Πρόσφατα, το Συμβούλιο Εσωτερικών Υποθέσεων της ΕΕ συμφώνησε στη δημιουργία κέντρων επιστροφής – τα λεγόμενα return hubs – εκτός της ΕΕ, όπου θα μεταφέρονται μετανάστες και πρόσφυγες, των οποίων η αίτηση ασύλου έχει απορριφθεί και έχουν λάβει απόφαση επιστροφής. Επρόκειτο για ένα σχέδιο που προωθείται εδώ και χρόνια στην ΕΕ. Κυβερνήσεις που δέχονται μεγάλες πολιτικές – κοινωνικές πιέσεις και κλείνουν το μάτι στην ονομαζόμενη Alt-right, το χειροκροτούν, ενώ οι αντίπαλοί του το χαρακτηρίζουν ως έκτρωμα.
Η Ελλάδα, μαζί με τις Γερμανία, Αυστρία, Δανία και Κάτω Χώρες, προ μηνών πρωταγωνίστησαν υπέρ αυτής της κίνησης σε κοινή σύσκεψη στην Κοπεγχάγη. Μάλιστα, η κυβέρνηση Μητσοτάκη, δια του υπουργού Μετανάστευσης, Θάνου Πλεύρη, προερχόμενου από ακροδεξιά οικογένεια, ο οποίος, προεκλογικά, έχει αναλάβει ρόλο διεμβολισμού του Σαμαρά στο Μεταναστευτικό, έχει θέσει ως στόχο να λειτουργήσει ο πρώτος τέτοιος κόμβος στην Αφρική κατά τη διάρκεια της ελληνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της ΕΕ, το δεύτερο εξάμηνο του 2027.
Στην Αφρική
Από τις έως τώρα πληροφορίες, στόχος των χωρών της συγκεκριμένης «πρωτοβουλίας» είναι να έχουν την πρώτη συμφωνία με τρίτες χώρες έως το τέλος του έτους, ώστε να υπογραφεί στις αρχές του 2027, αναφέρει το Euronews.
Κατά τις ίδιες πληροφορίες, οι πέντε χώρες της ΕΕ βρίσκονται σε προχωρημένες συνομιλίες με την Ουγκάντα. Επίσης, εξετάζεται και η περίπτωση της Ρουάντα, σύμφωνα με το γερμανικό περιοδικό Der Spiegel. Η Ρουάντα βρισκόταν στο επίκεντρο ενός εξαιρετικά αμφιλεγόμενου – και πλέον εγκαταλελειμμένου – βρετανικού σχεδίου για τη μετεγκατάσταση αιτούντων άσυλο όσο εξετάζονταν οι αιτήσεις τους.
Η ειρωνεία είναι ότι στο προοίμιο του σχετικού Κανονισμού της ΕΕ αναφέρεται ότι ελλείψεις σε συγκεκριμένα τμήματα της επικράτειας μιας τρίτης χώρας ή για συγκεκριμένες κατηγορίες προσώπων δεν αποκλείουν τη σύναψη συμφωνίας, εφόσον υπάρχουν επαρκείς εγγυήσεις για τα δικαιώματα των ενδιαφερομένων. Σημειώνεται επίσης ότι οι συμφωνίες αυτές συνιστούν εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης, δεδομένο που τις υπάγει στον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων.
Είναι τουλάχιστον αστείο να εξετάζεται ουσιαστικά η δημιουργία «στρατοπέδων συγκέντρωσης» μεταναστών και προσφύγων σε χώρες, όπου όχι μόνο είναι αμφίβολη «η εφαρμογή του δικαίου της Ένωσης και του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων», αλλά καταπατάται συστηματικά.
Βαλκάνια – Κεντρική Ασία
Δεν είναι, όμως, μόνον αυτές οι περιπτώσεις που εξετάζονται. Ως γνωστόν, στρατόπεδα μεταναστών λειτουργούν εδώ και πολλά χρόνια, με την παχυλή χρηματοδότηση μάλιστα της ΕΕ, στην Τουρκία. Τώρα, με ιταλική «πρωτοβουλία», άνοιξαν και στην Αλβανία. Προσέξτε, τα ανοίγουν σε μια χώρα, που ναι μεν είναι εκτός ΕΕ, αλλά είναι υποψήφια για ένταξη. Αντίστοιχοι στόχοι υπάρχουν και για άλλες χώρες στα Βαλκάνια. Το ίδιο, κατά καιρούς έχουν αναφερθεί και άλλες χώρες, ακόμα και στην Κεντρική Ασία. Κάποιες από αυτές είναι ενταγμένες στα σχέδια Τραμπ για μεταφορές κρατουμένων από τις ΗΠΑ.
Και βέβαια, η πρωθυπουργός της Ιταλίας, Τζόρτζια Μελόνι, πρωτοστατεί σε τέτοιου είδους «πρωτοβουλίες» της οποίες πρόθυμα χειροκροτεί το μέγαρο Μαξίμου. Ετσι, στην Αλβανία, τον Οκτώβριο του 2024 άνοιξαν κέντρα με στόχο να στέλνονται μετανάστες από την Ιταλία. Η Ρώμη προωθεί αυτό το μοντέλο στο σύνολο της ΕΕ.
Τα κέντρα επιστροφής είναι δομές σε «τρίτη χώρα» – μη ευρωπαϊκή – με την οποία ένα κράτος μέλος της ΕΕ έχει συνάψει συμφωνία για τη μεταφορά ανθρώπων, ακόμη κι αν δεν έχουν καμία σχέση με τη συγκεκριμένη χώρα και είναι υπήκοοι άλλων χωρών. Σε αυτά θα μεταφέρονται όσοι δεν έχουν νόμιμο δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ και για τους οποίους έχει εκδοθεί απόφαση επιστροφής.
Τα κέντρα αυτά μπορούν να λειτουργούν είτε ως χώροι διέλευσης, όπου ένα άτομο παραμένει μέχρι να επιστραφεί στη χώρα καταγωγής του, είτε ως τόποι παραμονής χωρίς καμία εγγύηση ότι θα υπάρξει τελικά επιστροφή.
Με αντάλλαγμα την ένταξη στην ΕΕ
Από τη μεριά της, η εφημερίδα, Le Monde diplomatique, είναι κατηγορηματική, επισημαίνοντας ότι «κυβερνήσεις των Βαλκανίων έχουν δεχτεί οι χώρες τους να αναλάβουν τη μεταναστευτική πολιτική των Βρυξελλών, με αντάλλαγμα μια θολή ενταξιακή προοπτική».
Ιδού ένα ενδιαφέρον απόσπασμα παλαιότερου δημοσιεύματός της. Γράφει, μεταξύ άλλων: Μήπως το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης και της διεύρυνσής της διακυβεύεται στο Τζάντερ; Αυτή η άσημη κωμόπολη στα βόρεια των Τιράνων σχεδόν δεν έχει πλέον κατοίκους. Υπάρχει ένα καφενείο, του οποίου οι χαμηλές τιμές αποδεικνύονται παρ’ όλα αυτά απαγορευτικές για τους συνταξιούχους, που προτιμούν να μοιράζονται μια μπύρα αγορασμένη από το κοντινό μπακάλικο.
Τον καιρό του Εμβέρ Χότζα, οι «Κινέζοι σύντροφοι», οι ύστατοι σύμμαχοι της Αλβανίας από το 1961 ώς το 1979, είχαν κατασκευάσει εδώ ένα στρατιωτικό αεροδρόμιο. Ψηλοί τοίχοι, στεφανωμένοι με συρματόπλεγμα, έχουν πλέον χτιστεί γύρω από τον παλαιό αεροδιάδρομο, περιβάλλοντας προκατασκευασμένα κτίρια εμβαδού 12 τ.μ. που βρίσκονται υπό διαρκή βιντεοεπιτήρηση. Το στρατόπεδο διαθέτει και μια σωφρονιστική μονάδα –και αποτελεί προοίμιο της νέας μεταναστευτικής πολιτικής που προωθεί η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν.
Εδώ και πολύ καιρό, η πρόεδρος της Επιτροπής αγωνίζεται για την ανάθεση των διαδικασιών χορήγησης ασύλου σε χώρες εκτός της Ένωσης. Ήδη από το 2020, είχε προτείνει την κατάργηση του κανονισμού του Δουβλίνου, ο οποίος κατανέμει τις αιτήσεις ασύλου ανάμεσα στις ευρωπαϊκές χώρες, και την αντικατάστασή του από ένα «νέο ευρωπαϊκό σύστημα διαχείρισης της μετανάστευσης».
Αυτή η επιλογή επιβεβαιώθηκε από το σύμφωνο για τη μετανάστευση και το άσυλο που εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο το 2024 και τέθηκε σε ισχύ στις 12 Ιουνίου 2026, το οποίο γενικεύει την ανάθεση του ελέγχου των συνόρων σε τρίτες χώρες και προβλέπει τη δυνατότητα δημιουργίας «κέντρων επιστροφής» εκτός Ε.Ε. για τα άτομα των οποίων έχει απορριφθεί η αίτηση ασύλου.
Δεκαπέντε χώρες της Ε.Ε. θα ήθελαν να προχωρήσουν παραπέρα. Τον Μάιο του 2024, ζητούσαν από την ευρωπαϊκή εκτελεστική εξουσία να αναπτύξει μηχανισμούς με στόχο «τον εντοπισμό, την αναχαίτιση, τη σύλληψη ή, σε περίπτωση κινδύνου, τη συνδρομή μεταναστών στην ανοιχτή θάλασσα και τη μεταφορά τους σε ασφαλή προκαθορισμένο τόπο σε μια χώρα-εταίρο εκτός Ε.Ε.».
Αν και είχε υπογράψει την επιστολή, η ιταλική κυβέρνηση προχώρησε τελικά στην αλλαγή της χρήσης των εγκαταστάσεων του Τζάντερ. Πρόκειται πλέον για κέντρο επιστροφής ατόμων των οποίων έχει απορριφθεί η αίτηση ασύλου, κάτι που εξασφαλίζει τη συμβατότητα του χώρου με το νέο σύμφωνο. Το ιταλικό κοινοβούλιο επικύρωσε την εξέλιξη στα τέλη Μαΐου του 2025 και τα κοντέινερ του Τζάντερ άρχισαν να γεμίζουν.
Ο Ευρωπαίος Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης, ο Αυστριακός συντηρητικός Μάγκνους Μπρούνερ, έχει αναγάγει σε προτεραιότητά του τη μεταφορά των διαδικασιών ασύλου εκτός συνόρων της ΕΕ.
Οι υποψήφιες για ένταξη χώρες των Δυτικών Βαλκανίων παροτρύνθηκαν να υπογράψουν συμφωνίες επανυποδοχής, οι οποίες τις υποχρεώνουν να δέχονται τους απορριφθέντες μετανάστες που θεωρείται ότι είχαν περάσει από την επικράτειά τους. Ήδη εδώ και αρκετά χρόνια, η Γερμανία επιστρέφει τα άτομα με απόρριψη της αίτησης ασύλου στην Κροατία, απ’ όπου και οδηγούνται αμέσως στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη.
Τα θύματα αυτών των αλυσιδωτών απελάσεων εγκαταλείπονται συνήθως στη μοίρα τους, κάτι που τους επιτρέπει να κατευθυνθούν ξανά προς τη Γερμανία. Μια πρόσφατη έκθεση του Διεθνούς Κέντρου Μελετών Συγκρούσεων της Βόννης επισημαίνει τον «αντιπαραγωγικό» χαρακτήρα αυτών των μέτρων απομάκρυνσης, που καταλήγουν να πλουτίζουν τους διακινητές.
Κοσυφοπέδιο: «Δεξαμενή ανθρώπινων αποβλήτων»
Τον Δεκέμβριο του 2021, το Κόσοβο υπέγραψε συμφωνία με τη Δανία που προβλέπει την ενοικίαση για δέκα χρόνια 300 κελιών στη φυλακή του Τζιλάν έναντι του διόλου ευκαταφρόνητου ποσού των 15 εκατομμυρίων ευρώ ετησίως, συν μία επιταγή 6 εκατομμυρίων για την ενίσχυση της «πράσινης μετάβασης» της μικρής βαλκανικής χώρας. Καθώς οι πρώτοι κρατούμενοι αναμένονταν μέσα στο 2026, οι Κοσοβάροι δεσμοφύλακες παρακολούθησαν επιμόρφωση στην Κοπεγχάγη τον Ιούνιο του 2025. Το Βέλγιο έχει επίσης εκδηλώσει την επιθυμία του να μεταφέρει κρατούμενους στο Κόσοβο.
Θεωρώντας ότι μεταχειρίζονται τη χώρα ως «δεξαμενή ανθρώπινων αποβλήτων», το Συμβούλιο για την Προστασία των Ανθρώπινων Δικαιωμάτων και των Ελευθεριών (KMLDNJ) της Πρίστινα χαρακτήρισε τη συμφωνία με τη Δανία ως «διακίνηση κρατουμένων». Σύμφωνα με αυτόν τον οργανισμό, θα πρόκειται κυρίως για κρατουμένους που δεν διαθέτουν δανική υπηκοότητα και θα περνούν στη διαδικασία της απέλασης μετά την έκτιση της ποινής τους, ενώ μπορεί να καταλήξουν να παραμείνουν στο Κόσοβο για απροσδιόριστο χρονικό διάστημα εάν αποδειχθεί ανέφικτος ο αναγκαστικός επαναπατρισμός τους.
