Από τα γαλλικά λύκεια μέχρι τις πλατείες της Μαδρίτης και από τις Βρυξέλλες μέχρι τα Τίρανα και το Βελιγράδι, οι νέοι της Ευρώπης αμφισβητούν όλο και πιο ανοιχτά το μέλλον που τους επιφυλάσσεται. Οι αφορμές διαφέρουν. Ελλείψεις εκπαιδευτικών, απλησίαστα ενοίκια, ακρίβεια, ανεργία, διαφθορά. Πίσω τους, όμως, διακρίνεται μια κοινή διαπίστωση. Η εκπαίδευση, η εργασία και η οικονομική ανεξαρτησία δεν εγγυώνται πλέον την κοινωνική άνοδο πάνω στην οποία στηρίχθηκε για δεκαετίες η υπόσχεση της ευρωπαϊκής ευημερίας.
Οι κινητοποιήσεις δεν συγκροτούν ένα ενιαίο ευρωπαϊκό κίνημα. Έχουν διαφορετική ιστορία, αιτήματα και πολιτική κατεύθυνση. Η σχεδόν ταυτόχρονη εκδήλωσή τους, ωστόσο, αναδεικνύει κοινωνικές αντιφάσεις που υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα.
Η εξέγερση των γαλλικών σχολείων
Στη Γαλλία, η σπίθα άναψε στα δημόσια σχολεία. Οι μαθητικές κινητοποιήσεις, που ξεκίνησαν από υποβαθμισμένα προάστια του Παρισιού, εξαπλώθηκαν γρήγορα σε εκατοντάδες εκπαιδευτικά ιδρύματα, με αιτήματα περισσότερους καθηγητές, καλύτερες υποδομές και ουσιαστική χρηματοδότηση της εκπαίδευσης.
Η διαμαρτυρία απέκτησε γρήγορα ευρύτερες κοινωνικές διαστάσεις με αποκορύφωμα τον γενικό ξεσηκωμό του Σαββάτου. Απέναντι στη διεύρυνση των κινητοποιήσεων, ο Μακρόν επιχειρεί να μεταφέρει την πολιτική αντιπαράθεση από τις ελλείψεις στα σχολεία και τις κοινωνικές διεκδικήσεις στην αποκατάσταση της δημόσιας τάξης. Οι λεηλασίες και οι εμπρησμοί προσφέρουν στην κυβέρνηση την ευκαιρία να προτάξει την ανάγκη για «κοινωνική ειρήνη» και την αντιμετώπιση της «ανομίας», αφήνοντας σε δεύτερο πλάνο τα αιτήματα που έβγαλαν εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους στους δρόμους.
Το γαλλικό κύμα βρίσκει ανταπόκριση και στο Βέλγιο, όπου μαθητές και εκπαιδευτικοί διαμαρτύρονται επίσης για τις μεταρρυθμίσεις, τις περικοπές και το κόστος των σπουδών. Στις Βρυξέλλες και στη Λιέγη σημειώθηκαν επίσης συγκρούσεις με την αστυνομία. Η κοινή αφετηρία είναι η αμφισβήτηση πολιτικών που περιορίζουν τις δημόσιες εκπαιδευτικές δαπάνες.
Το ενοίκιο ως πολιτική σύγκρουση
Στην Ισπανία, η νεανική δυσαρέσκεια εκδηλώνεται κυρίως γύρω από τη στεγαστική κρίση. Οι κινητοποιήσεις στη Μαδρίτη και σε άλλες πόλεις στρέφονται κατά των υψηλών ενοικίων, της κερδοσκοπίας στην αγορά ακινήτων και των εξώσεων. Για πολλούς νέους Ισπανούς, ακόμη και η ολοκλήρωση των σπουδών και η εξασφάλιση εργασίας δεν αρκούν για την απόκτηση ανεξάρτητης κατοικίας. Η στέγη μετατρέπεται έτσι από προσωπικό οικονομικό πρόβλημα σε συλλογική πολιτική διεκδίκηση.
Ανάλογη εικόνα παρουσιάζει η Πορτογαλία, όπου οι κινητοποιήσεις για το κόστος ζωής συνδέονται με την εκτίναξη των τιμών των ακινήτων και την αδυναμία των μισθών να ακολουθήσουν την άνοδο των ενοικίων. Στην Ιταλία, οι διαμαρτυρίες συνδυάζουν την ακρίβεια με την εκπαιδευτική πολιτική και τις οικονομικές προτεραιότητες της κυβέρνησης Τζόρτζια Μελόνι. Στο Μιλάνο, στο Τορίνο και στην Μπολόνια σημειώθηκαν συγκρούσεις με την αστυνομία ενώ η κυβέρνηση απάντησε με πρόσθετα μέτρα ασφαλείας. Παρά τις διαφορές τους, τα κινήματα αυτά θέτουν ένα κοινό ερώτημα. Τι αξία έχει η υπόσχεση της κοινωνικής προόδου όταν ένας νέος εργαζόμενος δεν μπορεί να εξασφαλίσει ούτε τα βασικά μιας ανεξάρτητης ζωής;
Στα Βαλκάνια, η διαφθορά στο στόχαστρο
Στην Αλβανία και στη Σερβία, η νεανική αμφισβήτηση αποκτά πιο άμεσα πολιτικά χαρακτηριστικά. Η διαφθορά, η αδιαφάνεια και η απουσία λογοδοσίας βρίσκονται στο επίκεντρο. Στην Αλβανία, οι φοιτητικές κινητοποιήσεις εναντίον της κυβέρνησης του Έντι Ράμα συνδέουν το κόστος των σπουδών και τις περιορισμένες επαγγελματικές προοπτικές με καταγγελίες διαφθοράς.
Ιδιαίτερη σημασία απέκτησε η αμφιλεγόμενη αξιοποίηση προστατευόμενων παραθαλάσσιων εκτάσεων για πολυτελείς τουριστικές επενδύσεις που συνδέονται με τον Τζάρεντ Κούσνερ, γαμπρό του Ντόναλντ Τραμπ. Οι επικριτές της κυβέρνησης καταγγέλλουν ότι ο δημόσιος πλούτος παραχωρείται σε ιδιωτικά συμφέροντα χωρίς επαρκή διαφάνεια. Οι διαδηλώσεις εξαπλώθηκαν πέρα από τα Τίρανα, με συγκρούσεις και επιθέσεις σε κυβερνητικά κτίρια. Ο Ράμα αρνείται να παραιτηθεί και αποδίδει μέρος της αναταραχής σε εξωτερικές παρεμβάσεις.
Στη Σερβία, το φοιτητικό κίνημα έχει βαθύτερες ρίζες. Ξεκίνησε μετά την κατάρρευση στεγάστρου στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, τον Νοέμβριο του 2024, που στοίχισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους. Η τραγωδία μετατράπηκε σε σύμβολο της διαφθοράς και της αδιαφάνειας στα δημόσια έργα.
Σχεδόν δύο χρόνια αργότερα, το κίνημα επιχειρεί να μετατρέψει τη διαμαρτυρία σε πολιτική παρέμβαση. Στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές της 25ης Οκτωβρίου, οι φοιτητές στηρίζουν δικό τους ψηφοδέλτιο απέναντι στο Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα του Αλεξάνταρ Βούτσιτς. Η σερβική περίπτωση προσφέρει έτσι μια διαφορετική προοπτική. Η νεανική δυσαρέσκεια αποκτά οργανωμένη εκλογική έκφραση, διατηρώντας στο επίκεντρο την απαίτηση να αποδοθούν ευθύνες για τη διαφθορά και την αδιαφάνεια στη διαχείριση του δημόσιου χρήματος
Μια γενιά χωρίς εγγυήσεις
Τι συνδέει τελικά αυτές τις διαφορετικές κινητοποιήσεις; Πρώτα απ’ όλα, η κρίση εκπροσώπησης και η υποχώρηση της εμπιστοσύνης στην υπόσχεση της κοινωνικής προόδου. Το πτυχίο δεν εγγυάται πια σταθερή εργασία και ο μισθός δεν εξασφαλίζει σε καμία περίπτωση κατοικία.
Υπάρχει όμως και μια βαθύτερη πολιτική διάσταση. Οι νέοι αμφισβητούν ολοένα περισσότερο τις προτεραιότητες κυβερνήσεων που επικαλούνται δημοσιονομικούς περιορισμούς για την εκπαίδευση, τη στέγη και τις κοινωνικές δαπάνες, ενώ την ίδια περίοδο δεσμεύουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ για εξοπλισμούς και επιταχύνουν τη στρατιωτικοποίηση της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Μια γενιά διαπιστώνει ότι οι κυβερνήσεις που της ζητούν διαρκώς περισσότερες θυσίες έχουν όλο και λιγότερα να της προσφέρουν. Η εκπαίδευση υποβαθμίζεται, η στέγη γίνεται προνόμιο, η εργασία δεν εξασφαλίζει αξιοπρεπή διαβίωση. Και όταν οι νέοι βγαίνουν στους δρόμους διεκδικώντας ένα διαφορετικό μέλλον, βρίσκονται αντιμέτωποι με άγρια καταστολή αντί για πολιτικές απαντήσεις στα αιτήματά τους.
Στη Γαλλία, η κυβέρνηση επιχειρεί να αξιοποιήσει τις εικόνες των λεηλασιών για να μετατοπίσει τη δημόσια συζήτηση από τα αίτια της κοινωνικής οργής στο ζήτημα της δημόσιας τάξης, αφήνοντας στο περιθώριο τις διεκδικήσεις εκατοντάδων χιλιάδων διαδηλωτών. Στην Αλβανία, η νεανική οργή στρέφεται εναντίον ενός συστήματος εξουσίας που κατηγορείται ότι μετατρέπει τον δημόσιο πλούτο σε προνόμιο των λίγων στερώντας από τους νέους την προοπτική μιας αξιοπρεπούς ζωής. Στη Σερβία, οι φοιτητές επιχειρούν να μεταφέρουν τη σύγκρουση από τους δρόμους στην κάλπη. Και στην Ισπανία και την Πορτογαλία, η στεγαστική κρίση μετατρέπεται σε μια διαρκή διεκδίκηση απέναντι σε μια αγορά που αντιμετωπίζει το δικαίωμα στην κατοικία ως ευκαιρία κερδοσκοπίας.
Το κοινό στοιχείο είναι ότι μια γενιά αρνείται να αντιμετωπίσει την υποβάθμιση των προοπτικών της ως φυσιολογική εξέλιξη. Και το ερώτημα που αναδεικνύεται πλέον στην Ευρώπη είναι αν αυτή η διάχυτη δυσαρέσκεια μπορεί κάποια στιγμή να αποκτήσει συλλογική πολιτική έκφραση, ικανή να αλλάξει τις οικονομικές προτεραιότητες. Η απάντηση θα κρίνει αν οι σημερινές κινητοποιήσεις θα αφήσουν πίσω τους μια σειρά από πρόσκαιρες εκρήξεις ή μια βαθύτερη αλλαγή στις ευρωπαϊκές κοινωνίες.
