Στα χαρτιά υπήρχε στρατός. Υπήρχαν δεκάδες χιλιάδες στρατιώτες, αξιωματικοί, τεθωρακισμένα, ξένη χρηματοδότηση και χρόνια ολόκληρα στρατιωτικής εκπαίδευσης και υποστήριξης. Όταν όμως οι αντάρτες Χούθι άρχισαν την επίθεσή τους προς το Μόκα και τις ακτές της Ερυθράς Θάλασσας, μεγάλο μέρος αυτής της δύναμης εξαφανίστηκε σχεδόν μαζί με τις πρώτες γραμμές άμυνας.
Η κατάρρευση ολοκληρώθηκε μέσα σε λίγες μέρες. Οι Χούθι εκμεταλλεύτηκαν τις αντιθέσεις ανάμεσα στις διαφορετικές κυβερνητικές παρατάξεις, κατέλαβαν ορεινές θέσεις που προστάτευαν το Μόκα και τελικά έφτασαν στην ακτή. Το βράδυ της 9ης Σεπτεμβρίου οι κυβερνητικές δυνάμεις άρχισαν να υποχωρούν. Δεν σταμάτησαν για να ανασυνταχθούν. Έφτασαν μέχρι το Άντεν.
Η εικόνα θυμίζει μια από τις εντυπωσιακότερες στρατιωτικές καταρρεύσεις των τελευταίων δεκαετιών. Τον Ιούνιο του 2014 το Ισλαμικό Κράτος επιτέθηκε στη Μοσούλη. Η πόλη υποτίθεται ότι προστατευόταν από περίπου 25.000 Ιρακινούς στρατιώτες και αστυνομικούς. Στην πραγματικότητα, σύμφωνα με αξιωματούχους που μίλησαν τότε στο Reuters, βρίσκονταν εκεί το πολύ 10.000. Μια ταξιαρχία που στα χαρτιά διέθετε 2.500 άνδρες είχε στην πραγματικότητα περίπου 500.
Λίγους μήνες αργότερα η κυβέρνηση της Βαγδάτης ανακάλυψε περίπου 50.000 «στρατιώτες-φαντάσματα» στις μισθολογικές καταστάσεις του στρατού. Άνδρες που πληρώνονταν χωρίς να εμφανίζονται στις μονάδες τους, συχνά αποδίδοντας μέρος του μισθού τους στους αξιωματικούς που κάλυπταν την απουσία τους. Η διαφθορά είχε δημιουργήσει έναν στρατό πολύ μεγαλύτερο στα λογιστικά βιβλία από εκείνον που μπορούσε πραγματικά να παραταχθεί στο πεδίο.
Όταν ο στρατός υπάρχει μόνο στα χαρτιά
Η Υεμένη δεν είναι βέβαια το Ιράκ του 2014 και οι Χούθι δεν είναι το Ισλαμικό Κράτος. Η ομοιότητα βρίσκεται στην άλλη πλευρά του μετώπου. Η διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση της Υεμένης διαθέτει τυπικά ένοπλες δυνάμεις. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ένα σύνολο παρατάξεων, τοπικών διοικητών και ένοπλων ομάδων που επί χρόνια χρηματοδοτούνταν από διαφορετικούς διεθνείς υποστηρικτές, κυρίως τη Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Στην Καντάχα, μία από τις κρίσιμες περιοχές πριν από το Μόκα, δύο ταξιαρχίες της κυβερνητικής πλευράς δεν κατάφεραν να συνεργαστούν μεταξύ τους επειδή οι διοικητές τους δεν εμπιστεύονταν ο ένας τον άλλο. Οι Χούθι εκμεταλλεύτηκαν το ρήγμα και προχώρησαν προς την ακτή. Όταν άρχισε η υποχώρηση, η αποσύνθεση επιταχύνθηκε.
Ένας στρατός μπορεί επομένως να διαθέτει όπλα χωρίς να διαθέτει συνοχή. Μπορεί να έχει στρατιώτες χωρίς ενιαία διοίκηση και διοικητές χωρίς την εμπιστοσύνη των στρατιωτών τους. Και μπορεί να εξοπλίζεται επί χρόνια από μια ξένη δύναμη χωρίς αυτό να απαντά στο απλούστερο ερώτημα: Για ποιο κράτος και για ποιον σκοπό καλούνται τελικά να πολεμήσουν όλοι αυτοί;
Στην Υεμένη το πρόβλημα γίνεται ακόμη βαθύτερο επειδή η κρατική εξουσία έχει κατακερματιστεί μαζί με τον στρατό της. Ένας αναλυτής που μίλησε στους New York Times περιέγραψε την κυβέρνηση της χώρας ως κάτι που έχει καταλήξει ουσιαστικά να υπάρχει περισσότερο ως κατασκευή παρά ως λειτουργικό κράτος. Οι διαφορετικές παρατάξεις της περνούν περισσότερο χρόνο ανταγωνιζόμενες μεταξύ τους παρά πολεμώντας τους Χούθι.
Από τη Μοσούλη στη Δαμασκό
Το ίδιο μάθημα επανεμφανίστηκε με διαφορετικούς όρους στη Συρία το 2024. Ο στρατός του Μπασάρ αλ Άσαντ αριθμούσε δεκάδες χιλιάδες άνδρες και είχε πίσω του ένα κράτος που για δεκαετίες επένδυε τεράστιους πόρους στις ένοπλες δυνάμεις και στις υπηρεσίες ασφαλείας. Όταν όμως άρχισε η τελική προέλαση των ανταρτών, ο στρατός κατέρρευσε μέσα σε λιγότερο από δύο εβδομάδες.
Η μεταγενέστερη έρευνα του Reuters αποκάλυψε μονάδες αποδεκατισμένες από τη διαφθορά, στρατιώτες που δωροδοκούσαν αξιωματικούς για να μην υπηρετούν, εξευτελιστικούς μισθούς και μια διοίκηση που είχε γίνει εξαρτημένη από Ιρανούς συμβούλους και τη Χεζμπολάχ. Όταν αυτή η εξωτερική στήριξη αποσύρθηκε σε μεγάλο βαθμό, αποκαλύφθηκε πόσο λίγο είχε απομείνει από κάτω.
Υπάρχει ένα κοινό νήμα από τη Μοσούλη στη Δαμασκό και τώρα στο Μόκα. Η στρατιωτική ισχύς μετριέται εύκολα και συχνά λανθασμένα. Μετράμε στρατιώτες, αεροσκάφη, άρματα, πυραύλους και στρατιωτικούς προϋπολογισμούς. Πολύ δυσκολότερα μετριούνται η συνοχή, η πειθαρχία, η ποιότητα της διοίκησης, η εμπιστοσύνη ανάμεσα στις μονάδες και η προθυμία ενός στρατιώτη να παραμείνει στη θέση του όταν η διπλανή μονάδα αρχίζει να υποχωρεί. Και τότε η κατάρρευση μπορεί να γίνει μεταδοτική.
Τσάι και βουτήματα στο Ριάντ
Μετά την πτώση του Μόκα, ο στρατηγός Ταρέκ Σάλεχ, ένας από τους σημαντικότερους στρατιωτικούς ηγέτες της κυβερνητικής πλευράς, πέταξε μαζί με συνεργάτες του στο Ριάντ. Το ρεπορτάζ των New York Times τους εντόπισε σε ξενοδοχείο πέντε αστέρων, όπου στο λόμπι ακουγόταν χαλαρή μουσική και σερβίρονταν τσάι και μαντλέν.
Στην Υεμένη, την ίδια στιγμή, στρατιώτες του Σάλεχ είχαν μείνει έξω από το Άντεν επειδή άλλες, θεωρητικά συμμαχικές δυνάμεις δεν τους επέτρεπαν να μπουν στην πόλη. Κάποιοι είχαν περάσει ημέρες χωρίς φαγητό. Η Σαουδική Αραβία βομβαρδίζει τώρα ξανά την Υεμένη και επιχειρεί να βοηθήσει τις κυβερνητικές δυνάμεις να ανακτήσουν τα χαμένα εδάφη. Όμως τα αεροπλάνα μπορούν να καταστρέψουν θέσεις των Χούθι. Δεν μπορούν να δημιουργήσουν από μόνα τους έναν αποτελεσματικό στρατό.
Η Μοσούλη το απέδειξε το 2014. Η Συρία το επανέλαβε δέκα χρόνια αργότερα. Και η Υεμένη προσφέρει τώρα τη δική της εκδοχή. Οι στρατοί-φαντάσματα μπορούν να επιβιώνουν για χρόνια στους προϋπολογισμούς, στα οργανογράμματα και στους χάρτες των επιτελείων. Το πρόβλημά τους αρχίζει όταν αρχίζει ο πόλεμος.
