Του Παντελή Οικονόμου*
Οι πυρηνικοί βομβαρδισμοί στη Χιροσίμα και στο Ναγκασάκι τον Αύγουστο του 1945 αποτέλεσαν για τις ΗΠΑ τον μοχλό ανάδειξής τους σε κορυφαία υπερδύναμη. Το γεγονός ότι η Σοβιετική Ένωση μόλις τέσσερα χρόνια αργότερα κατασκεύασε τη δική της πυρηνική βόμβα, ήταν καθοριστικό για την καθιέρωσή της σε δεύτερη πυρηνική υπερδύναμη.
Έκτοτε, η απόκτηση πυρηνικών όπλων θεωρήθηκε από ορισμένα κράτη ως το μέσο ανάδειξής τους σε υπερδύναμη. Άλλα, διέκριναν στο νέο υπερόπλο την απαραίτητη στρατηγική ισχύ για αποτροπή επίθεσης από πυρηνικό γείτονα ή από συμμαχία αντιπάλων. Τέλος, για κάποια άλλα, η κατοχή της πυρηνικής βόμβας σήμαινε την ανάδειξη της χώρας τους σε περιφερειακό ηγέτη.
Συνολικά, μετά τον Β´ Παγκόσμιο Πόλεμο, 31 χώρες φλερτάρισαν με την πυρηνική βόμβα. Σύμφωνα με το αποτέλεσμα του στόχου τους χωρίζονται σε τρείς κατηγορίες: Δεκατέσσερις διερεύνησαν τις δυνατότητες απόκτησης πυρηνικών όπλων, αλλά για διάφορους λόγους δεν προχώρησαν. Επτά επεδίωξαν με πρόγραμμα να αποκτήσουν πυρηνικά όπλα, στη συνέχεια όμως το εγκατέλειψαν. Οι υπόλοιπες δέκα, κατάφεραν να αποκτήσουν πυρηνικά όπλα.
Το παγκόσμιο πυρηνικό οπλοστάσιο εκτιμάται ότι τώρα αριθμεί 12.121 πυρηνικές κεφαλές εκ των οποίων 89% βρίσκεται σχεδόν ισάριθμα μοιρασμένο στα οπλοστάσια των δύο υπερδυνάμεων. Τα οπλοστάσια αυτά είναι αρκετά για να καταστρέψουν την ανθρωπότητα και τον πολιτισμό της περισσότερες από μία φορά! Σημειωτέον, το 1986, στην κορύφωση του ψυχρού πολέμου και του ανταγωνισμού των εξοπλισμών, ο αριθμός των πυρηνικών κεφαλών παγκοσμίως πλησίαζε τις 70.000.
Είναι άκρως ανησυχητικό ότι σήμερα, εκτός από την Διεθνή Συνθήκη Μη-Διάδοσης των πυρηνικών όπλων (ΝΡΤ), δεν ισχύει καμία συμφωνία αφοπλισμού ούτε διεξάγεται σχετικός διάλογος μεταξύ των πυρηνικών δυνάμεων.
Στην ιστορία των βίαιων αντιπαραθέσεων των τελευταίων ογδόντα ετών υπήρξαν πολλές γεωπολιτικές κρίσεις με εμπλεκόμενες πυρηνικές δυνάμεις. Χαρακτηριστικές είναι δύο κατηγορίες κρίσεων που οδηγούν όμως στο ίδιο συμπέρασμα. Στο ότι, η απειλή χρήσης πυρηνικών όπλων λειτουργεί αποφασιστικά υπέρ του κατόχου τους και επίσης, όταν δεν εγείρεται πυρηνική απειλή, ο κάτοχος πυρηνικών όπλων ηττάται.
Στην πρώτη κατηγορία, δεσπόζουνε οι δύο αμερικανικές πυρηνικές βόμβες που ρίχθηκαν στην Ιαπωνία το 1945. Ύστερα από έξι ημέρες ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος τελείωσε. Δεκαεφτά χρόνια αργότερα, στην κρίση της Κούβας οι ΗΠΑ απείλησαν την Σοβιετική Ένωση με πυρηνική επίθεση. Σε δεκατρείς ημέρες η τεράστια πυρηνική κρίση τερματίστηκε με αμοιβαίες υποχωρήσεις. Επίσης, στον αραβοϊσραηλινό πόλεμο του Γιομ Κιπούρ, το 1973, το Ισραήλ ευρισκόμενο σε μειονεκτική θέση απείλησε με χρήση πυρηνικών όπλων. Οι ΗΠΑ έσπευσαν να το βοηθήσουν. Ο πόλεμος τερματίστηκε με νικητή το Ισραήλ. Τέλος, το 2019 σε μια κορύφωση της διαμάχης Ινδίας-Πακιστάν για το Κασμίρ, το Πακιστάν απείλησε ότι θα κάνει χρήση πυρηνικών όπλων. Σύντομα, η διένεξη τερματίστηκε.
Η δεύτερη κατηγορία περιλαμβάνει ήττες των πυρηνικών δυνάμεων σε πολεμικές διενέξεις, στις οποίες δεν έγινε χρήση πυρηνικής απειλής. Η Αγγλία ηττήθηκε το 1956 στο Σουέζ, η Γαλλία το 1962 στην Αλγερία, οι ΗΠΑ το 1975 στο Βιετνάμ και το 2021 στο Αφγανιστάν και η Σοβιετική Ένωση το 1989 στο Αφγανιστάν. Τέλος, το 1991 η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε, παρότι διέθετε το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον πλανήτη.
Καθώς το σύστημα παγκόσμιας ισορροπίας βρίσκεται σε αταξία, λόγω του πολέμου στην Ουκρανία, της βαρβαρότητας στη Γάζα και της πολεμικής σύγκρουσης Ισραήλ και ΗΠΑ με το Ιράν, ο ρόλος των πυρηνικών όπλων των εμπλεκομένων είναι διπλά κρίσιμος. Τόσο σαν παράγοντας τερματισμού των συγκρούσεων, όσο όμως και σαν δαμόκλειος σπάθη επί της ανθρωπότητας. Δεν πρέπει επίσης να αποκλείεται η χρήση πυρηνικών όπλων ως αποτέλεσμα απόγνωσης, ατυχήματος ή ανθρώπινου λάθους.
Σε κάθε περίπτωση όμως είναι βέβαιο, ότι μια πυρηνική αντιπαράθεση θα οδηγήσει την ανθρωπότητα αναπόδραστα σε Αρμαγεδδώνα.
Στις ημέρες μας, οι διεθνείς θεσμοί έχουν απαξιωθεί και βασικοί παγκόσμιοι κανόνες και πανανθρώπινες αξίες αγνοούνται. Η NPT και οι επιταγές της έχουν βουλιάξει στον γεωπολιτικό βούρκο της βίας και στην υποκρισία των πυρηνικά ισχυρών.
Περισσότερο παρά ποτέ, ο πυρηνικός αφοπλισμός είναι αδήριτη ανάγκη. Δεν είναι μια εύκολη διαδικασία ούτε ένας σύντομος στόχος. Είναι ένα εξαιρετικά περίπλοκο εγχείρημα αλλά και υποχρέωση των πέντε υπερδυνάμεων. Είναι το υπέρτατο καθήκον τους προτού συμβεί το τελευταίο λάθος.
* Ο Παντελής Φ. Οικονόμου είναι είναι Διδάκτωρ (PhD) πυρηνικής φυσικής του Πανεπιστημίου Βιέννης, Αυστρία, πρώην πυρηνικός επιθεωρητής του ΔΟΑΕ, επιστημονικός συνεργάτης του ΕΛΙΑΜΕΠ, συγγραφέας του βιβλίου «Το Τελευταίο Λάθος».
