Η διαρκής μετακίνηση πληθυσμών από την αυγή της ανθρωπότητας αποτέλεσε κινητήρια δύναμη της εξέλιξης και της οικονομικής ανάπτυξης. Αυτή η επιστημονική ιστορικά άποψη φαίνεται πως έχει ξεχαστεί στους τόνους ρατσιστικού μίσους και απανθρωπιάς που κατακλύζουν τη Δύση από τις αρχές του 21ου αιώνα, καλύπτεται από τα νέα τείχη αποκλεισμού στις μετακινήσεις ανθρώπων. Η οικονομικά ανεπτυγμένη Δύση που στηρίζει τα πλούτη της στο “τάισμα πολέμων” σε όλο τον πλανήτη και εκμεταλλεύεται τις υποανάπτυκτες χώρες της Ασίας και της Αφρικής, υψώνει συρματοπλέγματα και φράχτες στους εκτοπισμένους κολασμένους της γης.
Πέρα από τους πολέμους, υπάρχει και η μετανάστευση και προσφυγιά λόγω της κλιματικής κρίσης. Μία ακόμη αιτία που η “ένοχη Δύση” αντιμετωπίζει έως σήμερα με ψίχουλα επιδοτήσεων σε διάφορα Κλιματικά Ταμεία αντιμετώπισης των επιπτώσεων από ακραία φυσικά φαινόμενα, ειδικά στη Νοτιοανατολική Ασία. Όσο όμως αυξάνεται η εσωτερική μετανάστευση στις χώρες της ανεπτυγμένης Δύσης- χαρακτηριστικό παράδειγμα οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες που συχνά πια παγώνουν αλλά και η Αυστραλία η οποία συχνά πια καίγεται- προβάλλει το απειλητικό μέλλον για όλη την ανθρωπότητα.
Η κλιματική κρίση αυξάνει σημαντικά τα κύματα μετανάστευσης και προσφυγιάς
Τα περάσματα της Μεσογείου γεμίζουν ολοένα και περισσότερο από απελπισμένους ανθρώπους που έχουν χάσει τα πάντα και αναζητούν μια ελπίδα ζωής και επιβίωσης. Πολλές φορές πνίγονται ή δολοφονούνται στα σκοτεινά νερά, όπως συνέβη στην Πύλο και πρόσφατα στη Χίο. Η χώρα μας αποδέχθηκε το δυτικό χρήμα για να μετατραπεί σε μια τεράστια φυλακή εκτοπισμένων ανθρώπων, αποδέχθηκε να γίνει το τείχος για να μην έχουν ελπίδα οι εκτοπισμένοι…
Έρευνες για την κλιματική μετανάστευση
Μόλις πρόσφατα ο ΟΗΕ εκτίμησε ότι τουλάχιστον ότι υπήρχαν 10,6 εκατομμύρια διεθνείς μετανάστες στη Νοτιοανατολική Ασία από το 2020. Η έκθεση World Vision του 2025 με τίτλο “Κλιματική Αλλαγή, Ευαλωτότητα και Μετανάστευση: Επιπτώσεις στα Παιδιά και τους Νέους στη Νοτιοανατολική Ασία”, αποκαλύπτει την οδυνηρή εικόνα. Η κλιμακούμενη κλιματική κρίση επηρεάζει δυσανάλογα τα παιδιά σε όλη τη Νοτιοανατολική Ασία, αναγκάζει παιδιά και οικογένειες να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους, οδηγώντας σε αυτό που οι αναλυτές ονομάζουν ως “μετανάστευση κινδύνου”.
Κανείς δεν είναι απρόσβλητος στα γεγονότα της κλιματικής κρίσης, απλά οι επιπτώσεις είναι πιο καταστροφικές σε περιοχές που βρίσκονται ήδη στα όρια επικινδυνότητας από ξηρασίες και πλημμύρες
Μια νέα εργασία δημοσιεύτηκε πρόσφατα στο περιοδικό Ocean and Society με τίτλο “Από κατεστραμμένες ζωές στον Παγκόσμιο Νότο στα περάσματα της Μεσογείου: Η πραγματικότητα της κλιματικής μετανάστευσης”, με ερευνητές τους Θεοδώρα Νάντσου (WWF Greece), Κωνσταντίνο Βλαχόπουλο (Greek Council for Refugees, Greece), Εμμανουέλα Δούσση (National and Kapodistrian University of Athens) και Νασρουντίν Νιζάμι (Greek Council for Refugees). Αναδεικνύει μια από τις πιο επείγουσες αλλά συχνά υποτιμημένες διαστάσεις της κλιματικής κρίσης: τη σχέση της με τη μετανάστευση και τον αναγκαστικό εκτοπισμό πληθυσμών.
Οι συγγραφείς καταδεικνύουν πώς η κλιματική αλλαγή καταστρέφει τα μέσα επιβίωσης σε περιοχές του Παγκόσμιου Νότου, ιδιαίτερα σε κοινότητες που εξαρτώνται άμεσα από τη γεωργία, το νερό και τη σταθερότητα των φυσικών πόρων.
“Ξηρασίες, πλημμύρες, ερημοποίηση, και η άνοδος της θερμοκρασίας οδηγούν όχι μόνο σε περιβαλλοντική υποβάθμιση αλλά και σε κοινωνικοοικονομική κατάρρευση, ωθώντας εκατομμύρια ανθρώπους σε μετακίνηση”.
Σημειώνεται ότι πολλές από τις μεταναστευτικές διαδρομές προς τη Μεσόγειο και την Ευρώπη ξεκινούν από αυτήν ακριβώς την «αργή καταστροφή» της καθημερινής ζωής. “Παρ’ ότι οι αφίξεις αντιμετωπίζονται συνήθως ως πολιτικό ή συνοριακό ζήτημα, οι βαθύτερες αιτίες είναι συχνά κλιματικές και συνδέονται με ανισότητες: οι περιοχές που πλήττονται περισσότερο είναι εκείνες που έχουν συμβάλει λιγότερο στις παγκόσμιες εκπομπές”, αναφέρεται στην έρευνα.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στο νομικό κενό: οι «κλιματικοί μετανάστες» δεν αναγνωρίζονται επίσημα ως πρόσφυγες από το διεθνές δίκαιο, αφήνοντας εκατομμύρια ανθρώπους χωρίς σαφή προστασία.
Η Μεσόγειος, και χώρες όπως η Ελλάδα, βρίσκονται πλέον στην πρώτη γραμμή ενός φαινομένου που θα εντείνεται: η κλιματική κρίση δεν αλλάζει μόνο το περιβάλλον, αλλά μετακινεί πληθυσμούς και επανακαθορίζει τα σύνορα της δικαιοσύνης και της ευθύνης. Στην έρευνα τους αναφέρονται συγκεκριμένες καταστροφές που αναφέρθηκαν από τους συμμετέχοντες πρόσφυγες, ως γεγονότα που άλλαξαν τη ζωή τους και διαμόρφωσαν την απόφασή τους να μεταναστεύσουν.
Ενδεικτικά:
• Οι κατολισθήσεις λάσπης το 2017 στο Φρίταουν, Σιέρα Λεόνε: Οι κατολισθήσεις λάσπης που έπληξαν το Φρίταουν, την πρωτεύουσα της Σιέρα Λεόνε, τον Αύγουστο του 2017, προκάλεσαν τον θάνατο σχεδόν 1.000 ανθρώπων και τον αναγκαστικό εκτοπισμό πάνω από 3.000 ατόμων. Οι φονικές κατολισθήσεις προκλήθηκαν από ασυνήθιστα έντονες βροχοπτώσεις, οι οποίες έχουν επιστημονικά αποδοθεί στην κλιματική αλλαγή. Οι κατολισθήσεις και οι πλημμύρες ήταν το καθοριστικό γεγονός που διαμόρφωσε την απόφασή τους να φύγουν, δηλώνοντας ότι οι συνθήκες διαβίωσης στην πατρίδα τους έγιναν αφόρητες.
• Οι πλημμύρες το 2019 στο Νταρφούρ, Σουδάν: Οι εκτεταμένες πλημμύρες του 2019 στο Σουδάν ήταν οι χειρότερες των τελευταίων 25 ετών. Ο συνδυασμός ένοπλων συγκρούσεων, φτώχειας και ανεπαρκούς διαχείρισης υδάτων αυξάνει την ευαλωτότητα των κοινοτήτων σε ακραία πλημμυρικά φαινόμενα, τα οποία έχουν γίνει συχνότερα και εντονότερα υπό την επίδραση της κλιματικής αλλαγής.
• Η μεγάλη πλημμύρα το 2022 στο Μπανγκλαντές: Το Μπανγκλαντές, ως μία από τις πιο ευάλωτες χώρες παγκοσμίως στην κλιματική αλλαγή, αντιμετωπίζει ολοένα συχνότερες και εντονότερες αιφνίδιες πλημμύρες, ιδιαίτερα στην περιοχή Σιλέτ. Οι πλημμύρες του Ιουνίου 2022 έχουν συνδεθεί με την κλιματική αλλαγή. Η αποτυχία των καλλιεργειών συνέβαλε σε αύξηση της τιμής του ρυζιού κατά 30%.
• Οι μεγάλες πλημμύρες το 2022 στο Καμερούν: Καθ’ όλη τη διάρκεια του 2022, μια εκτεταμένη περιοχή της Δυτικής Αφρικής, συμπεριλαμβανομένων του Καμερούν, του Μάλι, της Νιγηρίας και του Νίγηρα, επλήγη από εκτεταμένες πλημμύρες λόγω βροχοπτώσεων άνω του μέσου όρου, με αποτέλεσμα τον εκτοπισμό 1,5 εκατομμυρίου ανθρώπων.
• Οι ακραίες πλημμύρες το 2022 στο Πακιστάν: Οι ακραίες βροχοπτώσεις του 2022 και οι επακόλουθες πλημμύρες επηρέασαν πάνω από 33 εκατομμύρια ανθρώπους, κατέστρεψαν 1,7 εκατομμύρια κατοικίες και κόστισαν τη ζωή σε σχεδόν 1.500 άτομα.
• Οι πλημμύρες το 2024 στο Αφγανιστάν: Τον Απρίλιο και τον Μάιο του 2024, μεγάλες περιοχές της Νότιας Ασίας επλήγησαν από σειρά καταιγίδων που προκάλεσαν έντονες βροχοπτώσεις και αιφνίδιες πλημμύρες, οι οποίες αποδίδονται στην κλιματική αλλαγή. Η χώρα που επλήγη περισσότερο ήταν το Αφγανιστάν, όπου αναφέρθηκαν 540 θάνατοι. Στο Πακιστάν, τουλάχιστον 124 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους από σοβαρές πλημμύρες τον Απρίλιο, ενώ 18 άνθρωποι πέθαναν στο Ιράν τον Μάιο.
• Το ακραίο κύμα καύσωνα το 2024 στην περιοχή του Σαχέλ: Το ακραίο κύμα καύσωνα στο Σαχέλ, που έπληξε ιδιαίτερα ευάλωτους πληθυσμούς στο τέλος του Ραμαζανιού, δεν θα είχε συμβεί χωρίς την κλιματική αλλαγή.
Στην έρευνα που διεξήχθη από το GCR και το WWF Ελλάς, όλοι οι μετανάστες με «κλιματικό προφίλ» που συμμετείχαν επιβεβαίωσαν ότι η αυξανόμενη συχνότητα και ένταση των καταστροφών που προκαλούνται από την κλιματική αλλαγή καταστρέφουν τις τοπικές οικονομίες του Παγκόσμιου Νότου, εντείνουν τις ανισότητες και υπερβαίνουν τις περιορισμένες δυνατότητες αντίδρασης και προσαρμογής των χωρών προέλευσής τους.
Σημειώνεται ότι το ζήτημα της κλιματικής μετανάστευσης άνοιξε και σε “νομικό πλαίσιο άνοιξε με τη σημαντική γνωμοδοτική γνώμη του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης στις 23 Ιουλίου 2025. “Συνθήκες που απορρέουν από την κλιματική αλλαγή και είναι πιθανό να θέσουν σε κίνδυνο τη ζωή ατόμων ενδέχεται να τα οδηγήσουν στην αναζήτηση ασφάλειας σε άλλη χώρα ή να τα εμποδίσουν να επιστρέψουν στη δική τους”, αναφέρεται συγκεκριμένα.(Διεθνές Δικαστήριο Δικαιοσύνης, 2025, παρ. 378)
Τα κράτη έχουν σαφή νομική υποχρέωση να προστατεύουν τους κλιματικούς μετανάστες και να μην τους επιστρέφουν (αρχή της μη επαναπροώθησης βάσει της Σύμβασης της Γενεύης του 1951) στη χώρα καταγωγής τους
Υστερόγραφο στην έρευνα: Αξίζει να σημειωθεί ότι η χώρα με τους περισσότερους εγχώριους εκτοπισμένους λόγω φυσικών καταστροφών δεν είναι κάποια φτωχή χώρα του Νότου αλλά οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες, σύμφωνα με τα στοιχεία του Internal Displacement Monitoring Centre. Το 2023, 2.9 εκατομμύρια πολίτες των ΗΠΑ εκτοπίστηκαν από τις κατοικίες τους λόγω ακραίων καιρικών φαινομένων που εντείνονται λόγω της κλιματικής κρίσης.
