Του Jeffrey D. Sachs*
Κύριον Καγκελάριο Μερτς
Όταν σας έγραψα μια ανοιχτή επιστολή πριν από μισό χρόνο, προέτρεψα τη Γερμανία να επιδιώξει διπλωματία με τη Ρωσία αντί για την εξομάλυνση του πολέμου. Έξι μήνες αργότερα, η κατάσταση στην Ευρώπη είναι δραματικά χειρότερη. Η Ευρώπη και η Ρωσία ολισθαίνουν σε ανοιχτό πόλεμο. Και σε αυτή την πορεία, κύριε Καγκελάριε, η ευθύνη σας είναι μοναδική. Κανένας Ευρωπαίος ηγέτης – ούτε στο Παρίσι, ούτε στη Βαρσοβία, ούτε στη Ρώμη – δεν κατέχει τη θέση που κατέχει η Γερμανία, ούτε έχει την εξουσία που κατέχετε εσείς προσωπικά, για να διακόψει αυτήν την καταστροφή. Θα προσπαθήσετε για ειρήνη;
Εσείς ο ίδιος, μαζί με τον πρωθυπουργό Μελόνι και τον πρόεδρο Μακρόν, ζητήσατε τον Ιανουάριο του 2026 την επανεκκίνηση των σχέσεων της Ευρώπης με τη Ρωσία και περιγράψατε τη Ρωσία ως «ευρωπαϊκή χώρα». Ωστόσο, δεν επιδιώξατε διπλωματία. Με το μέλλον της Ευρώπης να διακυβεύεται, αυτή είναι μια εξαιρετική παραίτηση από την ηγεσία. Έχετε επιχειρήσει, κατά τους μήνες που είστε Καγκελάριος, έναν ουσιαστικό διάλογο με τον πρόεδρο Πούτιν; Έχει επιχειρήσει ο υπουργός Εξωτερικών σας έναν ουσιαστικό διάλογο με τον υπουργό Εξωτερικών Λαβρόφ; Πραγματικές συζητήσεις, αυτές που τερμάτισαν τον Ψυχρό Πόλεμο. Η απάντηση, από όσο αποκαλύπτουν τα δημόσια αρχεία, είναι όχι. Ούτε μία φορά. Και όχι επειδή δεν αναγνωρίζετε το επείγον.
Οι τελευταίες ημέρες έφεραν μια επικίνδυνη επιτάχυνση που θα πρέπει να εστιάσει κάθε ευρωπαϊκό μυαλό. Και οι δύο πρωτεύουσες δέχονται τώρα συνεχείς επιθέσεις: Ουκρανικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη μεγάλης εμβέλειας έχουν χτυπήσει βαθιά στη Μόσχα, συμπεριλαμβανομένων πολιτικών χώρων. Οι ρωσικές επιθέσεις με πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη εναντίον του Κιέβου έχουν ενταθεί σημαντικά. Ουκρανικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη έχουν περάσει στον εναέριο χώρο των χωρών της Βαλτικής, εγείροντας την άμεση πιθανότητα ενός περιστατικού που θα μπορούσε να σύρει την Ευρώπη απευθείας στον πόλεμο. Μια φρικτή ουκρανική επίθεση σε ένα σχολείο αγοριών στο Λουγκάνσκ έχει διαβρώσει περαιτέρω τα λίγα που έχουν απομείνει από αυτοσυγκράτηση. Και στις 25 Μαΐου, ο Υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ, ενεργώντας κατόπιν οδηγιών του Προέδρου Πούτιν, ενημέρωσε επίσημα τον Υπουργό Εξωτερικών των Ηνωμένων Πολιτειών ότι οι Ρωσικές Ένοπλες Δυνάμεις εξαπολύουν τώρα «συστηματικές και συνεχείς επιθέσεις» σε εγκαταστάσεις και κέντρα λήψης αποφάσεων στο Κίεβο, και το ρωσικό Υπουργείο Εξωτερικών έχει συμβουλεύσει τις Ηνωμένες Πολιτείες και άλλες χώρες «να διασφαλίσουν την εκκένωση του διπλωματικού τους προσωπικού και άλλων πολιτών από την πρωτεύουσα της Ουκρανίας». Αυτό το μήνυμα είναι ο πρόλογος μιας μεγάλης κλιμάκωσης. Η διπλωματία είναι πιο επείγουσα από ποτέ.
Ο τρόπος για να υπερασπιστούμε την Ουκρανία δεν είναι η συνέχιση της σφαγής, αλλά η ειρήνη με όρους που είναι αποδεκτοί από όλα τα μέρη. Αντίθετα, αντιμετωπίζουμε κλιμάκωση, με περισσότερους θανάτους, περισσότερη καταστροφή και την πραγματική προοπτική ενός πολέμου που θα επεκταθεί πέρα από την Ουκρανία. Ζητώντας όλο και περισσότερα όπλα, όλο και μεγαλύτερη πολεμική ικανότητα και όλο και πιο δυνατές επιδείξεις «αποφασιστικότητας», και σηματοδοτώντας ότι η Γερμανία προετοιμάζεται για πόλεμο αντί να εργάζεται για τον τερματισμό του, επιτρέψατε στο Βερολίνο να γίνει επιταχυντής και όχι τροχοπέδη σε έναν πανευρωπαϊκό πόλεμο.
Ευθύνη της Γερμανίας: Έξι λεπτομέρειες
Η Γερμανία φέρει βαθιά ευθύνη για την κατάσταση που αντιμετωπίζει τώρα. Πριν η γερμανική πολιτική επαναπροσδιοριστεί προς την ειρήνη, το ιστορικό της Γερμανίας πρέπει να αντιμετωπιστεί με ειλικρίνεια. Παρακάτω παραθέτω έξι σοβαρές αποτυχίες της γερμανικής εξωτερικής πολιτικής έναντι της Ρωσίας από την επανένωση της Γερμανίας το 1990.
Πρώτον — η Συνθήκη 2+4 και η επέκταση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς. Στις 12 Σεπτεμβρίου 1990, στη Μόσχα, η Γερμανία υπέγραψε τη Συνθήκη για την Τελική Διακανονισμό σε σχέση με τη Γερμανία — τη «Συνθήκη 2+4» — η οποία ολοκλήρωσε την επανένωση της Γερμανίας. Η συνθήκη αυτή εξασφαλίστηκε επειδή ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ έλαβε επίσημες διαβεβαιώσεις, από τον Χανς-Ντίτριχ Γκένσερ, τον Χέλμουτ Κολ, τον Τζέιμς Μπέικερ και από άλλους δυτικούς ηγέτες, ότι το ΝΑΤΟ δεν θα κινούνταν προς ανατολάς. Το αποχαρακτηρισμένο αρχείο — συμπεριλαμβανομένων των πλέον δημόσιων υπομνημάτων που συγκεντρώθηκαν από το Αρχείο Εθνικής Ασφάλειας του Πανεπιστημίου Τζορτζ Ουάσινγκτον — είναι σαφές: αυτές οι διαβεβαιώσεις δόθηκαν και σαφώς προορίζονταν εκείνη την εποχή να ισχύουν πέρα από το έδαφος της πρώην ΛΔΓ στην Ανατολική Ευρώπη. Αυτές οι διαβεβαιώσεις επιβεβαιώθηκαν κατά τη διάρκεια του 1990 και του 1991.
Η Συνθήκη 2+4 περιορίζει την τοποθέτηση στρατευμάτων του ΝΑΤΟ στην πρώην ΛΔΓ και υπενθυμίζει τις αρχές της Τελικής Πράξης του Ελσίνκι, η οποία τονίζει ότι η ασφάλεια κανενός έθνους δεν πρέπει να έρχεται εις βάρος της ασφάλειας κάποιου άλλου. Πιστεύει κανείς σοβαρός άνθρωπος ότι η Σοβιετική Ένωση νοιαζόταν για τα δυτικά στρατεύματα στο έδαφος της πρώην ΛΔΓ, αλλά ήταν αδιάφορη για τους στρατούς του ΝΑΤΟ στη Βαρσοβία, το Βίλνιους ή το Κίεβο; Φυσικά και όχι.
Το ζήτημα της διεύρυνσης του ΝΑΤΟ συζητήθηκε λεπτομερώς και η Γερμανία έδωσε ρητές διαβεβαιώσεις στους σοβιετικούς ηγέτες για μη διεύρυνση προς την Ανατολή — οι οποίες στη συνέχεια παραβιάστηκαν. Η Γερμανία ήταν ο κύριος ωφελημένος από αυτές τις διαβεβαιώσεις, οι οποίες αποτελούσαν το αντάλλαγμα για την επανένωση της Γερμανίας. Ωστόσο, ήδη από το 1993, οι Γερμανοί ηγέτες άρχισαν να προωθούν την παραβίαση αυτών των διαβεβαιώσεων.
Δεύτερον — η ίδια η μαρτυρία της Καγκελαρίου Μέρκελ. Στα απομνημονεύματά της, η Άνγκελα Μέρκελ γράφει με εντυπωσιακή ειλικρίνεια ότι κατάλαβε κατά τη Σύνοδο Κορυφής του Βουκουρεστίου το 2008 ότι η πρόσκληση της Ουκρανίας και της Γεωργίας στο ΝΑΤΟ θα ισοδυναμούσε με κήρυξη πολέμου στη Ρωσία. Γνώριζε την κόκκινη γραμμή της Ρωσίας. Κι όμως, ενέδωσε στην αμερικανική πίεση, αποδεχόμενη το συμβιβαστικό ανακοινωθέν ότι η Ουκρανία και η Γεωργία «θα γίνουν» μέλη του ΝΑΤΟ. Αυτή η μοναδική πρόταση έθεσε σε κίνηση τις καταστροφές του 2014 και του 2022. Η μεταγενέστερη ειλικρίνεια της Μέρκελ είναι ένα δώρο στους διαδόχους της: σας είπε, ξεκάθαρα και με τα δικά της λόγια, τι ήταν κατανοητό εκείνη την εποχή. Η Γερμανία δεν πρέπει τώρα να προσποιείται το αντίθετο.
Τρίτον — η προδοσία της συμφωνίας της 21ης Φεβρουαρίου 2014. Στις 21 Φεβρουαρίου 2014, στο Κίεβο, ο τότε υπουργός Εξωτερικών της Γερμανίας Φρανκ-Βάλτερ Σταϊνμάιερ, μαζί με τους Πολωνούς και Γάλλους ομολόγους του, μεσολάβησαν για την επίτευξη συμφωνίας μεταξύ του Προέδρου Γιανουκόβιτς και της αντιπολίτευσης. Η συμφωνία προέβλεπε την επιστροφή στο σύνταγμα του 2004, τον σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας και πρόωρες προεδρικές εκλογές. Ζητήθηκε η γνώμη του Προέδρου Πούτιν· η συμφωνία επιβεβαιώθηκε. Ήταν ένα σοβαρό διπλωματικό επίτευγμα υπό συνθήκες έντονης βίας. Ωστόσο, μέσα σε είκοσι τέσσερις ώρες, ο Γιανουκόβιτς ανατράπηκε βίαια από ένα βίαιο πραξικόπημα. Η Γερμανία δεν επέμεινε στη συμφωνία που μόλις είχε εγγυηθεί. Αντ’ αυτού, ακολουθώντας το παράδειγμα των ΗΠΑ, η Γερμανία υποστήριξε τη νέα κυβέρνηση, σαν να μην είχε υπάρξει καμία συμφωνία. Αυτή η απόφαση έπεισε τη Μόσχα ότι οι δυτικές υπογραφές δεν μπορούσαν να εμπιστευτούν.
12 Φεβρουαρίου 2015: Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντιμίρ Πούτιν, ο Γάλλος πρόεδρος Φρανσουά Ολάντ, η Γερμανίδα καγκελάριος Άνγκελα Μέρκελ και ο Ουκρανός πρόεδρος Πέτρο Ποροσένκο στις συνομιλίες τύπου Νορμανδίας στο Μινσκ της Λευκορωσίας. (Κρεμλίνο)
Τέταρτον — Μινσκ II. Τον Φεβρουάριο του 2015, η Καγκελάριος Μέρκελ διαπραγματεύτηκε προσωπικά το Μινσκ II στο πλαίσιο της Νορμανδικής Μορφής και δεσμεύτηκε για την πολιτική υποστήριξη της Γερμανίας μέσω της Δήλωσης Υποστήριξης που υιοθετήθηκε στο Μινσκ στις 12 Φεβρουαρίου 2015. Για επτά χρόνια, η βασική πολιτική διάταξη — η αυτονομία για τις περιοχές του Ντονμπάς εντός μιας κυρίαρχης Ουκρανίας — δεν εφαρμόστηκε ποτέ από το Κίεβο. Η Γερμανία δεν πίεσε το Κίεβο να εφαρμόσει τη διάταξη αυτονομίας που είχε υποστηρίξει — και η Μέρκελ αργότερα αναγνώρισε ότι η συμφωνία είχε χρησιμοποιηθεί ως μέτρο αναστολής για να επιτρέψει στην Ουκρανία να επανεξοπλιστεί. Ο Πρόεδρος Ολάντ είπε το ίδιο. Η εγγύηση, με άλλα λόγια, δεν ήταν καθόλου εγγύηση. Ήταν ένα στρατηγείο — για άλλη μια φορά κατ’ εντολή της Ουάσιγκτον. Για άλλη μια φορά, το μήνυμα προς τη Μόσχα ήταν ότι οι δυτικές υπογραφές δεν μπορούν να εμπιστευτούν.
Πέμπτον — Nord Stream. Στις 7 Φεβρουαρίου 2022, στην Ανατολική Αίθουσα του Λευκού Οίκου, ο Πρόεδρος Μπάιντεν ανακοίνωσε — με τον τότε Υπουργό Οικονομικών Όλαφ Σολτς να στέκεται δίπλα του — ότι «αν η Ρωσία εισβάλει… τότε δεν θα υπάρχει πλέον Nord Stream 2. Θα τον τερματίσουμε». Ερωτηθείς πώς, απάντησε: «Σας υπόσχομαι, θα μπορέσουμε να το κάνουμε αυτό». Οι αγωγοί καταστράφηκαν επτά μήνες αργότερα σε μια πράξη δολιοφθοράς στη Βαλτική Θάλασσα. Τα διαθέσιμα στοιχεία — ερευνητικά ρεπορτάζ στις Ηνωμένες Πολιτείες και τη Γερμανία, η πορεία που ακολούθησε ο Γερμανός ομοσπονδιακός εισαγγελέας και οι δημόσιες δηλώσεις πρώην αξιωματούχων — δείχνουν συντριπτικά σε μια κοινή ουκρανο-αμερικανική επιχείρηση. Η γερμανική κυβέρνηση το γνωρίζει αυτό εδώ και καιρό. Κι όμως, η Γερμανία επέτρεψε να πέσει η δημόσια ευθύνη στη Ρωσία, ενάντια στα άμεσα στοιχεία, ενώ μια πράξη βιομηχανικής δολιοφθοράς κατά της γερμανικής οικονομίας δεν διώχθηκε και δεν αναλήφθηκε.
Έκτον — η συμφωνία της Κωνσταντινούπολης του Απριλίου 2022, η οποία ήταν εφικτή. Λίγες εβδομάδες μετά την εισβολή της Ρωσίας τον Φεβρουάριο του 2022, οι Ρώσοι και Ουκρανοί διαπραγματευτές συγκεντρώθηκαν στην Κωνσταντινούπολη σχετικά με τους όρους μιας ειρηνευτικής συμφωνίας: ουκρανική ουδετερότητα εκτός του ΝΑΤΟ, πολυμερείς εγγυήσεις ασφάλειας, συμφωνημένα όρια στρατευμάτων και πολιτική επίλυση των ζητημάτων του Ντονμπάς και της Κριμαίας με την πάροδο του χρόνου. Η συμφωνία ολοκληρώθηκε εντός ημερών από την υπογραφή της. Ο πρώην Ισραηλινός πρωθυπουργός Ναφτάλι Μπένετ, ένας από τους μεσολαβητές, επιβεβαίωσε δημόσια ότι η συμφωνία ήταν κοντά και ότι η Δύση – οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ηνωμένο Βασίλειο ειδικότερα – κινήθηκε για να την μπλοκάρει. Η αποστολή του πρωθυπουργού Μπόρις Τζόνσον στο Κίεβο τον Απρίλιο του 2022 για να δώσει εντολή στην Ουκρανία να μην υπογράψει είναι θέμα δημόσιας καταγραφής. Εκατοντάδες χιλιάδες ζωές Ουκρανών και Ρώσων, και η ευρύτερη ευρωπαϊκή τάξη, έχουν πληρώσει το τίμημα για αυτήν την παρέμβαση ΗΠΑ-Ηνωμένου Βασιλείου. Η Γερμανία δεν έχει υψώσει τη φωνή της για αυτό — παρόλο που η Γερμανία, περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο ευρωπαϊκό κράτος, έχει υποστεί τις οικονομικές συνέπειες.
Η Δεύτερη Καταστροφή: Η Οικονομική Αυτοκαταστροφή της Γερμανίας
Η πρώτη σας ανησυχία πρέπει να είναι η ειρήνη. Το χθεσινό μήνυμα από τη Μόσχα μας λέει πόσο αργά είναι η ώρα. Αλλά υπάρχει μια δεύτερη καταστροφή που εκτυλίσσεται παράλληλα με την πρώτη: η εκούσια καταστροφή της γερμανικής οικονομίας, με το Βερολίνο ως αυτουργό και θύμα.
Η βιομηχανική οικονομία της Γερμανίας χτίστηκε πάνω στο εμπόριο με τη Ρωσία. Η καταστροφή του Nord Stream και η επακόλουθη διακοπή των εμπορικών σχέσεων της Γερμανίας με τη Ρωσία έχουν οδηγήσει τη Γερμανία να αγοράζει φυσικό αέριο από τις Ηνωμένες Πολιτείες σε τιμές αρκετές φορές υψηλότερες από το ρωσικό αέριο του αγωγού που αντικατέστησε. Πρόκειται για βιομηχανική αυτοκτονία. Ο χημικός τομέας της Γερμανίας, ο χαλυβουργικός τομέας της, η υαλουργία της, οι ενεργοβόροι κατασκευαστές της – τα ίδια τα θεμέλια της Mittelstand – χάνουν τη διεθνή ανταγωνιστικότητά τους μέρα με τη μέρα. Οι εξειδικευμένες θέσεις εργασίας εξαντλούνται από τη γερμανική οικονομία. Και ο Γερμανός φορολογούμενος και ο Γερμανός καταναλωτής πραγματοποιούν μια μεταφορά εθνικού πλούτου από τη Γερμανία σε Αμερικανούς παραγωγούς φυσικού αερίου σε κλίμακα άνευ προηγουμένου στην μεταπολεμική Ευρώπη.
Επιπλέον, η γερμανική κυβέρνηση δεσμεύεται τώρα για μια τεράστια αμυντική ενίσχυση – εκατοντάδες δισεκατομμύρια ευρώ την επόμενη δεκαετία – για να εξοπλιστεί για έναν πόλεμο που η διπλωματία μπορεί εύκολα να αποτρέψει. Πρόκειται για μια βαθιά λανθασμένη κατανομή των εθνικών πόρων. Η θεμελιώδης πρόκληση που αντιμετωπίζει η Γερμανία αυτή τη δεκαετία είναι η ανταγωνιστικότητα στην ψηφιακή εποχή. Κάθε ευρώ που δαπανάται σε άρματα μάχης, πυραύλους και βλήματα πυροβολικού είναι ένα ευρώ που δεν δαπανάται για την ικανότητα τεχνητής νοημοσύνης της Γερμανίας, την ικανότητα σχεδιασμού και κατασκευής τσιπ, την ενεργειακή της υποδομή και τα ψηφιακά δίκτυα υψηλής ταχύτητας που χρειάζεται η Γερμανία για να παραμείνει μια κορυφαία παγκόσμια οικονομία.
Η σκληρή πραγματικότητα, κύριε Καγκελάριε, είναι ότι δεν υπάρχει ασφάλεια που να μπορεί να αγοραστεί με αυτά τα όπλα την οποία η διπλωματία δεν μπορεί να αγοράσει με ένα ελάχιστο κλάσμα του κόστους, και δεν υπάρχει ευημερία που να μπορεί να επιτευχθεί χωρίς τις ψηφιακές και ενεργειακές επενδύσεις που αυτή η συσσώρευση όπλων θα εκτοπίσει.
Η έκκλησή μου
Καγκελάριε Μερτς, περισσότερο από οποιονδήποτε άλλο Ευρωπαίο ηγέτη, το ερώτημα αν η Ευρώπη θα βυθιστεί σε γενικό πόλεμο ή θα επιστρέψει στις διαπραγματεύσεις και στην οικονομική λογική είναι δικό σας. Η ώρα είναι πολύ αργά. Το χθεσινό επίσημο μήνυμα από τη Μόσχα προς την Ουάσιγκτον το αναφέρει ρητά. Παρακαλώ ανοίξτε διάλογο με τον Πρόεδρο Πούτιν. Παρακαλώ στείλτε τον υπουργό Εξωτερικών σας στη Μόσχα ή προσκαλέστε τον Υπουργό Εξωτερικών της Ρωσίας στο Βερολίνο. Παρακαλώ ανοίξτε ξανά τους διαύλους του ΟΑΣΕ που η Γερμανία έχει επιτρέψει να ατροφήσουν. Παρακαλώ πείτε στο Κίεβο να σταματήσει τις επιθέσεις του σε αμάχους στόχους.
Το πιο σημαντικό, παρακαλώ πείτε στο γερμανικό κοινό την αλήθεια: ότι μια διαπραγματεύσιμη ειρήνη βασισμένη στην ουκρανική ουδετερότητα είναι η ρεαλιστική οδός εξόδου από την καταστροφή και ότι η αποκατάσταση μιας φυσιολογικής οικονομικής σχέσης με τη Ρωσία είναι η ρεαλιστική οδός εξόδου από την βιομηχανική παρακμή της Γερμανίας.
Οι όροι μιας αποδεκτής συμφωνίας που θα μπορούσε να προτείνει η Γερμανία είναι σαφείς. Οι μάχες θα σταματούσαν σε μια γραμμή ανακωχής. Όλες οι πλευρές θα αποκήρυγαν οποιαδήποτε μελλοντική προσφυγή στη βία στο ζήτημα των συνόρων. Η Ουκρανία θα αποκαθιστούσε την ουδετερότητά της και το ΝΑΤΟ θα αποκήρυσσε οριστικά την περαιτέρω διεύρυνση προς την Ανατολή.
Η Ευρώπη και η Ρωσία θα αποκαθιστούσαν τις οικονομικές σχέσεις και θα σταματούσαν την πολεμοκάπηλη πολιτική. Ο ΟΑΣΕ θα γινόταν για άλλη μια φορά το κεντρικό φόρουμ για την ευρωπαϊκή ασφάλεια, με τη θεμελιώδη αρχή ότι η ευρωπαϊκή ασφάλεια είναι αδιαίρετη και δεν βασίζεται σε στρατιωτικά μπλοκ που διαιρούν την Ευρώπη. Παράλληλα με αυτήν την ειρήνη, η Γερμανία θα ανακατευθύνει τους εθνικούς της πόρους προς τις ψηφιακές επενδύσεις, την τεχνητή νοημοσύνη, τους ημιαγωγούς και την ενέργεια που απαιτεί το οικονομικό μέλλον της Γερμανίας.
Η ιστορία θα καταγράψει τι θα κάνετε τις επόμενες εβδομάδες και τι θα αποτύχετε να κάνετε. Το ίδιο θα κάνει και το γερμανικό κοινό. Το ίδιο θα κάνουν και οι λαοί της Ρωσίας, της Ουκρανίας και της Ευρώπης γενικότερα. Ήρθε η ώρα για διπλωματία, κύριε Καγκελάριε. Η επιλογή είναι δική σας.
Με σεβασμό, Τζέφρι Ντ. Σακς
Πηγή: https://consortiumnews.com/
*Καθηγητής Πανεπιστημίου Κολούμπια, διευθύνει το Ινστιτούτο Γης από το 2002 έως το 2016. Πρόεδρος του Δικτύου Λύσεων Βιώσιμης Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών και επίτροπος της Επιτροπής Ευρυζωνικής Ανάπτυξης των Ηνωμένων Εθνών.
