«Δεν είναι δύσκολο να κατασκευαστούν. Και θα γίνουν παγκόσμια αν οι άνθρωποι θελήσουν να τα κάνουν παγκόσμια» προειδοποιούσε από το 1945, λίγους μήνες μετά τον πυρηνικό όλεθρο σε Χιροσίμα και Ναγκασάκι, ο «πατέρας» της ατομικής βόμβας, Ρόμπερτ Οπενχάιμερ.
Και πράγματι, οι τελευταίοι ελάχιστοι φραγμοί που υπήρχαν για να αποτρέψουν την ανεξέλεγκτη εξάπλωση των πυρηνικών όπλων απομακρύνθηκαν την Πέμπτη με την εκπνοή της συνθήκης New START. ΗΠΑ και Ρωσία, οι δύο μεγαλύτερες πυρηνικές δυνάμεις του πλανήτη μένουν πλέον χωρίς κανέναν δεσμευτικό περιορισμό για το μέγεθος, τη σύνθεση ή την ανάπτυξη των πυρηνικών τους οπλοστασίων.
Ακόμα και στο απόγειο του Ψυχρού Πολέμου, οι υπερδυνάμεις μπορούσαν να διακρίνουν τους κινδύνους μιας ανεξέλεγκτης κούρσας πυρηνικών εξοπλισμών. Το αποτέλεσμα ήταν ο Ρίτσαρντ Νίξον και ο Λεονίντ Μπρέζνιεφ να υπογράψουν το 1972 τη συμφωνία SALT 1. Η συνθήκη είχε όμως τόσα «παράθυρα» ώστε τα οπλοστάσια των δύο χωρών να συνεχίσουν να διογκώνονται. Φτάσαμε έτσι στο ιστορικό υψηλό των 62.000 πυρηνικών κεφαλών στα τέλη της δεκαετίας του 1980.
Ακολούθησε, όμως, μια σταδιακή αντιστροφή της πορείας. Καθοριστικό ρόλο σε αυτό έπαιξε η υπογραφή το 1991 της START 1, της πιο φιλόδοξης μέχρι τότε συνθήκης πυρηνικού αφοπλισμού. Και η μία συμφωνία διαδεχόταν την άλλη, περιορίζοντας βήμα-βήμα τα αποθέματα και εγκαθιστώντας μηχανισμούς ελέγχου που έλειπαν από τα αρχικά σχήματα. Το 2009, ο Μπαράκ Ομπάμα δεσμεύτηκε από την Πράγα να εργαστεί για «έναν κόσμο χωρίς πυρηνικά όπλα».
Ενας κόσμος χωρίς φραγμούς
Ας προσγειωθούμε όμως ανώμαλα στο σήμερα. Οι συνομιλίες για νέα συμφωνία ή έστω άτυπη παράταση της τελευταίας συνθήκης START δεν ξεκίνησαν ποτέ. Ο Ντόναλντ Τραμπ απέρριψε δημοσίως την πρόταση του Βλαντίμιρ Πούτιν για μονοετή παράταση, δηλώνοντας ότι μια «καλύτερη συμφωνία» θα μπορούσε να επιτευχθεί αργότερα και μόνο με τη συμμετοχή και της Κίνας.
Η εκπνοή της New START ανοίγει έτσι μια νέα εποχή πυρηνικού ανταγωνισμού. Οι ΗΠΑ ετοιμάζονται να αναπτύξουν περισσότερες πυρηνικές κεφαλές στα υποβρύχια τους ενώ Ρωσία και Κίνα δοκιμάζουν νέα είδη πυρηνικών όπλων, από υποθαλάσσια συστήματα έως υπερηχητικούς πυραύλους.
Οι αμφιβολίες των ευρωπαίων για την πρόθεση της Αμερικής να τους υπερασπιστεί οδηγούν όλο και περισσότερες χώρες – με προεξέχουσα την Πολωνία – να αναπτύξουν τα δικά τους όπλα. Στην Ασία, Ιαπωνία και Νότια Κορέα εμφανίζονται έτοιμες να κάνουν το επόμενο βήμα. Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί πόσες μπορεί να έχουν γίνει οι εννέα σήμερα πυρηνικές δυνάμεις (ΗΠΑ, Ρωσία, Κίνα, Γαλλία, Βρετανία, Ινδία, Πακιστάν, Ισραήλ, Βόρεια Κορέα) στο τέλος της δεκαετίας;
Η νέα κούρσα εξοπλισμών έχει αρχίσει
Από την άλλη, μια νέα κούρσα πυρηνικών εξοπλισμών έχει ήδη αρχίσει. Σε ότι αφορά τις ΗΠΑ, η προσπάθεια αφορά σε αυτή τη φάση την αναβάθμιση των πυρηνοκίνητων υποβρυχίων Ohio. Τα 14 αυτά σκάφη, τα μεγαλύτερα του αμερικανικού στόλου, αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της πυρηνικής αποτροπής των Ηνωμένων Πολιτειών.
Κάθε υποβρύχιο φέρει 24 σωλήνες πυραύλων. Και κάθε πύραυλος μπορεί να μεταφέρει έως και οκτώ πυρηνικές κεφαλές, ορισμένες από τις οποίες έχουν ισχύ έως και 30 φορές μεγαλύτερη από τη βόμβα που ισοπέδωσε τη Χιροσίμα.
Για να συμμορφωθεί με τη συνθήκη New START, το αμερικανικό ναυτικό είχε απενεργοποιήσει τέσσερις σωλήνες σε κάθε υποβρύχιο. Με την επικείμενη λήξη της συνθήκης και την άρση των περιορισμών, τα σχέδια για την επαναλειτουργία τους προχωρούν. Αυτό θα επιτρέψει τη φόρτωση τεσσάρων επιπλέον πυραύλων ανά υποβρύχιο.
Σε επίπεδο στόλου, η αλλαγή αυτή μεταφράζεται σε 56 νέους βαλλιστικούς πυραύλους και πιθανώς εκατοντάδες επιπλέον πυρηνικές κεφαλές, καθεμία από τις οποίες μπορεί να στοχεύει διαφορετικό στόχο.
Η Ρωσία δοκιμάζει —και, σύμφωνα με το Κρεμλίνο, ετοιμάζεται να αναπτύξει— μια νέα γενιά οπλικών συστημάτων που οι ειδικοί περιγράφουν ως «υπερόπλα». Ο Βλαντίμιρ Πούτιν άρχισε να τα παρουσιάζει δημοσίως το 2018.
Τον Οκτώβριο, ο Ρώσος πρόεδρος ανακοίνωσε επιτυχή δοκιμή του Ποσειδώνα , ενός υποθαλάσσιου μη επανδρωμένου σκάφους που έχει σχεδιαστεί για να διασχίζει ωκεανούς και να πυροδοτεί θερμοπυρηνική κεφαλή, προκαλώντας ένα ραδιενεργό τσουνάμι ικανό να καταστρέψει μια παράκτια πόλη.
«Δεν υπάρχει τίποτα αντίστοιχο στον κόσμο», έχει σχολιάσει ο Πούτιν, υποστηρίζοντας ότι το συγκεκριμένο όπλο δεν μπορεί να αναχαιτιστεί. Σύμφωνα με αναλυτές του Πενταγώνου, ο μικρός πυρηνικός αντιδραστήρας που φέρει το Ποσειδών προσδίδει εμβέλεια περίπου 6.000 μιλίων και ταχύτητα άνω των 60 μιλίων την ώρα —πολλαπλάσια από εκείνη των συμβατικών υποβρυχίων.
Παράλληλα, και η Κίνα κινείται δυναμικά προς την ανάπτυξη νέων οπλικών δυνατοτήτων. Το 2021 εκτόξευσε έναν υπερηχητικό πύραυλο σε τροχιά, ο οποίος πέρασε πάνω από τις ηπειρωτικές Ηνωμένες Πολιτείες πριν απελευθερώσει ένα όχημα ικανό να μεταφέρει πυρηνικό φορτίο σε οποιοδήποτε σημείο της Γης. Ο στρατηγός Μαρκ Μίλεϊ, τότε αρχηγός του Γενικού Επιτελείου των ΗΠΑ, χαρακτήρισε τη δοκιμή «σχεδόν ένα νέο Σπούτνικ» για την Ουάσινγκτον.
Προς το παρόν, όμως, αυτό που ανησυχεί περισσότερο τις αμερικανικές αρχές δεν είναι μόνο η τεχνολογική πρωτοτυπία, αλλά ο ρυθμός με τον οποίο επεκτείνεται το κινεζικό πυρηνικό οπλοστάσιο. Εκθεση του Πενταγώνου τον Δεκέμβριο υπογράμμισε όχι μόνο την αύξηση των όπλων μεγάλου βεληνεκούς αλλά και την ανάπτυξη μικρότερων πυρηνικών όπλων τα οποία θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν σε μια σύγκρουση γύρω από την Ταϊβάν.
Η προειδοποίηση του Οπενχάιμερ δεν αφορούσε την τεχνολογία, αλλά κυρίως την πολιτική βούληση. Και σε έναν κόσμο χωρίς συνθήκες, χωρίς μηχανισμούς ελέγχου και μια αστάθεια που γίνεται ολοένα και πιο έντονη, το πρόβλημα δεν είναι η τεχνολογία αλλά η πλήρης απουσία αυτής της βούλησης.
