Του Ηλία Φωτίου *
Οι απειλές με υπογραφή του Πούτιν
«Αν φτάσουμε σε άμεση επίθεση κατά της Ρωσικής Ομοσπονδίας, το ζήτημα της χρήσης όλων των τύπων όπλων που διαθέτει η χώρα μας θα τεθεί αναπόφευκτα και αμέσως». Ο Βλαντίμιρ Πούτιν το είπε στο φόρουμ Valdai την 1η Οκτωβρίου, με το Καλίνινγκραντ στο κέντρο της ερώτησης, και πρόσθεσε ότι η Μόσχα δεν σκοπεύει να επιτεθεί σε κανέναν. Η φράση του έκλεισε μια κλιμάκωση που είχε αρχίσει να ανεβαίνει τρεις μέρες νωρίτερα. Το πρωί της 29ης Σεπτεμβρίου ένας αξιωματικός υπηρεσίας στο Kensington Palace Gardens είχε πατήσει «δημοσίευση» στο κανάλι της ρωσικής πρεσβείας, πριν ανοίξουν τα γραφεία του Whitehall. Όσοι υποστηρίζουν σχέδια αποκλεισμού ή πλήγματος κατά του θύλακα του Καλίνινγκραντ, έγραφε η ανακοίνωση, «δεν πρέπει να τρέφουν αυταπάτες»· κάθε βρετανική ή νατοϊκή ενέργεια κατά ρωσικού εδάφους θα συναντήσει απάντηση με όλα τα μέσα, και με τα πυρηνικά.
Την αφορμή δεν την έδωσε κάποιο υποκλαπέν τηλεγράφημα, ούτε φάκελος που ξέχασε υπάλληλος του Whitehall σε βαγόνι του προαστιακού. Την έδωσε ένα άρθρο της The i Paper και ένα ρεπορτάζ του Sky News. Εκεί Βρετανοί αναλυτές ζύγιζαν σενάρια για τον θύλακα, από αποκλεισμό μέχρι «αποαναγνώριση της ρωσικής κυριαρχίας». Λίγες μέρες νωρίτερα η ρωσική πρεσβεία στο Παρίσι είχε μιλήσει για «προκλητικές δηλώσεις» μέσω του Anadolu. Την επομένη η πρεσβεία στο Δουβλίνο επανέλαβε την πυρηνική προειδοποίηση και η Μόσχα έστειλε στο ΝΑΤΟ επίσημη διακοίνωση με το ίδιο περιεχόμενο.
Σε λιγότερο από δύο εβδομάδες, ένα κείμενο γνώμης έγινε «σχέδιο», το «σχέδιο» έγινε πυρηνική απειλή, και η απειλή πέρασε από το Telegram μιας πρεσβείας στο στόμα του προέδρου. Κανείς στις δύο πρωτεύουσες δεν έχει διατάξει αποκλεισμό ή εισβολή. Και οι δύο πλευρές όμως γράφουν ήδη το σενάριο της σύγκρουσης.
Η μηχανή
Ένας παλιός χειριστής του Circus θα αναγνώριζε αμέσως τη μέθοδο. Η κόκκινη γραμμή δεν πέφτει από τον ουρανό, κάποιος τη συναρμολογεί σε τέσσερις κινήσεις.
Στην πρώτη, κάποιος σε χαμηλό επίπεδο ρίχνει τη μαξιμαλιστική ιδέα. Ποτέ κυβέρνηση, πάντα ινστιτούτο, αρθρογράφος ή στρατηγός με ανοιχτό μικρόφωνο. Τον Ιούλιο του 2025 ο διοικητής των αμερικανικών χερσαίων δυνάμεων στην Ευρώπη, στρατηγός Κρις Ντόναχιου, δήλωσε ότι το ΝΑΤΟ μπορεί να καταλάβει το Καλίνινγκραντ σε χρόνο πρωτοφανή. Καμία κυβέρνηση δεν υιοθέτησε τη φράση. Καμία δεν την ανακάλεσε.
Στη δεύτερη, η απέναντι πλευρά αναβαθμίζει τη φράση σε πρόθεση. Τον Ιούνιο το ΝΑΤΟ διεξήγαγε την άσκηση Gallant Boar, με σενάριο την άμυνα του διαδρόμου Σουβάλκι. Τα ρωσικά μέσα την παρουσίασαν ως πρόβα εισβολής και αποκλεισμού του θύλακα. Η Μόσχα είχε και κάτι πιο απτό να επικαλεστεί. Στα μέσα Αυγούστου, σύμφωνα με το Reuters, δεκάδες αεροσκάφη κρατών μελών του ΝΑΤΟ εκτέλεσαν μη ανακοινωμένη επιχείρηση στον εναέριο χώρο γύρω από το Καλίνινγκραντ και έδειξαν ότι μπορούν να κόψουν τις ραδιοζεύξεις, τα ραντάρ και την αεράμυνά του. Η Συμμαχία έχει προγραμματίσει νέες ασκήσεις στη Βαλτική μέσα στον Οκτώβριο. Η λέξη «αποκλεισμός» έχει επίσης δοκιμαστεί. Τον Ιούνιο του 2022 η Λιθουανία εφάρμοσε τις κυρώσεις της ΕΕ στη σιδηροδρομική διαμετακόμιση κυρωμένων αγαθών, η Μόσχα μίλησε για αποκλεισμό και ο Νικολάι Πατρούσεφ απείλησε με αντίποινα. Τα μη κυρωμένα φορτία συνέχισαν να περνούν κανονικά.
Στην τρίτη, η απειλή ανεβαίνει επίπεδο. Το πρώτο σκαλί είναι φθηνό, μιλούν οι πρεσβείες, που δεν δεσμεύουν κανέναν που αποφασίζει. Η πρεσβεία στην Ιρλανδία επικαλέστηκε τον Λαβρόφ, αν η Δύση επιτεθεί, θα ακολουθήσει «ένας εντελώς διαφορετικός και πολύ σύντομος πόλεμος». Στις 30 Σεπτεμβρίου ήρθε το δεύτερο σκαλί, η διπλωματική διακοίνωση προς το ΝΑΤΟ. Την 1η Οκτωβρίου ο ίδιος ο Πούτιν πάτησε στο τρίτο. Σε κάθε σκαλί η Μόσχα κερδίζει αξιοπιστία και χάνει περιθώριο να κατέβει χωρίς να χάσει το πρόσωπο. Το ΝΑΤΟ απάντησε καταγγέλλοντας την «ανεύθυνη πυρηνική ρητορική».
Η τέταρτη κίνηση είναι το κάτοπτρο. Στις 6 Αυγούστου η Wall Street Journal, επικαλούμενη αμερικανικές υπηρεσίες, έγραψε ότι η Ρωσία ίσως δοκιμάσει την αποφασιστικότητα του ΝΑΤΟ με περιορισμένη εισβολή ήδη αυτό το φθινόπωρο. Ακολούθησαν ο επικεφαλής της τσεχικής υπηρεσίας πληροφοριών Μίχαλ Κουντέλκα και η δανική στρατιωτική υπηρεσία. Το σενάριο του Σουβάλκι κυκλοφορεί στα πρωτοσέλιδα σαν ρωσικό σχέδιο. Στην πραγματικότητα αποτελεί δυτική εκτίμηση. Η Μόσχα πουλά τον «αποκλεισμό», η Δύση την «εισβολή», και καθένα από τα δύο αφηγήματα τροφοδοτεί το άλλο.
Οι γραμμές που σβήστηκαν
Ο αξιωματικός υπηρεσίας στην ρώσικη πρεσβεία στο Kensington έχει ανεβάσει πολλές τέτοιες ανακοινώσεις από το 2022, και ο φάκελος με τις σβησμένες γραμμές έχει παχύνει. Τα HIMARS θα «κλιμάκωναν» τον πόλεμο. Τα δυτικά άρματα θα έκαναν το ΝΑΤΟ συμμέτοχο. Τα F-16 θα άνοιγαν «νέα φάση». Τον Αύγουστο του 2024 ουκρανικές μονάδες μπήκαν στο Κουρσκ και κράτησαν ρωσικό έδαφος για μήνες.
Τον Σεπτέμβριο του 2024 ο Πούτιν ανέβασε τον τόνο. Αν η Δύση επέτρεπε στο Κίεβο να χτυπά σε βάθος με δυτικούς πυραύλους, τότε οι χώρες του ΝΑΤΟ θα βρίσκονταν σε πόλεμο με τη Ρωσία. Το σκεπτικό ήταν ότι τη στόχευση την κάνουν δυτικοί δορυφόροι και δυτικό προσωπικό. Δύο μήνες αργότερα η κυβέρνηση Μπάιντεν έδωσε την άδεια για τα ATACMS και πέταξαν και τα βρετανικά Storm Shadow.
Η Μόσχα απάντησε στις 19 Νοεμβρίου με αναθεωρημένο πυρηνικό δόγμα. Από εκεί και πέρα, επίθεση μη πυρηνικού κράτους με στήριξη πυρηνικού λογίζεται ως κοινή επίθεση. Δύο μέρες μετά, ο υπερηχητικός Oreshnik έπεσε σε εργοστάσιο στο Ντνίπρο. Ήταν επίδειξη, με αποδέκτες τα δυτικά επιτελεία. Τον Ιούνιο του 2025 ουκρανικά drones χτύπησαν στρατηγικά βομβαρδιστικά σε αεροδρόμια βαθιά μέσα στη Ρωσία, στην επιχείρηση «Ιστός της αράχνης». Στα χαρτιά, το πλήγμα σε σκέλος της πυρηνικής τριάδας περιλαμβάνεται στα σενάρια του δόγματος. Η απάντηση ήταν συμβατική.
Το τίμημα της καθυστέρησης
Ο βιαστικός αναγνώστης θα συμπεράνει ότι η Μόσχα μπλοφάρει και ότι η επόμενη γραμμή θα σβηστεί όπως οι προηγούμενες. Ο λογαριασμός είναι πιο σύνθετος.
Οι ρωσικές γραμμές στον πόλεμο της Ουκρανίας λειτούργησαν ως τίμημα επί των δυτικών αποφάσεων. Το Κίεβο ζητούσε ATACMS από το 2022 και πήρε άδεια για βαθιά πλήγματα στο ρωσικό έδαφος τον Νοέμβριο του 2024. Για τα άρματα μάχης η Ουάσιγκτον και το Βερολίνο χρειάστηκαν σχεδόν έναν χρόνο. Τα F-16 έφτασαν ακόμη αργότερα. Κάθε μήνας δισταγμού στις δυτικές πρωτεύουσες σήμαινε έναν μήνα κέρδους στο μέτωπο για τον ρωσικό στρατό. Μια γραμμή που αγοράζει δεκαοκτώ μήνες δεν απέτυχε επειδή κάποιος τη διέσχισε στον δέκατο ένατο.
Χρειάζεται λοιπόν μια διάκριση. Από τη μια βρίσκονται οι ρητορικές γραμμές, που υψώνουν το κόστος και επιβραδύνουν τον αντίπαλο. Από την άλλη οι πραγματικές, που αφορούν την επιβίωση του καθεστώτος, την ακεραιότητα του κυρίως εδάφους και την αξιοπιστία της στρατηγικής αποτροπής. Η Ουκρανία δεν δοκίμασε σοβαρά καμία από τις δεύτερες. Ακόμη και το Κουρσκ ήταν περιορισμένη και αναστρέψιμη επιχείρηση, και ο ρωσικός στρατός την ανέτρεψε.
Ο θύλακας
Το Καλίνινγκραντ ανήκει στη δεύτερη κατηγορία, και εδώ η σύγκριση με τα ATACMS ξεγελά.
Τα πλήγματα σε βάθος τα εκτέλεσε η Ουκρανία, με δυτικά όπλα αλλά με ουκρανική σημαία. Η Μόσχα μπορούσε να απαντήσει στο Κίεβο και να απειλεί τις πρωτεύουσες που το εξόπλιζαν. Αποκλεισμός του θύλακα θα ήταν άμεση πράξη κρατών μελών του ΝΑΤΟ κατά κυρίαρχου ρωσικού εδάφους, χωρίς ενδιάμεσο. Το Ψήφισμα 3314 της Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, του 1974, κατατάσσει ρητά τον αποκλεισμό λιμένων ή ακτών ενός κράτους από τις ένοπλες δυνάμεις άλλου στις πράξεις επίθεσης.
Η γεωγραφία κάνει τα υπόλοιπα. Ο θύλακας έχει πλάτος περίπου 75 χιλιομέτρων, βρίσκεται σφηνωμένος ανάμεσα σε Πολωνία και Λιθουανία, και φιλοξενεί τον Στόλο της Βαλτικής και τα Iskander. Ο Βρετανός αναλυτής Έντουαρντ Λούκας περιέγραψε στην i Paper μια φρουρά με λίγα αεροσκάφη χωρίς θωρακισμένα καταφύγια και ένα λιμάνι χωρίς αεράμυνα. Η ίδια εφημερίδα που προκάλεσε την ανακοίνωση της πρεσβείας τύπωσε λοιπόν και το επιχείρημα που την κάνει πιστευτή. Αν ο Λούκας έχει δίκιο, το Καλίνινγκραντ δεν διαθέτει το βάθος του Κουρσκ για να απορροφήσει πίεση. Μια δύναμη που δεν μπορεί να υπερασπιστεί συμβατικά ένα έδαφος στηρίζεται σε ό,τι της απομένει. Γι’ αυτό η απειλή για το Καλίνινγκραντ βαραίνει περισσότερο από όσες ακούστηκαν για την Ουκρανία.
Τρεις δρόμοι προς το ατύχημα
Ο πρώτος κίνδυνος είναι ο λύκος του μύθου. Μετά από μια σειρά γραμμών που σβήστηκαν χωρίς συνέπεια, οι δυτικές πρωτεύουσες έμαθαν να προεξοφλούν τις ρωσικές προειδοποιήσεις. Το τίμημα της καθυστέρησης εισπράχθηκε σε νόμισμα αξιοπιστίας, και ο λογαριασμός βρίσκεται πλέον στο κόκκινο, ακριβώς στο σημείο όπου η Μόσχα χρειάζεται να την πιστέψουν. Ο Τόμας Σέλινγκ περιέγραψε πριν από εξήντα χρόνια την απειλή που αφήνει κάτι στην τύχη. Εδώ λειτουργεί το αντίστροφο, όσο πέφτει η αξιοπιστία των λόγων, τόσο μεγαλώνει ο πειρασμός να αποκατασταθεί με πράξη. Το επικίνδυνο σενάριο δεν το γράφει μια Ρωσία που μπλοφάρει. Το γράφει μια Ρωσία που χρειάζεται να αποδείξει ότι δεν μπλοφάρει.
Ο δεύτερος κίνδυνος είναι το προφορτωμένο αφήγημα. Και οι δύο πλευρές έχουν ήδη έτοιμη την ερμηνεία ενός επεισοδίου που δεν έχει συμβεί ακόμη. Ένα drone πάνω από τη σιδηροδρομική γραμμή προς τον θύλακα, ένα σαμποτάζ σε υποθαλάσσιο καλώδιο, ένα λευκορωσικό μπαλόνι λαθρεμπορίου που πέφτει στο λάθος σημείο. Στη Μόσχα θα το διαβάσουν ως έναρξη του αποκλεισμού, στη Βαρσοβία ως έναρξη της εισβολής. Κανείς δεν θα περιμένει όσο χρειάζεται μια σοβαρή υπηρεσία για να διασταυρώσει τι πραγματικά συνέβη.
Ο τρίτος κίνδυνος είναι η παγίδα της ίδιας της ρητορικής. Ηγεσίες που δεσμεύτηκαν δημόσια, η μία για «αναπόφευκτα συντριπτική» απάντηση, η άλλη για την άμυνα κάθε σπιθαμής νατοϊκού εδάφους, δεν μπορούν να υποχωρήσουν χωρίς τίμημα στο εσωτερικό. Στο Valdai ο Πούτιν έβαλε την προσωπική του υπογραφή κάτω από την απειλή. Μια γραμμή που χάραξε ένας πρέσβης σβήνεται αθόρυβα. Μια γραμμή του προέδρου σβήνεται μόνο με θόρυβο.
Ενέργειες που διαβάζονται λάθος
Στον διάδρομο του Σουβάλκι δεν υπάρχει ενέργεια που ο απέναντι να τη διαβάζει ως αμυντική. Η Πολωνία χτίζει με το East Shield περίπου 700 χιλιόμετρα οχυρώσεων στα σύνορα με Καλίνινγκραντ και Λευκορωσία, με τη βοήθεια Γερμανών μηχανικών. Η Λιθουανία νομοθέτησε πεδίο βολής μέσα στον διάδρομο. Για το ρωσικό Γενικό Επιτελείο όλα αυτά συνιστούν πρόβα αποκοπής του θύλακα. Τα Iskander του Καλίνινγκραντ και οι ασκήσεις Zapad αποτελούν για τη Βαρσοβία πρόβα αποκοπής των Βαλτικών. Και οι δύο πλευρές εκτιμούν σωστά τις δυνατότητες του αντιπάλου και λάθος τις προθέσεις του.
Στο Λονδίνο, ο αξιωματικός υπηρεσίας της Πρεσβείας διαβάζει ήδη τον κυριακάτικο Τύπο, με το κανάλι του Telegram ανοιχτό.
* Ο Ηλίας Φωτίου είναι δημοσιογράφος
