Την δραματική κατάσταση που βρίσκεται η χώρα στον τομέα της εξωτερικής πολιτικής, περιγράφουν ο πρώην υφυπουργός Εξωτερικών επί κυβέρνησης Σημίτη, ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Χρήστος Ροζάκης, και η καθηγήτρια Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς, Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου.
Η Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου, σε άρθρο της στο «Βήμα», με τίτλο «Η εξωτερική πολιτική σε κρίσιμη καμπή», αναφέρει:
«Η ελληνική εξωτερική πολιτική παραμένει εσωστρεφής. Ποντάρει περισσότερο στην εσωτερική επικοινωνία παρά στην ουσία, παρουσιάζοντας μικρές επιτυχίες ως μεγάλες και μεγάλα προβλήματα ως μικρά. Όσο εξωραϊσμένα κι αν παρουσιάζονται κάποια οικονομικά ή πολιτικά στοιχεία, το ελληνικό κράτος φαίνεται αποδυναμωμένο. Ως φυσική συνέπεια, χάνει συμμάχους.
Η παραδοσιακή στρατηγική της Ελλάδας — να έχει βασικό σύμμαχο την ισχυρότερη ναυτική δύναμη στην Ανατολική Μεσόγειο και μια μικρότερη αυτόνομη συμμαχία στην περιοχή της (Τουρκία, Γιουγκοσλαβία, αραβικά κράτη) — αλλάζει. Συνεχίζεται η συμμαχία με τις ΗΠΑ, αλλά η Ουάσιγκτον θεωρεί την Ελλάδα «δεδομένη» και δυσανασχετεί με την εμπλοκή της στην εσωτερική πόλωση Δημοκρατικών – Ρεπουμπλικανών.
Το Ισραήλ, ως δυνητικός σύμμαχος, δεν θεωρείται αυτόνομο, αλλά εξαρτημένο από τις ΗΠΑ. Στα Βαλκάνια κλείνουν πόρτες: η Σερβία και το Μαυροβούνιο έχουν μειωμένη αξία λόγω και της ελληνικής στάσης στο θέμα του Κοσόβου, ενώ οι σχέσεις με τη Βόρεια Μακεδονία παραμένουν τεταμένες λόγω της στασιμότητας στη Συμφωνία των Πρεσπών. Με την Αλβανία υπάρχουν παλαιά και νέα προβλήματα (ΑΟΖ, μεταχείριση ελληνικής μειονότητας) με άγνωστη έκβαση εν όψει της ένταξής της στην ΕΕ.
Απομένει η Βουλγαρία, με την οποία οι διμερείς σχέσεις δεν ήταν ποτέ ιδιαίτερα θερμές. Το τουρκικό μουσουλμανικό στοιχείο καλύπτει συστηματικά τα κενά της ελληνικής επιρροής. Στην Ανατολική Μεσόγειο, η προσέγγιση του Ισραήλ έχει ψυχράνει τα αραβικά κράτη. Η Ελλάδα έχασε τον ρόλο της «γέφυρας» μεταξύ Δύσης και αραβικών κρατών, τα οποία πλέον συνομιλούν είτε απευθείας με τις ΗΠΑ (Αίγυπτος, Ιορδανία, Σαουδική Αραβία, ΗΑΕ) είτε προσεγγίζουν την Τουρκία (Κατάρ, Παλαιστίνη).
Η αντιπαλότητα Ισραήλ-Τουρκίας έχει επίσης όρια: η εν πολλοίς από την Τουρκία ελεγχόμενη Συρία αποτελεί «κλειδί» και δεν επιτρέπει εφησυχασμό.
Η απώλεια συμμάχων είναι εμφανής στα ελληνοτουρκικά. Ενώ η Ελλάδα αποδυναμώνεται, η Τουρκία ενισχύεται. Υλοποιεί τη στρατηγική της επιδίωξη να καταστεί ηγεμονική περιφερειακή δύναμη, παρακαθήμενη — όπως παλαιότερα η Οθωμανική Αυτοκρατορία — στις μεγάλες χώρες της ΕΕ. Μεσιτεύει στον πόλεμο της Ουκρανίας, ενώ η Ελλάδα απουσιάζει πλήρως από τις σχετικές διαπραγματεύσεις και δέχεται επικρίσεις από τη Ρωσία και τη ρωσική Ορθοδοξία για τη στάση της στο Ουκρανικό, όπως έδειξε το πρόσφατο αδιέξοδο της Ιεράς Μονής του Σινά.
Η Τουρκία είναι «πολύφερνη νύφη» στο υπό διαμόρφωση ευρωπαϊκό σύστημα ασφάλειας και άμυνας, ενώ ακυρώνεται η πολυετής ελληνική προσπάθεια αμυντικής θωράκισης της Κύπρου μέσω ΕΕ. Η Τουρκία προσφέρει σύγχρονα εξοπλιστικά προγράμματα και στρατιωτική εμπειρία σε πολλές χώρες της Ασίας και της Αφρικής.
Για να εξυπηρετήσουν οι Ευρωπαίοι τα ζωτικά τους συμφέροντα στον τομέα της ασφάλειας — πολύ σημαντικότερο από την ευρωζώνη — παρακάμπτεται το βέτο Ελλάδας και Κύπρου, όπως και το Ευρωκοινοβούλιο, βαπτίζοντας την πολιτική ασφάλειας ως «ευρωπαϊκό επανεξοπλισμό».
Εύλογα, τείνει να ματαιωθεί η ελληνική ευρωπαϊκή πολιτική της Μεταπολίτευσης, όπου η Ελλάδα εξισορροπούσε τη στρατιωτική ισχύ της Τουρκίας με την πολιτική και οικονομική δύναμη της ΕΚ/ΕΕ.
Παράλληλα, αποδυναμώνεται το δόγμα του «εξ Ανατολών κινδύνου», αφού η Τουρκία θα συμμετέχει πλέον και στην ευρωπαϊκή ασφάλεια. Αποτελεί θέμα χρόνου η αναγνώριση από την ΕΕ «αμφισβητούμενων νερών» (contested waters) μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.
Η Ελλάδα σιωπηρά τα αποδέχεται, ελπίζοντας — ματαίως — ότι θα διατηρήσει την ειρήνη και την εδαφική της ακεραιότητα.
Οι Έλληνες είναι έθνος γεωπολιτικό. Τους ταιριάζει μια αντίστοιχη γλώσσα στην εξωτερική πολιτική, κατανοητή και σεβαστή από τους ολοένα λιγότερους συμμάχους της χώρας. Υπάρχει μικρό περιθώριο ανάταξης, πριν δημιουργηθούν αρνητικά γεωπολιτικά τετελεσμένα — αυτή τη φορά χωρίς εμάς».
Ο Χρήστος Ροζάκης, στο άρθρο του στο «Βήμα», με τίτλο «Περίεργη συσσώρευση αρνητικών εξελίξεων», γράφει:
«Το 2025 μας επιφύλαξε εκπλήξεις στην εξωτερική μας πολιτική, κι ας διανύουμε ακόμα τον έκτο μήνα του έτους. Στα καθαρά ελληνοτουρκικά, το καλό κλίμα συνεχίζεται και δε φαίνεται να διαταράσσεται, εκτός αν συνεχιστούν οι έρευνες για πόντιση καλωδίων στο Αιγαίο ή παρουσιαστούν νέοι χάρτες για το θαλάσσιο πάρκο στις Νότιες Κυκλάδες — πράξεις απολύτως νόμιμες, αλλά που η Τουρκία έχει ήδη αντιμετωπίσει με οξύτητα σε παρόμοιες περιπτώσεις.
Δύο, ωστόσο, εξελίξεις από γειτονικές χώρες μας εξέπληξαν:
Αίγυπτος: Μια δικαστική απόφαση αμφισβητεί τα περιουσιακά δικαιώματα της Μονής Αγίας Αικατερίνης στο Σινά (χωρίς να θίγει τη θρησκευτική της λειτουργία).
Λιβύη: Το καθεστώς Χαφτάρ, που έως τώρα θεωρούσαμε φιλικό προς την Ελλάδα, εμφανίζεται διατεθειμένο να αποδεχθεί το τουρκολιβυκό μνημόνιο — μια στροφή 180 μοιρών. Αυτές οι δύο μεταβολές κλονίζουν την αίσθηση φιλικών σχέσεων με τις κυβερνήσεις των δύο χωρών.
Πού οφείλονται αυτές οι αλλαγές;
Ορισμένοι αναλυτές τις αποδίδουν σε τουρκική παρέμβαση, άμεση ή έμμεση. Με δεδομένη την άνοδο της τουρκικής ισχύος, κάτι τέτοιο δεν αποκλείεται στην περίπτωση Χαφτάρ — ίσως εντάσσεται σε προσπάθεια γεφύρωσης Ανατολικής και Δυτικής Λιβύης.
Στην περίπτωση του Σινά, ωστόσο, φαίνεται λιγότερο πιθανό να υπάρχει τουρκικός δάκτυλος. Πιθανότερο σενάριο είναι η επιδίωξη τοπικής ανάπτυξης της περιοχής ως τουριστικής περιφέρειας, η οποία προσκρούει στην εκτεταμένη κυριότητα γης από τη Μονή. Η δικαστική απόφαση δεν αμφισβήτησε τη λειτουργία της Μονής, αλλά τα περιουσιακά της δικαιώματα.
Η ελληνική διπλωματία αντιμετωπίζει έτσι δύο κρίσιμες εξελίξεις, παράλληλα με την ένταση Ισραήλ – Ιράν και την επικείμενη επανέναρξη του ελληνοτουρκικού διαλόγου σε ανώτατο επίπεδο.
Μια πρώτη προσπάθεια αποκλιμάκωσης έγινε μέσω συνομιλίας του Έλληνα Πρωθυπουργού με τον Αιγύπτιο Πρόεδρο, με περιορισμένα αποτελέσματα: οι δύο ηγέτες παρέπεμψαν το θέμα του περιουσιακού καθεστώτος της Μονής σε μελλοντικές διπλωματικές διαβουλεύσεις.
Πιο προβληματική είναι η περίπτωση της Λιβύης. Αν ο Χαφτάρ επιμείνει στη θέση του, παρά τα διπλωματικά διαβήματα της Ελλάδας, η συμφωνία (memorandum) θα αποκτήσει πλήρη νομική ισχύ, εφόσον εγκριθεί από το λιβυκό Κοινοβούλιο. Στην περίπτωση αυτή, η Ελλάδα θα έχει απολέσει το βασικό επιχείρημα περί ακυρότητας και παρανομίας της συμφωνίας.
Αξιοσημείωτο είναι ότι ήδη ο ΟΗΕ έχει καταγράψει το μνημόνιο αυτό στις επίσημες συμφωνίες, ως παρακαταθέτης».
