Πληθαίνουν, εσχάτως, τα … καραβάνια των μουσαφιραίων για τον Ταγίπ Ερντογάν, στο Ακ Σαράι («Λευκό παλάτι») των 30 χιλιάδων τ.μ. και των 1150 δωματίων, ενόψει της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ, στην Άγκυρα, στις 7-8 Ιουλίου. Ολοι κομίζουν «δώρα», όπως χαρακτηριστικά είπε ο Τραμπ για λογαριασμό του, και άλλοι, όπως οι Ευρωπαίοι, μόνον καλά λόγια έχουν να πουν για την ενίσχυση της «συμμαχίας» με την Τουρκία – και βεβαίως την ένταξή της στα ευρωπαϊκά αμυντικά κονδύλια – στο όνομα του πολέμου με τη Ρωσία. Τσιμουδιά, πάντως, για το ότι ο «εταίρος» Τουρκία απειλεί με πόλεμο (casus belli) έναν «συνεταίρο» στην ΕΕ, την Ελλάδα, και πολύ περισσότερο ότι κατέχει σχεδόν το ήμισυ του εδάφους ενός κράτους – μέλους της ΕΕ, της Κύπρου. Ούτε η παραμικρή λέξη, επίσης, για την στρατηγική εξαγωγής δύναμης και περιφερειακής κυριαρχίας της Τουρκίας στην περιοχή άμεσου ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος, δια του «δόγματος της Γαλάζιας πατρίδας».
Εσχάτως, στην Τουρκία έσπευσαν και συναντήθηκαν με τον Τούρκο πρόεδρο, η Ύπατη Εκπρόσωπος της ΕΕ για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής και Ασφαλείας, αντιπρόεδρος της Κομισιόν, Κάγια Κάλλας, η Επίτροπος Διεύρυνσης, Μάρτα Κος, και ο Επίτροπος Εσωτερικών Υποθέσεων και Μετανάστευσης, Μάγκνους Μπρούνερ.
Προηγουμένως, ο Τ. Ερντογάν, σε γεύμα προς τιμήν των προέδρων των Κοινοβουλίων των χωρών του ΝΑΤΟ, αφού τους έλεγε ότι «με τον ισχυρό στρατό της, τις σύγχρονες στρατιωτικές δυνατότητες και την προηγμένη αμυντική βιομηχανία της, η Τουρκία βρίσκεται στην πρώτη γραμμή των συμμάχων που συμβάλλουν στην ασφάλεια του ΝΑΤΟ για πάνω από 70 χρόνια», τους καλούσε να ξεχάσουν τα … ναι μεν αλλά, και να την εντάξουν στην ευρωπαϊκή στρατιωτική αρχιτεκτονική, πληρώνοντας βέβαια την πολεμική βιομηχανία της – με άμεσο ή έμμεσο τρόπο – από τα ευρω-κονδύλια.
Από τη μεριά της, η Κ. Κάλλας, σε ανάρτησή της για την επίσκεψή της στην Αγκυρα, περιορίστηκε να γράψει ότι «η Τουρκία είναι βασικός εταίρος σε θέματα Ασφάλειας, Μετανάστευσης και Ενέργειας, καθώς και χώρα υποψήφια για ένταξη στην ΕΕ. Ηταν υπέροχο να συνομιλήσω με τον Πρόεδρο, Ταγίπ Ερντογάν, σχετικά με την περαιτέρω ενίσχυση των σχέσεων ΕΕ – Τουρκίας και τη σημασία των καλών γειτονικών σχέσεων. Επίσης, συζητήσαμε τον πόλεμο της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, τις συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή και τις προετοιμασίες για τη Σύνοδο του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα. Η Τουρκία συνεισφέρει σημαντικά στην προστασία της ανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ».
Προφανώς, η Εσθονή, Κ. Κάλλας, που φημίζεται για την ρητορική – «Ταλιμπάν» και τις σκληρές – σε εμμονικό βαθμό – θέσεις της κατά της Ρωσίας, αν και μονίμως κάνει λόγιο για ρωσική εισβολή, ούτε μια φορά δεν … θυμήθηκε την τουρκική εισβολή στην Κύπρο. Το ίδιο, βέβαια, ισχύει και για όλους τους μεγάλους Ευρωπαίους «εταίρους». Εξάλλου, για τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες (όπως άλλωστε και για την Αθήνα) η Κύπρος «κείται μακράν» των … Βρυξελλών. Προκειμένου να γίνει η Τουρκία «συνεταίρος» των Ευρωπαίων στην «ρωσική εκστρατεία» τους και να χρησιμοποιηθεί ως «γέφυρα» και σε άλλες περιοχές, καταπίνουν αμάσητη και την τουρκική εισβολή στη μεγαλόνησο και το casus belli και τις βλέψεις περιφερειακής κυριαρχίας της Τουρκίας, έτσι όπως διατυπώνονται στη «Γαλάζια πατρίδα».
Στρατηγική επέκτασης
Εάν η πολιτική της «Γαλάζιας πατρίδας» υλοποιηθεί, με την Ευρώπη να χαϊδολογιέται με την Αγκυρα, σύντομα η ΕΕ θα βρεθεί μπροστά σε μια περιφερειακή δύναμη, η οποία θα ζητάει πολλά περισσότερα από όλους τους Ευρωπαίους. Και βέβαια θα ασκεί ακόμα μεγαλύτερες πιέσεις στην Ελλάδα, την Κύπρο και άλλες χώρες της γειτονιάς.
Η «Γαλάζια πατρίδα» είναι το τουρκικό «δόγμα» της εξαγωγής κυριαρχίας σε ολόκληρη την περιοχή, από το Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο, έως τη Μαύρη Θάλασσα. Και για να μην τρέφουν κάποιοι ψευδαισθήσεις εις τας Αθήνας περί «ήρεμων υδάτων», χαρακτηριστική είναι η διατύπωση του πρύτανη του Πανεπιστημίου Κιουτάχειας, Dumlupınar, Σουλεϊμάν Κιζιλτοπράκ (Süleyman Kızıltoprak), σύμφωνα με τον οποίον είναι «η μακροπρόθεσμη συνείδηση του κράτους που ενώνει τις στρατηγικές προτεραιότητες της Τουρκίας σε τρεις διαφορετικές θάλασσες κάτω από ένα κοινό γεωπολιτικό όραμα».
Η τουρκική οπτική, έτσι όπως την διατύπωσε πρόσφατα σε άρθρο του ο Σ. Κιζιλτοπράκ, με τίτλο «τα τρία γεωπολιτικά μέτωπα της Γαλάζιας Πατρίδας: Αιγαίο Πέλαγος, Ανατολική Μεσόγειος και Μαύρη Θάλασσα», στην ισλαμιστική φιλοκυβερνητική εφημερίδα, Yeni Şafak, έχει ενδιαφέρον.
Ζήτημα τουρκικής κυριαρχίας το Αιγαίο
Κατά τον ίδιον, στις τρεις θάλασσες, διαμορφώνονται τρεις προτεραιότητες, αλλά μια στρατηγική. Ειδικότερα, για το Αιγαίο, σημειώνει, εκεί πρωτοστατούν οι αντιπαραθέσεις για την κυριαρχία και τις θαλάσσιες περιοχές δικαιοδοσίας. Υπάρχουν ορισμένες γεωγραφικές περιοχές που φαίνονται μικρές στον χάρτη, αλλά αποτελούν σκηνή μεγάλων αγώνων που επηρεάζουν τη ροή της ιστορίας. Το Αιγαίο Πέλαγος είναι ακριβώς μία από αυτές. Εξαιτίας των πολυάριθμων νησιών, των στενών θαλάσσιων περιοχών και των κοντινών ακτών, η γεωγραφία εδώ καθίσταται ένα στρατηγικό στοιχείο που παράγει και περιορίζει άμεσα την ισχύ.
Ως εκ τούτου, οι διαφωνίες Τουρκίας – Ελλάδας εδώ δεν αποτελούν μόνο ένα τεχνικό ζήτημα συνόρων, είναι ζητήματα κυριαρχίας, ασφάλειας και περιφερειακής ισορροπίας. Το Αιγαίο δεν είναι απλώς μια συνοριακή θάλασσα μεταξύ δύο χωρών, αλλά μια κρίσιμη γεωγραφία όπου τέμνονται η κυριαρχία, η ασφάλεια, το διεθνές δίκαιο, ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός και οι στρατηγικές ισορροπίες. Επιπλέον, λόγω του μεγάλου αριθμού νησιών, των στενών θαλάσσιων περιοχών και των ακτών που βρίσκονται σε εξαιρετικά μικρή απόσταση μεταξύ τους, οποιοδήποτε μικρό θαλάσσιο ή εναέριο περιστατικό που ενδέχεται να συμβεί, μπορεί σε σύντομο χρονικό διάστημα να μετατραπεί σε μια μεγαλύτερη διπλωματική ή στρατιωτική κρίση.
Ανατολική Μεσόγειος: Στρατηγικό εργαλείο επιρροής
Η Ανατολική Μεσόγειος, κατά τον ίδιον,χαρακτηρίζεται από ενεργειακούς πόρους, περιφερειακές συμμαχίες και τον ανταγωνισμό των Μεγάλων Δυνάμεων. Αν το Αιγαίο Πέλαγος είναι η πιο ευαίσθητη σκηνή του ιστορικού ανταγωνισμού μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας, η Ανατολική Μεσόγειος αποτελεί το κέντρο ενός εκ των μεγαλύτερων γεωπολιτικών αγώνων του 21ου αιώνα.
Τα αποθέματα φυσικού αερίου που ανακαλύφθηκαν τις τελευταίες δύο δεκαετίες κατέστησαν αυτήν την ευρεία θαλάσσια λεκάνη επίκεντρο ενδιαφέροντος, όχι μόνο για τις ενεργειακές εταιρείες, αλλά και για τα κράτη, τις συμμαχίες και τις παγκόσμιες δυνάμεις. Για τον λόγο αυτό, η Ανατολική Μεσόγειος αναδεικνύεται ως η γεωγραφία όπου η προσέγγιση της Γαλάζιας Πατρίδας δοκιμάζεται με τον πιο ορατό και έντονο τρόπο.
Οι πόροι υδρογονανθράκων που ανακαλύφθηκαν στην περιοχή συνέδεσαν άμεσα τις συζητήσεις για τις θαλάσσιες περιοχές δικαιοδοσίας με την οικονομία. Οι ανακηρύξεις Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης, οι δραστηριότητες έρευνας ενέργειας και οι συμφωνίες οριοθέτησης θαλασσίων περιοχών δεν θεωρούνται πλέον μόνο ως τεχνικές ή νομικές διαδικασίες. Αξιολογούνται ταυτόχρονα ως στρατηγικά εργαλεία που καθορίζουν την πολιτική επιρροή, το οικονομικό μέλλον και το περιφερειακό βάρος των χωρών.
Στο πλαίσιο αυτό, το μνημόνιο για τις θαλάσσιες περιοχές δικαιοδοσίας που υπέγραψε η Τουρκία με τη Λιβύη αποτέλεσε μια από τις πιο σημαντικές κινήσεις που άλλαξαν τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο. Η Άγκυρα, με τη συμφωνία αυτή, αντιτάχθηκε στην αντίληψη οριοθέτησης που αναγνωρίζει πλήρη επήρεια στα νησιά (σ.σ. αναφέρεται στις θέσεις της Ελλάδας που επικαλείται το διεθνές Δίακιο), προβάλλοντας μια εναλλακτική προσέγγιση που βασίζεται στις αρχές της ευθυδικίας και της αναλογικότητας (σ.σ. κάτι που η Αγκυρα θέλει και στο Αιγαίο). Με τον τρόπο αυτό, ο νομικός αγώνας στην Ανατολική Μεσόγειο μετατράπηκε ταυτόχρονα σε έναν αγώνα γεωπολιτικής επιρροής.
Οι σεισμικές έρευνες και οι δραστηριότητες γεώτρησης που διεξάγει η Τουρκία τα τελευταία χρόνια μπορούν επίσης να θεωρηθούν ως η αντανάκλαση αυτής της στρατηγικής στο πεδίο. Τα ερευνητικά σκάφη, οι πλατφόρμες γεώτρησης και τα ναυτικά μέσα που τα συνοδεύουν, δείχνουν ότι η Τουρκία ακολουθεί μια πολιτική που δεν περιορίζεται μόνο στη διεκδίκηση δικαιωμάτων, αλλά επιδιώκει να κάνει αυτά τα δικαιώματα ορατά στο πεδίο. Έτσι, το δίκαιο, η διπλωματία και η στρατιωτική αποτροπή καθίστανται στοιχεία που αλληλοσυμπληρώνονται.
Ωστόσο, η πραγματική μάχη στην Ανατολική Μεσόγειο έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία από αυτή της διανομής των ενεργειακών πόρων. Το βασικό ερώτημα είναι: Πώς θα καθιερωθεί η περιφερειακή τάξη και ποιοι θα μείνουν εκτός αυτής της τάξης;
Οι ενεργειακές και στρατιωτικές συνεργασίες που αναπτύχθηκαν τα τελευταία χρόνια μεταξύ Γαλλίας, Ελλάδας, «Ελληνοκυπριακή Διοίκηση» (σ.σ. Κυπριακή Δημοκρατία), Ισραήλ και Αιγύπτου, ερμηνεύονται από πολλούς ως μια προσπάθεια δημιουργίας μιας περιφερειακής αρχιτεκτονικής που αποκλείει την Τουρκία. Η Άγκυρα, με την Γαλάζια Πατρίδα, αμφισβητεί τόσο τα νομικά θεμέλια όσο και τη μακροπρόθεσμη βιωσιμότητα αυτής της τάξης πραγμάτων. Γι’ αυτό, ο ανταγωνισμός στην Ανατολική Μεσόγειο δεν αφορά μόνο τη διανομή των ενεργειακών πεδίων. Πρόκειται ταυτόχρονα για μια αναμέτρηση όπου δοκιμάζονται οι διεκδικήσεις για περιφερειακή ηγεσία, η διπλωματική επιρροή και η ικανότητα παραγωγής διεθνούς νομιμοποίησης.
Η Ανατολική Μεσόγειος είναι μια από τις σπάνιες γεωγραφικές περιοχές στον σύγχρονο κόσμο όπου η ενέργεια, το δίκαιο και η ισχύς ανταγωνίζονται ταυτόχρονα. Για τον λόγο αυτό, οι εξελίξεις έχουν τη δυνατότητα να επηρεάσουν όχι μόνο το μέλλον των χωρών της περιοχής, αλλά και της Ευρώπης, της Μέσης Ανατολής, ακόμα και της παγκόσμιας πολιτικής. Από την οπτική της Γαλάζιας Πατρίδας, η Ανατολική Μεσόγειος δεν είναι μόνο ένας θαλάσσιος χώρος, αλλά το σημαντικότερο πεδίο δοκιμασίας για την αναζήτηση της ασφάλειας, της κυριαρχίας και του περιφερειακού ρόλου της Τουρκίας.
Από τις παραπάνω αναφορές του Τούρκου θεωρητικού της «Γαλάζιας πατρίδας», συνάγονται εμφανώς οι τουρκικοί στόχοι εξαγωγής άμεσης κυριαρχίας και αφόρητων πιέσεων προς την Ελλάδα. Κάτι που, όπως περιγράφεται, γίνεται με σχέδιο, μεθοδικά, και χρήση στρατιωτικών και διπλωματικών μέσων. Ως εκ τούτου, ενδεχόμενη αναβάθμιση του ρόλου της Τουρκίας εντός της Ευρώπης, με τις ευλογίες των Βρυξελλών, θα προσφέρει στην Αγκυρα ακόμα μεγαλύτερες δυνατότητες στις βλέψεις της για περιφερειακή υπεροχή.
Κλειδί η Μαύρη Θάλασσα
Κατά τον Σ. Κιζιλτοπράκ, η Μαύρη Θάλασσα είναι κλειδί. Αντιπροσωπεύει, όπως γράφει, «τη λιγότερο συζητημένη, αλλά ίσως την πιο στρατηγική διάσταση του δόγματος της Γαλάζιας Πατρίδας». Οπως έχει επισημάνει το Neostrategy.gr, σε αυτήν ακριβώς την περιοχή, ΝΑΤΟ και ΕΕ θέλουν να έχει αυξημένο ρόλο η Τουρκία έναντι της Ρωσίας. Εως τώρα, η Αγκυρα συμπεριφέρεται προσεκτικά, κάνοντας ανοίγματα προς όλες τις αντιπαρατιθέμενες πλευρές (Ρωσία – ΕΕ, Ουκρανία – ΗΠΑ), αποκομίζοντας ίδια οφέλη.
Η Μαύρη Θάλασσα, γράφει ο ίδιος, υπό τη Σύμβαση του Montreux για τα Στενά, κεντρίζει την προσοχή ως ένα από τα πιο ευαίσθητα πεδία της στρατηγικής ισορροπίας μεταξύ Ρωσίας και Δύσης. Αν το Αιγαίο Πέλαγος βρίσκεται στο επίκεντρο των αντιπαραθέσεων περί κυριαρχίας και η Ανατολική Μεσόγειος στο επίκεντρο του ενεργειακού ανταγωνισμού, η Μαύρη Θάλασσα αποτελεί ένα από τα πιο ευαίσθητα πεδία της στρατηγικής ισορροπίας μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων.
Ωστόσο, το βασικό χαρακτηριστικό που διαφοροποιεί τη Μαύρη Θάλασσα από τις άλλες θάλασσες είναι ότι ο ανταγωνισμός εδώ βασίζεται περισσότερο στην πρόσβαση, τον έλεγχο και την ισορροπία παρά στις θαλάσσιες περιοχές δικαιοδοσίας. Το κλειδί για την κατανόηση της γεωπολιτικής της Μαύρης Θάλασσας έγκειται στη Σύμβαση του Montreux για τα Στενά, η οποία διαμορφώνει τις ισορροπίες δυνάμεων στην περιοχή εδώ και περίπου έναν αιώνα. Η σύμβαση αυτή, που υπογράφηκε το 1936, δεν είναι απλώς ένα τεχνικό νομικό κείμενο που ρυθμίζει το καθεστώς διέλευσης των Τουρκικών Στενών (σ.σ. Στενά των Δαρδανελίων, στη Θάλασσα του Μαρμαρά και στον Βόσπορο). Είναι ταυτόχρονα ένας διεθνής μηχανισμός ασφαλείας που προστατεύει τη Μαύρη Θάλασσα από τις καταστροφικές επιπτώσεις του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων και προσδίδει στην Τουρκία έναν μοναδικό στρατηγικό ρόλο.
Η αναζωπύρωση του ανταγωνισμού μεταξύ Ρωσίας και ΝΑΤΟ μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία μετέφερε τη Μαύρη Θάλασσα για άλλη μια φορά στην πρώτη γραμμή της παγκόσμιας πολιτικής. Η περιοχή, η οποία είχε σχετικά ηρεμήσει μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, σήμερα έχει μετατραπεί ξανά σε γραμμή επαφής όπου τέμνονται οι στρατηγικοί υπολογισμοί των μεγάλων δυνάμεων.
Ωστόσο, σε αυτόν τον ανταγωνισμό, η Τουρκία προτιμά να μην είναι το προκεχωρημένο φυλάκιο κάποιας πλευράς, αλλά να λειτουργεί ως παράγοντας που συμβάλλει στη διατήρηση της ισορροπίας. Η Άγκυρα, χρησιμοποιώντας τις νομικές της εξουσίες επί των Στενών, προσπάθησε να κρατήσει υπό έλεγχο τη στρατιωτική κινητικότητα στην περιοχή, αναλαμβάνοντας έτσι έναν σημαντικό ρόλο που απέτρεψε τη μετατροπή της Μαύρης Θάλασσας σε ένα ευρύτερο πεδίο σύγκρουσης.
Στη Μαύρη Θάλασσα, καταλήγει, το ζήτημα δεν είναι μόνο η κυριαρχία στις θάλασσες, αλλά η διατήρηση του ανταγωνισμού των μεγάλων δυνάμεων εντός διαχειρίσιμων ορίων, ο έλεγχος των κρίσεων και η προστασία της στρατηγικής αυτονομίας της Τουρκίας. Γι’ αυτόν τον λόγο, για την Τουρκία η Μαύρη Θάλασσα δεν είναι μόνο μια θάλασσα που την βρέχει, αλλά συνεχίζει να αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της περιφερειακής σταθερότητας και της εθνικής ασφάλειας, χάρη στην ισορροπία που παρέχει το Montreux.
