Ο δευτεροκλασάτος ρόλος της Ελλάδας στη Μ. Ανατολή, το πολιτικό κλειδί στο Παλαιστινιακό που ακούει στο όνομα του φυλακισμένου από το Ισραήλ, Παλαιστίνιου ηγέτη, Μαρουάν Μαργούτι, η βιωσιμότητα ή μη του σχεδίου Τραμπ για τη Γάζα, η τύχη των «Συμφωνιών του Αβραάμ» (συμφωνίες αναγνώρισης του Ισραήλ από αραβικές χώρες), το μεσανατολικό και το ουκρανικό «εργαστήριο» των γεωπολιτικών πειραμάτων της περιόδου Τραμπ, και η δραματική απουσία της ΕΕ από τις ραγδαίες εξελίξεις στην περιοχή, είναι ορισμένα από τα ζητήματα που έθιξαν αναλυτές στο πλαίσιο του συνεδρίου «Αθήνα: Διάλογοι για την Πολιτική», που οργανώνεται από το Συμβούλιο Διεθνών Σχέσεων, το Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών και την εφημερίδα «το Βήμα».
Η Ελλάδα παρατηρητής στη Μέση Ανατολή
Ο καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, Σωτήρης Ρούσσος, επεσήμανε πως οι Συμφωνίες του Αβραάμ δεν κατέστησαν τη Μέση Ανατολή ασφαλέστερη όπως απέδειξε η επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023 και ο πόλεμος που ακολούθησε. Στο πλαίσιο αυτό σημείωσε πως ένα από τα αδύναμα σημεία των Συμφωνιών ήταν η προσπάθεια να παρακαμφθεί το Παλαιστινιακό ζήτημα, το οποίο σε καμία περίπτωση δεν είναι «παγωμένη σύγκρουση». Για να υπάρξει σταθερότητα, υπογράμμισε, το Παλαιστινιακό πρέπει να λυθεί και η Χαμάς να περιθωριοποιηθεί πολιτικά.
Για να συμβεί αυτό, σύμφωνα με τον κ. Ρούσσο, απαιτείται η ύπαρξη ενός λαϊκού, δημοφιλούς Παλαιστίνιου ηγέτη που να μπορεί να ενώσει τον παλαιστινιακό λαό και να εκφράζει μια πραγματική πολιτική εντολή. Όπως σημείωσε, το Ισραήλ θα μπορούσε να συμβάλει σε αυτή την κατεύθυνση με την απελευθέρωση του Μαρουάν Μπαργούτι, ενισχύοντας τον μετριοπαθή παλαιστινιακό χώρο και παρέχοντας έναν αξιόπιστο συνομιλητή για τις διαπραγματεύσεις που θα δυσκόλευε τη Χαμάς να διατηρήσει την πολιτική της ισχύ. Και αυτό, γιατί, όπως επεσήμανε, η Χαμάς δεν είναι απλώς μια τρομοκρατική οργάνωση αλλά είναι κοινωνικό και πολιτικό κίνημα με λαϊκή βάση που χρησιμοποιεί τρομοκρατικές μεθόδους και στο πλαίσιο αυτό δεν μπορεί να περιθωριοποιηθεί αποκλειστικά με στρατιωτικά μέσα.
Σύμφωνα με τον κ. Ρούσσο, ο «ελέφαντας στο δωμάτιο» παραμένει το Ιράν και γι’ αυτό η Αίγυπτος επικεντρώνεται σχεδόν αποκλειστικά σε αυτό, αναγνωρίζοντας ότι η πραγματική περιφερειακή ειρήνη περνά από τη διευθέτηση της σχέσης με την Τεχεράνη. Μια συνολική συμφωνία για το πυρηνικό πρόγραμμα και την περιφερειακή συμπεριφορά του Ιράν θα άλλαζε δραματικά το τοπίο ενώ υπογράμμισε πως η αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν θα οδηγούσε σε πλήρη αποσταθεροποίηση της περιοχής.
Το τρίτο ζήτημα που έθεσε ο κ. Ρούσσος, αφορά στη στρατηγική του Ισραήλ να μετατρέπει τις μεθοριακές ζώνες των γειτονικών χωρών σε «ουδέτερες» ή αποστρατιωτικοποιημένες ζώνες ελέγχου. Αυτός ο δακτύλιος ουδέτερων ζωνών αποτελεί, όπως είπε, αποσταθεροποιητική στρατηγική που υπονομεύει κάθε προοπτική περιφερειακής σταθερότητας.
Τέλος, όσον αφορά την Ελλάδα, υπογράμμισε πως ενώ μπορεί να παίξει πολλαπλούς ρόλους στην περιοχή εντούτοις, όπως είπε, τα τελευταία 30 χρόνια δεν έχει υπάρξει ανάλογη αδράνεια σε ζητήματα Μέσης Ανατολής. Στο πλαίσιο αυτό σημείωσε πως στην παρούσα φάση η Ελλάδα βρίσκεται ουσιαστικά απομονωμένη στη Μέση Ανατολή, με εξαίρεση το Κάιρο. Εντούτοις, υπογράμμισε πως υπάρχουν ευκαιρίες για τη σύσφιξη σχέσεων με χώρες της περιοχής όπως η Ιορδανία, η Σαουδική Αραβία και η Αίγυπτος προκειμένου να αποφύγει την περαιτέρω απομόνωση.
Μεσανατολικό – Ουκρανικό
Η περιοχή της Μέσης Ανατολής λειτουργεί ως ένα εργαστήριο μετασχηματισμών, ανέφερε ο Gregoire Roos, διευθυντής σε θέματα Ευρώπης, Ρωσίας και Ευρασίας του Chatham House, εξηγώντας πως η Αίγυπτος και το Κατάρ έχουν αναδειχθεί σε νέες ηγετικές δυνάμεις, και χωρίς τις παρεμβάσεις τους δεν θα είχε επιτευχθεί η κατάπαυση του πυρός.
Ο ίδιος υποστήριξε ότι το ίδιο μοτίβο με το Μεσανατολικό, παρατηρείται και στο μέτωπο της Ουκρανίας, όπου η στάση των ΗΠΑ έχει αλλάξει και η διεθνής κοινότητα κατευθύνεται πλέον προς μια κουλτούρα συμφωνιών περισσότερο στη λογική της αγοράς.
Το δράμα της ΕΕ
Ισχυρίστηκε ότι η Αίγυπτος, το Κατάρ και η «εργαλειοθήκη» της Ουάσινγκτον παράγουν αποτελέσματα, αλλά μέχρι στιγμής, ακόμη και στο πλαίσιο υπαρχόντων σχεδίων, έχουν υπάρξει πολλά πισωγυρίσματα από βασικούς παίκτες της περιοχής.
Ταυτόχρονα, τόνισε, η ΕΕ έχει εξαφανιστεί εντελώς αν και διαθέτει πόρους και ισχύ για να δημιουργήσει δικά της αποτελεσματικά εργαλεία. Η ΕΕ είναι ο μεγαλύτερος οικονομικός εταίρος του Ισραήλ, αλλά δεν αξιοποίησε ποτέ αυτό το μέγεθος για να ασκήσει επιρροή, ούτε και σκοπεύει να το κάνει. Ο κατακερματισμός εντός της Ένωσης καθιστά τέτοιου είδους πολιτικές εξαιρετικά δύσκολες, είπε.
Ενεργές οι «Συμφωνίες του Αβραάμ»
Η ΕΕ κινδυνεύει να χάσει άλλη μία ευκαιρία να διαδραματίσει ουσιαστικό ρόλο στην περιοχή τόνισε ο Yoel Guzansky, Senior Fellow, Institute for National Security Studies (INSS) του Ισραήλ. Παρατήρησε, πάντως, πως παρά την αιματοχυσία, οι Συμφωνίες του Αβραάμ παραμένουν ενεργές ενώ καμία από τις χώρες που συμμετέχουν σε αυτή τη διαδικασία εξομάλυνσης, Μπαχρέιν, Μαρόκο, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, δεν έχει υπαναχωρήσει.
Μάλιστα, ανέφερε πως το 2024 θεωρήθηκε μία από τις καλύτερες στιγμές των τελευταίων ετών όσον αφορά στη συνεργασία μεταξύ των κρατών των Συμφωνιών του Αβραάμ, ακόμη και μέσα στον πόλεμο Ισραήλ – Παλαιστινίων (!). Σύμφωνα με τον κ. Guzansky, η συνεργασία ανάμεσα σε αυτά τα κράτη βρέθηκε στο απόγειό της. Ενδεικτικά Ισραήλ, Μαρόκο και ΗΑΕ προχώρησαν σε εξοπλιστικές συμφωνίες και άλλες συνεργασίες σε επίπεδα-ρεκόρ.
Αναφερόμενος στην πρωτοβουλία Τραμπ τη χαρακτήρισε ως ένα ιδιαίτερα θετικό πλαίσιο «στο χαρτί», αλλά δύσκολο στην εφαρμογή. Σύμφωνα με τον ίδιο, ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει, απλώς έχει περάσει σε μια νέα φάση γι’ αυτό και απαιτείται να αντιμετωπιστούν οι προκλήσεις και αντιφάσεις που απομένουν. Τόνισε πως πολλά αραβικά κράτη κρατούν αμυντική και επιφυλακτική στάση, και δεν είναι καθόλου σαφές πόσο μπορούν – ή θέλουν – να συμβάλουν στην ανοικοδόμηση της Γάζας ενώ ανέφερε ως έναν από τους «ελέφαντες στο δωμάτιο», το θέμα του αφοπλισμού της Χαμάς και το ποιος θα αναλάβει την ευθύνη για να την πραγματοποιήσει.
Νέοι παίκτες
Ο Mustafa Aydın, Πρόεδρος του International Relations Council της Τουρκία σημείωσε πως είναι η τρίτη φορά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο που οι ΗΠΑ επιχειρούν να αναδιατάξουν τη Μέση Ανατολή. Όπως σημείωσε, στην πρώτη φάση των αμερικανικών πρωτοβουλιών υπήρχε διάθεση συνεργασίας, στη δεύτερη, οι ΗΠΑ κατέβαλαν πιο συντεταγμένη και κατανοητή προσπάθεια. Τώρα όμως, όπως είπε, κινούμαστε σε ένα χάος πρωτοβουλιών που δεν συνιστούν σχέδιο αλλά «ένα σύνολο ευσεβών πόθων».
Όπως τόνισε, οι αντιφάσεις είναι μεγάλες ενώ εξέφρασε την αμφιβολία αν υπήρξε κάποιος που πίστεψε σοβαρά στη διαδικασία του Σαρμ Ελ Σέιχ καθώς, όπως είπε, οι βασικοί παράγοντες της σύγκρουσης ήταν απόντες. Συνεχίζοντας τόνισε πώς από την οπτική της Τουρκίας, η περιοχή σήμερα είναι πιο χαοτική από ποτέ. Για πρώτη φορά από το 1979 το Ιράν φαίνεται να κάνει βήματα οπισθοχώρησης, γεγονός που δημιουργεί ευκαιρίες, αλλά και νέους κινδύνους. Ταυτόχρονα εμφανίζονται νέοι ισχυροί παίκτες: η Τουρκία (το Ισραήλ, που δεν υπήρξε ποτέ άλλοτε τόσο ισχυρό οικονομικά και πολιτικά), αλλά και φιλόδοξες περιφερειακές δυνάμεις όπως η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα.
Η βιωσιμότητα της πρωτοβουλίας Τραμπ
Ο Emile Hokayem, Διευθυντής Περιφερειακής Ασφάλειας & Ανώτερος Συνεργάτης για Ασφάλεια στη Μέση Ανατολή, INSS για θέματα Μέσης Ανατολής στο IISS, ανέφερε για το σχέδιο Τραμπ για το Παλαιστινιακό: «Είμαι απαισιόδοξος. Δεν είναι ειρηνευτική συμφωνία· εξαρτόμαστε από την Ουάσιγκτον. Δεν είναι πλήρης κατάπαυση του πυρός. Απλώς σταμάτησε μια μαξιμαλιστική προσέγγιση από την πλευρά του Ισραήλ».
Χαρακτηριστικά, μιλώντας για τις αντιδράσεις στο εσωτερικό του Ισραήλ, σημείωσε: «Όταν επιβλήθηκε κι έφτασε στην Κνεσέτ το σχέδιο, οι βουλευτές που στηρίζουν τον κυβερνητικό συνασπισμό σηκώθηκαν κι έφυγαν. Άρα για ποιο σχέδιο μιλάμε;».
Αναφερόμενος στον πρόεδρο Τραμπ σχολίασε: «Αναρωτιέμαι τι εννοεί όταν μιλά για “σχέδιο Β”». Και κατέληξε: «Δεν είναι ειρηνευτική συμφωνία. Αυτό το πλάνο γεννά ευκαιρίες για μία νέα αρχιτεκτονική; Εγώ δεν το πιστεύω, δεν είμαστε στην αρχή μιας νέας τάξης πραγμάτων. Υπάρχει τεράστια ρευστότητα κι αβεβαιότητα για όλους. Μέσα σε αυτό τοπίο ποιος εξωτερικός παράγοντας μπορεί να δεσμευθεί; Για την αρχιτεκτονική ασφαλείας δεν νομίζω ότι τη συζητάμε στα σοβαρά».
Ο Κωνσταντίνος Φίλης, Καθηγητής & Διευθυντής, Institute of Global Affairs, Αμερικάνικο Κολλέγιο Ελλάδος, είπε πως «η χώρα-κλειδί είναι οι ΗΠΑ, και ο Τραμπ είναι ο μόνος που μπορεί να ασκήσει πίεση σε Νετανιάχου». Μίλησε, επίσης, για «μια αμερικανική ηγεσία» που, όπως είπε, από τη μία πλευρά «μπορεί να επηρεάζει τις εξελίξεις» και από την άλλη «έδειξε διάθεση σχετικής αποδέσμευσης από την περιοχή», δηλώνοντας: «Σήμερα δεν είμαι βέβαιος για τις προθέσεις της αμερικανικής ηγεσίας».
Για το Ισραήλ ανέφερε ότι «η ηγεσία πάσχει από στρατηγική τύφλωση και δεν μπορεί να διαχειριστεί τις στρατιωτικές νίκες και να το μετατρέψει σε ένα σχέδιο σταθερότητας για το ίδιο». Στο ενεργειακό πεδίο, παρατήρησε ότι «πολλά ενεργειακά σχέδια μπήκαν στο χαρτί και έμειναν στο χαρτί» και ότι «χωρίς να επιλύσουμε μία σειρά ζητήματα – πάμε να προχωρήσουμε με ενεργειακά σχέδια». Αυτό, όπως εκτίμησε, «δίνει επιπλέον κίνητρο στις ΗΠΑ να πιέσει για λύσεις, αλλά φοβάμαι πως θα είναι λύσεις χωρίς περιεχόμενο, λύσεις του ποδαριού».
