Του Παύλου Ηλ. Αγιαννίδη *
«Η διαθήκη του Παύλου Φύσσα: ‘Η ελευθερία του λόγου ακριβά πληρώνεται’», ήταν τότε ο τίτλος στα ιστορικά «ΝΕΑ». Σε ένα ρεπορτάζ για την ποιητική, τη στιχουργική σημασία του Killah P, όπως ήταν το καλλιτεχνικό του όνομα.
Από τότε, τον είδαμε ως Σύμβολο. Τον είδαμε ως θύμα μιας εγκληματικής οργάνωσης, που καταδικάστηκε σε ιστορικές, για την Ελλάδα, δίκες. Τον είδαμε ως καταλύτη πολιτικών ανακατατάξεων. Τον είδαμε ως «εκπρόσωπο» όλων όσων είχαν την ίδια τύχη από «τάγματα εφόδου» που τρομοκρατούσαν τις συνοικίες κυρίως του Πειραιά.
Από τότε έχουν αλλάξει πολλά. Και στα πρόσωπα αυτής της ιστορίας και στην Ιστορία του ελληνικού χιπ χοπ. Πέρασαν πια 13 χρόνια… Όμως, εκείνο που αποτυπώθηκε τότε δεν άλλαξε. Η ποίηση, η στιχουργική, η διεκδίκηση μένει.
Στη Μνήμη του, λοιπόν, μεταφέρω αυτούσιο εκείνο το κείμενο στο οποίο μου είχε ζητηθεί από «ΤΑ ΝΕΑ», για το σαββατιάτικο φύλλο της 20ής Σεπτεμβρίου 2013, να σκιαγραφήσω δηλαδή το προφίλ του καλλιτέχνη Παύλου Φύσσα, που ξεψύχησε με ένα δολοφονικό μαχαίρι καρφωμένο στην καρδιά. Άλλωστε σήμερα, που το τέρας απειλεί να επιβάλλει πάλι να του μοιάσουμε (κατά τη γνωστή ρήση του αξέχαστου Μάνου Χατζιδάκι), έχει σημασία, μεγάλη, να θυμόμαστε:
«Είδα έναν κόσμο να γκρεμίζεται μπροστά μου / είδα νταβατζιλίκια πάνω στα όνειρά μου…», «Είδα τη χώρα μου να κατακλύζεται από τσάτσους…», «Είδα να σκοτώνουνε τον έρωτα χωρίς αιδώ / τώρα τον πουλάνε στα περίπτερα για δύο ευρώ»…
Τα στιχάκια που προσάρμοσε ο Παύλος Φύσσας, ή Killah P για τον κόσμο του ελληνικού χιπ χοπ, πάνω στο «Για το καλό μου» του Γιάννη Μηλιώκα, δεν ήταν παρά η κραυγή του για όσα έβλεπε γύρω. Μια περιγραφή, ένα σχόλιο ζωής που γινόταν και ταυτότητα και δόρυ για έναν κόσμο που δεν κάθεται με σταυρωμένα τα χέρια, ούτε σιωπά.
Άλλωστε το είχε ξεκαθαρίσει – με στίχους πάντα – ότι το ραπ του «είναι γι’ αυτούς που τα νερά ταράζουν / γι’ αυτούς που την πόλη χρώμα αλλάζουν».
Δεν είναι τυχαίο ότι το καλλιτεχνικό στίγμα του αδικοσκοτωμένου Φύσσα σφυρηλατήθηκε και ανδρώθηκε στον ίδιο τόπο που ξεκίνησε και το ελληνικό χιπ χοπ, στην αρχή μιμητικά και στη συνέχεια δημιουργικά, με ολοένα και πιο πολιτικό στίχο: Στις γειτονιές του Πειραιά. Στο Πέραμα, την Αμφιάλη, το Κερατσίνι, τη Δραπετσώνα, τη Νίκαια, την Αγία Σοφία / Μανιάτικα.
Χτυπάει κι αλλού πια αυτή η καρδιά. Δυνατά. Και στην υπόλοιπη Αθήνα. Και στη Θεσσαλονίκη. Και στην Κρήτη…
Όμως εκεί απέκτησε την πρώτη της σθεναρή οντότητα. Διότι το χιπ χοπ μπορεί να είναι παγκόσμιο (γέννημα – θρέμμα των αμερικανικών γκέτο), αλλά άλλο τόσο είναι και ελληνικό. Καθώς ο στίχος, η γλώσσα, το νόημα, το σημαίνον και το σημαινόμενο είναι η ουσία του.
Η βιωματική αφήγηση είναι γραμμένη στο μουσικό DNA του, όπως εξηγεί ο συγγραφέας της μουσικής μελέτης για το χιπ χοπ (και όχι μόνον) «Φυσάει κόντρα», Μιχάλης Παπαμακάριος. Και αυτή η αφήγηση έχει άμεση σχέση με τη γλώσσα, αλλά και με τον τόπο.
«Δεν θα μπορούσε να ακούγεται αλλιώς το χιπ χοπ κάποιου από το Κερατσίνι», όπως το θέτει ο ίδιος για τα πονήματα ζωής και ευαισθησίας του Παύλου Φύσσα.
Τα βιώματά του, από τα χρόνια που δούλευε μεροκάματο στην Ναυπηγοεπισκευαστική Ζώνη ως το 2003, όπως μας θυμίζει ο Δημήτρης Μπλάνας, μέλος της Κεντρικής Συντονιστικής Επιτροπής του ΑΝΤΑΡΣΥΑ (που έχει να λέει για την πολιτική αντίληψη και τη δράση στο δρόμο και τις αντιφασιστικές και αντιρατσιστικές πρωτοβουλίες του Παύλου Φύσσα), ο Killah P είχε το ταλέντο να τα μετατρέπει σε έμμετρα όπλα.
Έτσι εκφραζόταν ο Παύλος Φύσσας μετά το τέλος της δύσκολης βάρδιας, για όσα έβλεπε, όσα τον ενοχλούσαν – στις συνθήκες εργασίας και ζωής – και όσα ήθελε να βροντοφωνάξει, για εκτόνωση, αλλά και για δικαιοσύνη.
Με συνθήματα αλληλεγγύης και καταγγελίες με ρίμα, καλώντας κοντά του, συμπολεμιστή και συνοδοιπόρο, όχι μόνον τον κάθε ακροατή – και σιγά σιγά ήταν πολλοί αυτοί – αλλά και τους άλλους αντίστοιχους καλλιτέχνες, που δρούσαν και δημιουργούσαν.
Συγκινητική σύμπτωση: ο Φύσσας μας είχε αφήσει τον έμμετρο ορισμό του ραπ του, αλλά και του – ελληνικού – ραπ εν γένει στο «Σου το αφιερώνω» από την τελευταία του δουλειά που είχε ανεβάσει στο YouTube:
«Σε κάθε στίχο μου, σε κάθε ρίμα
λέξη προς λέξη θα βρεις αυτό που είμαι
κι αν έστω λίγο, φίλε, σ’ αγγίζει
στ’ αφιερώνω με όλο μου το είναι.
Ο κάθε στίχος μου κι η κάθε ρίμα
αφιερωμένος στο λόγο της τιμής
αφιερωμένος σε όλα μου τα αλάνια».
Δεύτερο θεμελιώδες στοιχείο: «Μόνος δρόμος είναι η αυθεντικότητα / και μόνος λόγος να δίνω με στίχους την πραγματικότητα / είναι για τα αυθεντικά αλάνια στην χιπ χοπ κοινότητα / απλότητα σε στίγμα φίνο, έτσι απλόχερα / λαϊκότητα και μπέσα, αυτά είν’ τα κυριότερα…».
Μέσα από τα κομμάτια του, όμως, ήταν σαν να είχε προβλέψει και εκείνο που θα έφερνε το πρόωρο, άδικο τέλος του: «Η ελευθερία του λόγου ακριβά πληρώνεται!». Στίχος τον οποίο είχε κραυγάσει σε συναυλία στην Πλατεία Κλαυθμώνος.
Όπως και το άλλο μότο στην ζωή και τη μουσική του: «Σιγά μην κλάψω, σιγά μην φοβηθώ» (του Γιάννη Αγγελάκα).
Στο εμβληματικό τραγούδι, ο Παύλος Φύσσας είχε αποθέσει και τα δικά του βιώματα, αλλά κυρίως τα όνειρα. Γιατί κι αυτά είναι δομικά στοιχεία του χιπ χοπ, όσο σκληρό και αν ακούγεται:
«Έγινε ο κόσμος μια μεγάλη φυλακή
κι εγώ ψάχνω έναν τρόπο τα δεσμά να σπάσω…
Γι’ αυτό απλώνω ξανά πολύ ψηλά τα δυο μου χέρια
για να κλέψω λίγο φως από τα λαμπερά αστέρια.
Δεν αντέχω εδώ κάτω και κοντεύει να με πνίξει
των ανθρώπων η μιζέρια τόσο, όσο κι η θλίψη».
Η μαχαιριά στην καρδιά του Killah P, ορκισμένου αντιφασίστα και τροβαδούρου των ονείρων για καλύτερη ζωή και συνθήκες εργασίας, μοιάζει σαν μαχαιριά στην καρδιά του ίδιου του χιπ χοπ.
Μετά το 2008 και με αφορμή τον ξεσηκωμό (που έκαψε το κέντρο της Αθήνας) για τη δολοφονία του έφηβου Αλέξη Γρηγορόπουλου, άρχισε να πολιτικοποιείται, όλο και πιο έντονα. Ο λόγος του Φύσσα και της σκηνής της δυτικής Αθήνας ή των πειραϊκών συνοικιών έγινε ακόμη πιο αιχμηρός, πιο μαχητικός, κόντρα στην καταστολή.
Από εκείνον τον Δεκέμβρη, χάρη στις «Νύχτες του Αλέξη» από τον Java Spa και στις «Μεσίστιες Σημαίες» από το Ραψωδό Φιλόλογο (με βασική λούπα – επαναλαμβανόμενο μοτίβο – τη μουσική έναρξη τραγουδιού του Γιάννη Πάριου!), χιλιάδες μαθητές μυήθηκαν στο χιπ χοπ και άρχισαν να ακολουθούν φανατικά τη σκηνή, εξηγεί ο Μιχάλης Παπαμακάριος.
Μια σκηνή της οποίας τα μέλη ξεκινούν κοντά στα 12 με παιχνίδια ήχων και στίχων και σιγά σιγά αποκτούν προσωπική φωνή και χώρο.
Στα 12 ξεκίνησε και ο Παύλος Φύσσας, κατά πως υποστήριζε ο αρχηγός του κοινωνικοποιημένου και έντονα ποιητικού Low Bap (παρακλάδι της ραπ) Μιχάλης Μυτακίδης ή B.D.Foxmoor – των δραστήριων και μακροβιότερων Active Member.
Ήταν από κείνους που ισχυρίζονταν ότι η δολοφονία του Παύλου Φύσσα ίσως ήταν μια προειδοποίηση για όσους θέλουν να στηρίξουν και να προστατεύσουν τις γειτονιές τους από τα στοιχεία της βίας.
Ο Παύλος Φύσσας αποσχίστηκε από την παρέα του Περάματος και από την ιστορική ανεξάρτητη δισκογραφική εταιρεία Freestyle Productions, η οποία στέγαζε πολλούς από τους – πάνω από 100, το 2010, μόνον σε Αθήνα και Πειραιά – αυτόνομους χιπχόπερ και σχήματα και ενσωματώθηκε σε έναν δεύτερο ‘κλάδο’.
Ο τρίτος ‘κλάδος’ ήταν εκείνος που… πήρε το δρόμο για τα μπουζούκια και τα γαρίφαλα, με πρώτους τους Goin’ Through ή το Θηρίο.
«Ένα αυτοκίνητο είναι το χιπ χοπ και ο καθένας μπορεί να το κάνει ό,τι θέλει», το θέτει γλαφυρά ο μουσικός παραγωγός της εκπομπής «Διαστημόπλοιο» που σύστησε, μεταμεσονύκτια, την εγχώρια χιπ χοπ σκηνή, Δημήτρης Κοττάκης ή Evnus.
«Ο Φύσσας ήταν πολύ μαχητικός και ξηγημένος», λέει ο Evnus. «Ακτιβιστής της σοβαρής ιδεολογίας, που πίστευε αυτά που έλεγε και όλα τα έλεγε και τα έκανε στα ίσια. Και ήταν και αυθεντικός. Δεν υπερέβαλε καθόλου για την ζωή του στους στίχους του. Χιπ χοπ είναι να είσαι εντάξει. Να είσαι σπαθί με τα λόγια σου».
Μετά την, άνανδρη και απρόκλητη, δολοφονία του Παύλου Φύσσα το χιπ χοπ κίνημα έδειξε, έστω και εκείνη την εποχή, να συσπειρώνεται. Οι συνεργασίες ένωσαν αυτόνομες φωνές.
Για να σταθούν απέναντι στον φασισμό/ρατσισμό, λέγοντας ξεκάθαρα, όπως στην περίπτωση των Full Face: «Η καλοσύνη έχει χαθεί για τα καλά / και σ’ έναν κόσμο σκατά πως να την πάρουμε μυρωδιά;».
Για να μιλήσουν, θαρρείς, και για λογαριασμό του δολοφονημένου Παύλου Φύσσα:
«Άμα φύγουν οι ξένοι, ποιον θα μισήσετε;
Εσείς μισείτε τα πάντα, ποιον να αγαπήσετε;»
* Ο Παύλος Αγιαννίδης είναι δημοσιογράφος
