Μπορεί μια χώρα να καταγράφει οικονομική ανάπτυξη και την ίδια ώρα οι εργαζόμενοί της να δυσκολεύονται ολοένα και περισσότερο να εξασφαλίσουν στέγη; Η Ισπανία ζει αυτή την πραγματικότητα εδώ και χρόνια. Την Τετάρτη, όμως, η στεγαστική κρίση βγήκε από τα διαμερίσματα, τις ουρές στα μεσιτικά γραφεία και τις δικαστικές αίθουσες των εξώσεων για να συναντήσει το οργανωμένο εργατικό κίνημα. Η πρώτη γενική απεργία που στήριξαν από κοινού οι δύο μεγαλύτερες συνδικαλιστικές συνομοσπονδίες μετά το 2012 είχε στο επίκεντρό της το δικαίωμα στην κατοικία.
Η 24ωρη κινητοποίηση, με τη συμμετοχή των Εργατικών Επιτροπών (CCOO) και της Γενικής Ένωσης Εργαζομένων (UGT), καθώς και μικρότερων συνδικάτων και οργανώσεων ενοικιαστών, επηρέασε τη λειτουργία εργοστασίων, λιμανιών και άλλων παραγωγικών δραστηριοτήτων. Η συμμετοχή παρουσίασε διαφορές ανάμεσα στους κλάδους, ενώ διαδηλώσεις οργανώθηκαν σε μεγάλες πόλεις. Στην αγορά Mercamadrid της Μαδρίτης καταγράφηκαν εντάσεις ανάμεσα στην αστυνομία και απεργιακές ομάδες περιφρούρησης.
Η απεργία είχε προαναγγελθεί ως κορύφωση ενός κύματος κινητοποιήσεων που ξέσπασε μετά την έξωση της 87χρονης Μαρικάρμεν Αμπασκάλ και τον θάνατό της. Η ιστορία της έγινε σύμβολο μιας κρίσης που αφορά πολύ περισσότερους από όσους βρίσκονται αντιμέτωποι με άμεση έξωση.
Όταν ο μισθός εξαντλείται στο ενοίκιο
Η ισπανική οικονομία εμφανίζει τα τελευταία χρόνια καλύτερους ρυθμούς ανάπτυξης από πολλές άλλες μεγάλες ευρωπαϊκές οικονομίες. Η ευημερία των οικονομικών δεικτών, ωστόσο, δεν μεταφράζεται αυτομάτως σε καλύτερες συνθήκες ζωής. Το μέσο μηνιαίο ενοίκιο έχει φτάσει περίπου τα 1.176 ευρώ, ενώ η έλλειψη κατοικιών εκτιμάται σε 750.000. Για έναν νέο εργαζόμενο, η ενοικίαση ενός διαμερίσματος μπορεί να απορροφά σχεδόν ολόκληρο τον μισθό του.
Αυτή η πραγματικότητα εξηγεί γιατί η απεργία ξεπέρασε αυτή τη φορά τα παραδοσιακά όρια των εργασιακών διεκδικήσεων. Η αύξηση των αποδοχών χάνει μεγάλο μέρος της σημασίας της όταν τα ενοίκια ανεβαίνουν ταχύτερα. Η κατοικία μετατρέπεται έτσι σε καθοριστικό παράγοντα της αγοραστικής δύναμης, επηρεάζοντας τις δυνατότητες των εργαζομένων να δημιουργήσουν οικογένεια, να μετακινηθούν για εργασία ή να ζήσουν ανεξάρτητα.
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της κινητοποίησης είναι η διαδρομή της. Η πρωτοβουλία αναπτύχθηκε μέσα από το κίνημα των ενοικιαστών και στη συνέχεια συνδέθηκε με τις μεγάλες εργατικές συνομοσπονδίες. Μια διεκδίκηση που αντιμετωπιζόταν κυρίως ως ζήτημα στεγαστικής πολιτικής απέκτησε πανεθνική εργατική διάσταση.
Η δύσκολη εξίσωση για τον Σάντσεθ
Η γενική απεργία πραγματοποιήθηκε σε μια ιδιαίτερα φορτισμένη πολιτική συγκυρία, μόλις 18 ημέρες πριν από τις πρόωρες εκλογές της 29ης Νοεμβρίου.
Η κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ, στην οποία συμμετέχουν το Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα (PSOE) και το αριστερό Sumar, έχει επιχειρήσει να παρέμβει στην αγορά κατοικίας. Οι πρωτοβουλίες της περιλαμβάνουν περιορισμούς στις αυξήσεις των ενοικίων, προστασία ευάλωτων ενοικιαστών από εξώσεις και μέτρα για την αντιμετώπιση της κερδοσκοπίας.
Μετά τις μαζικές διαδηλώσεις του Οκτωβρίου, ανακοίνωσε νέο πακέτο παρεμβάσεων, με στόχο μεταξύ άλλων την ενίσχυση της προστασίας των ενοικιαστών και τη διεύρυνση της πρόσβασης στην κατοικία. Η εφαρμογή σημαντικού μέρους αυτών των μέτρων προσέκρουσε στις κοινοβουλευτικές αντιστάσεις, με το Λαϊκό Κόμμα (PP) και το ακροδεξιό Vox να αντιτίθενται σε βασικές ρυθμίσεις.
Ωστόσο, οι κυβερνητικές πρωτοβουλίες δεν έχουν καταφέρει μέχρι στιγμής να ανακόψουν τη στεγαστική κρίση. Η προσφορά προσιτών κατοικιών παραμένει ανεπαρκής, οι πιέσεις στα ενοίκια συνεχίζονται και οι νέοι αντιμετωπίζουν ολοένα μεγαλύτερα εμπόδια στην πρόσβαση σε ανεξάρτητη κατοικία.
Η απεργία αποτυπώνει αυτή την απόσταση ανάμεσα στις κυβερνητικές παρεμβάσεις και στις κοινωνικές ανάγκες. Η δυσαρέσκεια, όμως, που εκφράζεται στους δρόμους δεν αποτελεί πολιτική δικαίωση της δεξιάς αντιπολίτευσης. Άλλωστε, οι προτάσεις του Λαϊκού Κόμματος και του Vox κινούνται προς την κατεύθυνση της μεγαλύτερης απελευθέρωσης της αγοράς ακινήτων, με περιορισμό των ρυθμιστικών παρεμβάσεων.
Το Λαϊκό Κόμμα προτείνει μεγαλύτερη έμφαση στην αύξηση της οικοδομικής δραστηριότητας, στην επιτάχυνση των αδειοδοτήσεων και στη χαλάρωση των περιορισμών στην αγορά. Υποστηρίζει ότι η διεύρυνση της προσφοράς θα περιορίσει τις τιμές.
Η αύξηση των διαθέσιμων κατοικιών αποτελεί πράγματι αναγκαίο μέρος οποιασδήποτε λύσης. Η απελευθέρωση της αγοράς, όμως, κάθε άλλο παρά εγγυάται ότι οι νέες κατοικίες θα είναι προσιτές σε όσους τις χρειάζονται. Χωρίς επαρκή κοινωνική κατοικία, προστασία των ενοικιαστών και περιορισμούς στην κερδοσκοπική αξιοποίηση των ακινήτων, υπάρχει σοβαρός κίνδυνος η πρόσθετη προσφορά να κατευθυνθεί κυρίως στα υψηλότερα εισοδήματα.
Η ανεπάρκεια των υφιστάμενων ρυθμίσεων δεν αποτελεί από μόνη της επιχείρημα υπέρ της κατάργησής τους. Αντίθετα, αναδεικνύει την ανάγκη να εξεταστεί γιατί δεν απέδωσαν στον βαθμό που απαιτούσε η κρίση και ποιες πρόσθετες παρεμβάσεις μπορούν να διευρύνουν πραγματικά την πρόσβαση στη στέγη.
Μια απεργία με πολιτική συνέχεια
Η κινητοποίηση της 11ης Νοεμβρίου ανέδειξε επίσης τις διαφορετικές επιδιώξεις των πολιτικών δυνάμεων. Η κυβέρνηση αναγνώρισε το δίκαιο των αιτημάτων, ενώ το Λαϊκό Κόμμα και το Vox κατήγγειλαν την απεργία ως προεκλογική παρέμβαση. Οι συνδικαλιστικές οργανώσεις επέμειναν ότι το πρόβλημα της κατοικίας αφορά όλες τις βαθμίδες της διοίκησης και δεν μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά σε μία κυβέρνηση.
Η προεκλογική αντιπαράθεση θα συνεχιστεί, αλλά η κοινωνική πίεση έχει ήδη αλλάξει την πολιτική ατζέντα. Το αίτημα για προσιτή κατοικία έχει συνδεθεί με τους μισθούς, τις συλλογικές συμβάσεις και τις συνθήκες εργασίας.
Η ισπανική εμπειρία φωτίζει ένα πρόβλημα που ξεπερνά τα εθνικά σύνορα. Όταν η κατοικία απορροφά ολοένα μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος, ακόμη και η οικονομική ανάπτυξη μπορεί να συνυπάρχει με βαθιά κοινωνική ανασφάλεια.
Η γενική απεργία έφερε αυτή την πραγματικότητα στο κέντρο της πολιτικής σύγκρουσης. Η απάντηση θα κριθεί από το αν οι κυβερνητικές πολιτικές θα καταφέρουν να κάνουν κάποια στιγμή την κατοικία προσιτή και όχι απλώς από το πόσο γρήγορα θα αυξηθεί ο αριθμός των ακινήτων στην αγορά.
