Πριν από λίγες εβδομάδες η 87χρονη Μαρικάρμεν έγινε σύμβολο ενός ολόκληρου κινήματος με την σοκαριστική έξωση της από το σπίτι της στη Μαδρίτη. Το όνομά της πέρασε στα πανό, στην Πουέρτα δελ Σολ και στις διαδηλώσεις για τη στεγαστική κρίση. Τώρα βρίσκεται, έστω έμμεσα, πίσω από μια εξέλιξη πολύ μεγαλύτερη από την προσωπική της ιστορία αφού η Ισπανία οδηγείται σε πρόωρες εκλογές στις 29 Νοεμβρίου.
Ο πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ ανακοίνωσε την προσφυγή στις κάλπες μετά την απόρριψη από το Κοινοβούλιο δύο κυβερνητικών διαταγμάτων για τη στέγη. Το καταλανικό Junts ενώθηκε με το συντηρητικό Λαϊκό Κόμμα (PP) και το ακροδεξιό Vox, στερώντας από την κυβέρνηση την πλειοψηφία. Η ψηφοφορία ήταν η αφορμή. Η πολιτική κρίση είχε αρχίσει πολύ νωρίτερα.
Η κυβέρνηση PSOE–Sumar διαθέτει μόλις 147 από τις 350 έδρες και εξαρτάται από μια μεταβαλλόμενη ομάδα μικρότερων κομμάτων για να περάσει σχεδόν οποιοδήποτε σημαντικό νομοθέτημα. Νέος κρατικός προϋπολογισμός δεν έχει εγκριθεί από το 2023. Η συμφωνία που επέτρεψε στον Σάντσεθ να παραμείνει στην εξουσία μετά τις προηγούμενες εκλογές είχε μετατραπεί σταδιακά σε διαρκή κοινοβουλευτική διαπραγμάτευση.
Η Μαρικάρμεν δεν δημιούργησε αυτή την κρίση. Η υπόθεσή της έφερε όμως τη σύγκρουση για το στεγαστικό μέσα στο Κοινοβούλιο και αποκάλυψε ότι η κυβερνητική πλειοψηφία είχε ουσιαστικά πάψει να υπάρχει.
Όταν το στεγαστικό αλλάζει την πολιτική ατζέντα
Για τον Σάντσεθ, η χρονική στιγμή έχει ιδιαίτερη σημασία. Μέχρι πρόσφατα, η πολιτική συζήτηση περιστρεφόταν γύρω από τις υποθέσεις διαφθοράς που έχουν αγγίξει το PSOE, την αδυναμία της κυβέρνησης να περάσει προϋπολογισμό και τη μεταναστευτική πίεση στη Θέουτα. Πρόκειται για πεδία στα οποία η Δεξιά και ιδιαίτερα το Vox επιχειρούσαν να καθορίσουν την ατζέντα.
Η στεγαστική κρίση άλλαξε τις προτεραιότητες. Η υπόθεση της Μαρικάρμεν προκάλεσε κινητοποιήσεις που ξεπέρασαν γρήγορα την υπεράσπιση μιας συγκεκριμένης ενοικιάστριας. Μετά την απόρριψη των κυβερνητικών μέτρων, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι διαδήλωσαν σε περίπου 50 πόλεις. Οι οργανώσεις των ενοικιαστών μιλούν πλέον ακόμη και για γενική απεργία γύρω από το στεγαστικό.
Και η κοινωνική βάση αυτής της δυσαρέσκειας είναι πολύ ευρύτερη από τις οργανώσεις που βρίσκονται στους δρόμους. Περίπου 65% των Ισπανών υποστηρίζει τη ρύθμιση των τιμών των ενοικίων, 64% τον περιορισμό των τουριστικών διαμερισμάτων και 57% υψηλότερη φορολόγηση όσων διαθέτουν πολλά ακίνητα. Η συζήτηση επομένως μετακινείται από τη μετανάστευση, την ασφάλεια και τα σκάνδαλα σε ένα διαφορετικό πεδίο.
Ένα ρίσκο με δυσμενείς δημοσκοπήσεις
Ο Σάντσεθ δεν προσφεύγει στις κάλπες επειδή οι δημοσκοπήσεις του προσφέρουν μια προφανή ευκαιρία. Το αντίθετο. Η τελευταία έρευνα της 40dB για την El País και την Cadena SER δίνει στο PP 31,6%, στο PSOE 27,4% και στο Vox 18,4%. Το Sumar βρίσκεται στο 5,6% και το Podemos στο 2,7%.
Η συγκεκριμένη δημοσκόπηση πραγματοποιήθηκε πριν από την κοινοβουλευτική ήττα της κυβέρνησης για τη στέγη και τις μεγάλες κινητοποιήσεις που ακολούθησαν. Δεν γνωρίζουμε ακόμη εάν αυτές οι εξελίξεις μετακινούν πραγματικά ψήφους. Γνωρίζουμε όμως ότι ο Σάντσεθ επέλεξε να μη συνεχίσει για ακόμη οκτώ μήνες μια κοινοβουλευτική μάχη στην οποία κάθε ψηφοφορία μπορούσε να εξελιχθεί σε κρίση. Αντί γι’ αυτό, επιχειρεί να μεταφέρει τη σύγκρουση στην κοινωνία.
Και το στεγαστικό τού επιτρέπει να χαράξει μια καθαρότερη διαχωριστική γραμμή. Τα κυβερνητικά μέτρα απορρίφθηκαν από το PP, το Vox και το Junts. Ο Σάντσεθ μπορεί επομένως να υποστηρίξει ότι η κυβέρνησή του προσπάθησε να παρέμβει στην αγορά κατοικίας και εμποδίστηκε από μια κοινοβουλευτική πλειοψηφία που δεν διαθέτει εναλλακτική λύση για τους ενοικιαστές. Μόνο που αυτό το επιχείρημα παρουσιάζει ένα εμφανές πρόβλημα.
Ο Σάντσεθ κυβερνά από το 2018
Η στεγαστική κρίση δεν εμφανίστηκε τις τελευταίες εβδομάδες. Τα ενοίκια έχουν περίπου διπλασιαστεί μέσα σε μία δεκαετία και το μέσο ενοίκιο των 1.176 ευρώ αντιστοιχεί πλέον σχεδόν στο σύνολο του μέσου μισθού ενός νέου ανθρώπου. Η τουριστικοποίηση, η συσσώρευση ακινήτων από μεγάλους ιδιοκτήτες και επενδυτικά κεφάλαια και η ανεπαρκής προσφορά κοινωνικής κατοικίας έχουν μετατρέψει τη στέγη σε ένα από τα μεγαλύτερα κοινωνικά προβλήματα της χώρας.
Και ο Σάντσεθ βρίσκεται στην πρωθυπουργία εδώ και οκτώ χρόνια. Αυτό δυσκολεύει αρκετά την προσπάθειά του να παρουσιάσει τη σύγκρουση αποκλειστικά ως αντιπαράθεση ανάμεσα σε μια κυβέρνηση που θέλει να δράσει και μια Δεξιά που την εμποδίζει.
Οι ίδιοι οι διαδηλωτές δεν του επιτρέπουν άλλωστε αυτή την πολυτέλεια. Εκπρόσωπος του Συνδικάτου Ενοικιαστών συνόψισε την κριτική λέγοντας ότι οκτώ ημέρες κινητοποίησης πέτυχαν περισσότερα από οκτώ χρόνια προοδευτικής κυβέρνησης.
Η φράση εξηγεί το παράδοξο των εκλογών. Η στέγη μπορεί να αποτελέσει το ευνοϊκότερο κοινωνικό πεδίο πάνω στο οποίο το PSOE θα επιχειρήσει να αντιμετωπίσει τη Δεξιά. Είναι όμως ταυτόχρονα ένας απολογισμός των ορίων της δικής του διακυβέρνησης.
Μια Αριστερά που κατεβαίνει διασπασμένη
Υπάρχει και ένα δεύτερο πρόβλημα. Η κοινωνική κινητοποίηση μετακινεί την πολιτική συζήτηση προς ζητήματα που παραδοσιακά αποτελούν προνομιακό πεδίο της Αριστεράς ακριβώς τη στιγμή που η ισπανική Αριστερά πέρα από το PSOE βρίσκεται βαθιά κατακερματισμένη.
Η Γιολάντα Ντίαθ έχει ανακοινώσει ότι δεν θα είναι ξανά υποψήφια για την πρωθυπουργία. Η Ενωμένη Αριστερά, το Más Madrid, οι Comuns και το Movimiento Sumar ετοιμάζουν το νέο «Ευρύ Μέτωπο» (Frente Amplio), χωρίς μέχρι στιγμής συμφωνία με το PodemosΤο Podemos επιμένει στη διεξαγωγή κοινών προκριματικών εκλογών και προβάλλει την Ιρένε Μοντέρο, ενώ στον άλλο χώρο συζητείται μεταξύ άλλων το όνομα της Μόνικα Γκαρθία. Στις δημοσκοπήσεις Sumar και Podemos συγκεντρώνουν μαζί περίπου 8,3%, αισθητά λιγότερο δηλαδή από το 12,3% που είχε πάρει η ενιαία Sumar το 2023.
Η διάσπαση κοστίζει ακόμη περισσότερο εξαιτίας του ισπανικού εκλογικού συστήματος. Στις μικρές και μεσαίες εκλογικές περιφέρειες, δύο ξεχωριστά αριστερά ψηφοδέλτια μπορούν να συγκεντρώσουν σημαντικό αριθμό ψήφων χωρίς να κερδίσουν αντίστοιχες έδρες.
Έτσι προκύπτει ένα από τα μεγαλύτερα παράδοξα της αναμέτρησης: ένα κοινωνικό κίνημα έχει επαναφέρει τη στέγη στο κέντρο της πολιτικής αντιπαράθεσης, αλλά τα κόμματα που βρίσκονται πλησιέστερα στα αιτήματά του δυσκολεύονται να συμφωνήσουν ακόμη και για τον τρόπο με τον οποίο θα κατέβουν στις εκλογές.
Το τέλος της συμφωνίας του 2023
Οι εκλογές σηματοδοτούν παράλληλα το τέλος της κοινοβουλευτικής φόρμουλας που κράτησε τον Σάντσεθ στην εξουσία. Το 2023 το PP είχε κερδίσει 137 έδρες έναντι 121 του PSOE. Ο Σάντσεθ κατάφερε παρ’ όλα αυτά να εξασφαλίσει την επανεκλογή του με 179 ψήφους, συνθέτοντας μια πλειοψηφία που περιλάμβανε το Sumar, καταλανικά και βασκικά κόμματα και μικρότερες περιφερειακές δυνάμεις.
Το Junts είχε καθοριστικό ρόλο σε αυτή τη συμφωνία. Τρία χρόνια αργότερα, ψήφισε μαζί με το PP και το Vox εναντίον των κυβερνητικών μέτρων για τη στέγη. Η Μίριαμ Νογκέρας, κοινοβουλευτική εκπρόσωπος του Junts, υποστήριξε ότι τα μέτρα θα περιόριζαν την προσφορά κατοικιών και τελικά θα έκαναν ακόμη δυσκολότερη την εξεύρεση στέγης.
Η μετατόπιση του Junts δεν ήρθε από το πουθενά. Η σχέση του με το PSOE είχε ήδη επιδεινωθεί λόγω των καθυστερήσεων στην εφαρμογή συμφωνιών του 2023, ενώ το καταλανικό κόμμα επιχειρεί να ενισχύσει ξανά το κεντροδεξιό προφίλ του, δεχόμενο παράλληλα πίεση από την Aliança Catalana στα δεξιά του. Στο στεγαστικό υποστήριξε ότι οι κυβερνητικές ρυθμίσεις θα περιόριζαν την προσφορά κατοικιών και θα μετέφεραν στους μικρούς ιδιοκτήτες το κόστος της κοινωνικής πολιτικής.
Η καταψήφιση των διαταγμάτων ήταν επομένως περισσότερο η κατάληξη μιας σταδιακής απομάκρυνσης από τον Σάντσεθ παρά μια αιφνίδια αλλαγή στρατοπέδου. Η συμμαχία του 2023 δεν κατέρρευσε τελικά πάνω στο καταλανικό ζήτημα, όπως πολλοί περίμεναν. Έφτασε στο τέλος της πάνω στο ενοίκιο και στην κατοικία. Και αυτό λέει αρκετά για το πώς έχει αλλάξει η ισπανική πολιτική μέσα σε τρία χρόνια.
Το στοίχημα του Σάντσεθ
Οι εκλογές της 29ης Νοεμβρίου θα διεξαχθούν με το PP να προηγείται στις δημοσκοπήσεις, το Vox ενισχυμένο, το PSOE να προσπαθεί να ανακτήσει την πρωτοβουλία και την υπόλοιπη Αριστερά να αναζητεί ακόμη τον τρόπο με τον οποίο θα εμφανιστεί στην κάλπη.
Ο Σάντσεθ επιχειρεί ουσιαστικά να αλλάξει την πολιτική ατζέντα της αναμέτρησης. Να μεταφέρει τη δημόσια συζήτηση από τα σκάνδαλα, τη μετανάστευση και την κυβερνητική φθορά στο στεγαστικό πρόβλημα και την ακρίβεια. Η στέγη μπορεί να του επιτρέψει να στριμώξει πολιτικά το PP και το Vox, αλλά φέρνει μαζί της και τον απολογισμό οκτώ χρόνων δικής του διακυβέρνησης.
Στις 29 Νοεμβρίου, επομένως, η Ισπανία δεν θα ψηφίσει μόνο για το ποιος θα κυβερνήσει. Η στεγαστική κρίση θα δοκιμάσει και ποιος μπορεί πειστικά να ισχυριστεί ότι έχει απάντηση σε ένα πρόβλημα που η ισπανική πολιτική άφησε να μεγαλώνει για χρόνια.
