαδοχικές προσωρινές άδειες για ρωσικό αργό και προϊόντα πετρελαίου, η καθεμία για περίπου έναν μήνα. Οι κυρώσεις έγιναν βαλβίδα που η Ουάσιγκτον ανοίγει όταν ανεβαίνουν οι τιμές στις αντλίες του Οχάιο και της Πενσυλβάνια.
Η άδεια του Οκτωβρίου διαφέρει σε τέσσερα σημεία. Έρχεται έναν μήνα μετά τον νόμο του Κογκρέσου που υποτίθεται ότι έκλεινε τη βαλβίδα. Προκύπτει από διμερή συμφωνία με τον Πούτιν, με ονομαστικές ποσότητες. Συνοδεύεται από ανοιχτή πίεση στο Κίεβο. Και αν ισχύει η ημερομηνία λήξης που επικαλούνται οι Ουκρανοί, καλύπτει ολόκληρο τον χειμώνα και ξεπερνά τις εκλογές κατά πέντε μήνες. Κάθε φορά που οι τιμές ανεβαίνουν στις ΗΠΑ, το Κρεμλίνο θα έχει κάτι να πουλήσει. Του αρκεί η υπομονή, και υπομονή διαθέτει.
Το στοίχημα του Πούτιν
Η εύκολη ανάγνωση θέλει τον Πούτιν να κάνει χάρη στον φίλο του πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου. Η χάρη υπάρχει, αλλά ο Πούτιν την κάνει πρώτα στον εαυτό του. Τον νόμο κυρώσεων του Σεπτεμβρίου τον έγραψε το Κογκρέσο, όχι ο Λευκός Οίκος. Αν οι Δημοκρατικοί πάρουν τη Βουλή των Αντιπροσώπων, η Μόσχα θα αντιμετωπίσει σκληρότερη νομοθεσία, κοινοβουλευτικές έρευνες και ένα Καπιτώλιο που θα δένει τα χέρια του προέδρου σε κάθε άνοιγμα προς το Κρεμλίνο. Το ρωσικό ντίζελ λειτουργεί ως ρωσική επένδυση στις αμερικανικές εκλογές. Ο Πούτιν προστατεύει τον μόνο συνομιλητή του στην Ουάσιγκτον από τους υπόλοιπους.
Αν χωρίσουμε όσα πήρε από όσα ζητά, η εικόνα καθαρίζει. Μέσα σε έναν μήνα η Μόσχα εισέπραξε προσωρινή άδεια του OFAC, πρόσκληση στη Σύνοδο του G20 στο Μαϊάμι στις 14 και 15 Δεκεμβρίου, έναν Αμερικανό πρόεδρο που ζητά από τον Ζελένσκι να μη χτυπά ρωσικό ντίζελ και τώρα να παραδώσει την εξουσία, και πάγωμα των συνομιλιών με δικούς της όρους. Οι δημόσιες απαιτήσεις της παραμένουν οι γνωστές. Το Ντονμπάς, που αποτελούσε τον πυρήνα των «κατανοήσεων του Άνκορατζ», ουκρανική ουδετερότητα, αλλαγή ηγεσίας στο Κίεβο, άρση των κυρώσεων και επιστροφή των παγωμένων κεφαλαίων.
Το μοτίβο φαίνεται πάντως. Ο Πούτιν παίρνει όσα μπορεί να δώσει ο Λευκός Οίκος μόνος του, άδειες, προσκλήσεις, πίεση στο Κίεβο. Δεν παίρνει όσα απαιτούν το Κογκρέσο ή τις Βρυξέλλες, δηλαδή μόνιμη άρση των κυρώσεων και τα 210 δισεκατομμύρια ευρώ ρωσικών κεφαλαίων που παραμένουν παγωμένα στην Ευρώπη. Γι’ αυτό η 3η Νοεμβρίου τον ενδιαφέρει όσο και τον Τραμπ.
Η ασπίδα για τα διυλιστήρια
Μέσα στο καλοκαίρι, οι ουκρανικές επιθέσεις μείωσαν το διαθέσιμο ρωσικό διυλιστικό δυναμικό έως και 60%, σύμφωνα με ανάλυση ερευνητών της Ομοσπονδιακής Τράπεζας του Ντάλας. Με αυτό το εργαλείο το Κίεβο πίεζε την ίδια τη ρωσική οικονομία και όχι μόνο τη γραμμή του μετώπου.
Η ειρωνεία έχει ημερομηνία. Τον Οκτώβριο του 2025 οι Financial Times αποκάλυψαν ότι οι ΗΠΑ τροφοδοτούσαν επί μήνες την Ουκρανία με πληροφορίες για τα ρωσικά ενεργειακά πλήγματα. Διαδρομές, ύψη, χρόνους, ευπάθειες των στόχων. Αμερικανός αξιωματούχος περιέγραψε τότε τα ουκρανικά drones ως εργαλείο της Ουάσιγκτον για να αποδυναμώσει τη ρωσική οικονομία και να σπρώξει τον Πούτιν στο τραπέζι. Έναν χρόνο μετά, ο ίδιος πρόεδρος χρεώνει στον Ζελένσκι την τιμή του ντίζελ.
Η Ρωσία έχει πλέον υποσχεθεί ντίζελ στην αμερικανική αγορά, και η υπόσχεση προϋποθέτει διυλιστήρια που λειτουργούν. Στο αφήγημα του Λευκού Οίκου, κάθε ουκρανικό drone πάνω από ρωσικό διυλιστήριο χτυπά τον Αμερικανό οδηγό φορτηγού. Ο Πούτιν επιχειρεί να πετύχει μέσω Ουάσιγκτον όσα δεν κατάφερε η ρωσική αεράμυνα. Τα ουκρανικά πλήγματα δεν σταμάτησαν, το πολιτικό τους κόστος για το Κίεβο όμως ανέβηκε απότομα. Λίγες ώρες μετά την ανακοίνωση, ουκρανικά drones χτύπησαν τερματικό φόρτωσης πετρελαιοειδών στο Ροστόφ επί του Ντον. Ένας από τους Ουκρανούς διαπραγματευτές σχολίασε πικρά ότι ελπίζει οι Αμερικανοί να μη στείλουν στη Ρωσία και Patriot για να φυλάνε τα διυλιστήριά της.
Ο Ζελένσκι διέκρινε την παγίδα και αντιπρότεινε αμοιβαιότητα, η Ουκρανία δεν θα κτυπάει ρωσικά διυλιστήρια αν η Ρωσία δεν καταστρέφει την ουκρανική ενεργειακή υποδομή. Πρόκειται για την πιο λογική πρόταση των τελευταίων μηνών, μόνο που την υπέβαλε αφού ο Τραμπ είχε αρχίσει να πιέζει για την ίδια προστασία υπέρ της Μόσχας χωρίς αντάλλαγμα.
Μπορεί η Ευρώπη να κρατήσει τις κυρώσεις;
Νομικά, ναι. Οι κυρώσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης δεν εξαρτώνται από το OFAC, και η απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού ντίζελ ισχύει από τον Φεβρουάριο του 2023. Οι Βρυξέλλες κινούνται μάλιστα να κλείσουν και την πίσω πόρτα, τα καύσιμα που διυλίζονται σε τρίτες χώρες από ρωσικό αργό. Από την Παρασκευή, δύο καθεστώτα κυρώσεων στοχεύουν ξανά το ίδιο προϊόν με αντίθετη κατεύθυνση.
Στην πράξη, η επιμονή κοστίζει σε τρία σημεία.
Οι κυρώσεις ανανεώνονται με ομοφωνία κάθε έξι μήνες, και κάθε κυβέρνηση που θέλει φθηνότερη ενέργεια ή καλύτερη σχέση με τον Τραμπ αποκτά πλέον αμερικανική κάλυψη για βέτο.
Δεύτερον, η πραγματική ισχύς των δυτικών κυρώσεων πήγαζε από τις δευτερογενείς απειλές του αμερικανικού Υπουργείου Οικονομικών προς τράπεζες, ασφαλιστές και διυλιστήρια τρίτων χωρών. Η Ευρώπη δεν διαθέτει αντίστοιχο όπλο. Ρωσικό ντίζελ που θα ταξιδέψει με αμερικανική άδεια προς ινδικά ή τουρκικά λιμάνια θα δοκιμάσει την ευρωπαϊκή απαγόρευση στο πιο αδύναμο σημείο της, την ιχνηλασιμότητα.
Τρίτον, η επιμονή έχει τιμή στην αντλία. Η Ευρώπη αρνείται ένα προϊόν που ο σύμμαχός της μόλις νομιμοποίησε, σε μια αγορά με έλλειψη, και τη διαφορά θα την πληρώσει ο Ευρωπαίος οδηγός.
Η Ευρώπη λοιπόν μπορεί να κρατήσει τις κυρώσεις τυπικά. Δύσκολα θα τις κρατήσει αποτελεσματικά. Θα μείνουν στο Επίσημο Φύλλο της Ένωσης και θα αδειάζουν στα λιμάνια.
Μπορεί ο Ζελένσκι χωρίς Αμερική;
Τα χρήματα έπαψαν να είναι το κρίσιμο ζήτημα. Τον Δεκέμβριο του 2025 οι ηγέτες της ΕΕ ενέκριναν δάνειο 90 δισεκατομμυρίων ευρώ για το 2026 και το 2027, με εγγύηση το αποθεματικό του κοινοτικού προϋπολογισμού. Το ποσό καλύπτει περίπου τα δύο τρίτα των χρηματοδοτικών αναγκών της Ουκρανίας για τη διετία.
Τα όσα δεν αγοράζονται είναι το πρόβλημα. Αμερικανικές πληροφορίες, δορυφορική στόχευση, αναχαιτιστικά Patriot σε ποσότητες που καμία ευρωπαϊκή βιομηχανία δεν μπορεί να αντικαταστήσει σε έναν χειμώνα. Τον Μάρτιο του 2025, μετά τη σύγκρουση στο Οβάλ Γραφείο, η Ουάσιγκτον πάγωσε για λίγες μέρες την ανταλλαγή πληροφοριών και το Κίεβο το ένιωσε αμέσως στο μέτωπο. Στο Μαϊάμι η Ουάσιγκτον έπαψε να το αφήνει υπονοούμενο. Σύμφωνα με πρόσωπο που ήταν παρόν στις συνομιλίες, όπως μετέδωσε το Kyiv Independent, οι Αμερικανοί ενημέρωσαν τους Ουκρανούς ότι θα διακόψουν την ανταλλαγή πληροφοριών που τους βοηθά να εντοπίζουν και να πλήττουν στόχους μέσα στη Ρωσία. Ο Τραμπ δεν χρειάζεται να πείσει τον Ζελένσκι να σταματήσει. Του αρκεί να πάψει να του δείχνει πού να χτυπήσει.
Ο Ζελένσκι μπορεί να συνεχίσει να αμύνεται χωρίς τις ΗΠΑ, με ευρωπαϊκά χρήματα. Δεν μπορεί να συνεχίσει να πιέζει τη Ρωσία, γιατί η στρατηγική των βαθιών πληγμάτων βλέπει με αμερικανικά μάτια. Του μένει ένας πόλεμος φθοράς χωρίς καμία πιθανότητα νίκης, ακριβώς το είδος πολέμου που ο Πούτιν πιστεύει ότι κερδίζει.
Η ιεραρχία των πολέμων
Την Παρασκευή η Ουάσιγκτον ξεκαθάρισε ποιος από τους δύο πολέμους της με ενεργειακό αποτύπωμα μετράει περισσότερο. Ο Ορμούζ προηγείται. Η Ουκρανία έγινε η μεταβλητή προσαρμογής, όταν οι τιμές ανεβαίνουν εξαιτίας του Ιράν, το Κίεβο πληρώνει με τα διυλιστήρια που δεν θα χτυπήσει και, αν χρειαστεί, με τον πρόεδρό του.
Στον κόσμο του Λε Καρέ κανείς δεν εγκαταλείπει έναν πράκτορα από κακία. Τον εγκαταλείπουν όταν αλλάζει ο προϋπολογισμός και κάποιος στο Λονδίνο κρίνει ότι το δίκτυο κοστίζει περισσότερο από όσο αποδίδει. Ο Ζελένσκι έλαβε την Παρασκευή αυτό το σήμα. Για την πανούκλα δεν μάθαμε τίποτα περισσότερο.
* Ο Ηλίας Φωτίου είναι δημοσιογράφος
