Του Ζαφείρη Χατζηδήμου
Η επικείμενη ειρηνευτική συμφωνία μεταξύ της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν συνιστά μια καμπή σε μια διακρατική σύγκρουση σχεδόν τεσσάρων δεκαετιών, η οποία έχει καθορίσει τη γεωπολιτική ισορροπία στον Νότιο Καύκασο. Παρότι η συμφωνία φαίνεται να αποτελεί μια ευκαιρία για σταθερότητα, οι γεωπολιτικές, γεωστρατηγικές και στρατιωτικές παράμετροι της καθιστούν το μέλλον της αβέβαιο.
Ο νότιος Καύκασος είναι μια περιοχή στρατηγικής σημασίας, καθώς βρίσκεται στο σταυροδρόμι Ρωσίας, Τουρκίας, Ιράν και της Κασπίας Θάλασσας, με ενεργειακές διαδρομές που επηρεάζουν ευρύτερα την Ευρώπη. Η Ρωσία είχε ιστορικά έντονη παρουσία μέσω των στρατιωτικών της βάσεων στην Αρμενία, καθώς και της ειρηνευτικής δύναμης που ανέπτυξε στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ μετά τον πόλεμο του 2020.
Η μεγάλη σύγκρουση συμφερόντων
Ωστόσο, η αποχώρηση των ρωσικών δυνάμεων από την περιοχή τον Μάιο του 2024 σηματοδοτεί μια σταδιακή υποχώρηση της ρωσικής επιρροής, σε μια περίοδο που η Μόσχα είναι στρατιωτικά και διπλωματικά απασχολημένη με τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Παρά τη μείωση της επιρροής της, η Ρωσία εξακολουθεί να διατηρεί στρατιωτική παρουσία εντός της Αρμενίας και πιθανότατα θα επιδιώξει να παραμείνει ένας κρίσιμος παράγοντας στη διαμόρφωση της ασφάλειας στην περιοχή.
Την ίδια στιγμή, η Τουρκία ενισχύει συνεχώς τη θέση της, αποτελώντας τον κυριότερο στρατιωτικό και πολιτικό υποστηρικτή του Αζερμπαϊτζάν. Η Άγκυρα όχι μόνο παρείχε στρατιωτική τεχνολογία, κυρίως μη επανδρωμένα αεροσκάφη και συμβουλευτική υποστήριξη στον πόλεμο του 2020, αλλά συνεχίζει να στηρίζει την ενίσχυση του αζερικού στρατού, που πλέον είναι σαφώς ανώτερος από τον αρμενικό.
Η δημιουργία του διαδρόμου Ζανγκεζούρ, ο οποίος θα συνδέσει το Αζερμπαϊτζάν με τον θύλακα του Ναχιτσεβάν μέσω αρμενικού εδάφους, αποτελεί στρατηγική προτεραιότητα για την Τουρκία, καθώς θα της επιτρέψει να έχει άμεση χερσαία πρόσβαση προς τις τουρκόφωνες χώρες της Κεντρικής Ασίας, μειώνοντας την εξάρτησή της από τη Ρωσία και το Ιράν.
Αντίθετα, το Ιράν αντιμετωπίζει την πιθανότητα ενός ενισχυμένου Αζερμπαϊτζάν ως άμεση απειλή. Η Τεχεράνη φοβάται ότι μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να ενθαρρύνει εθνοτικές αναταραχές στο βόρειο Ιράν, όπου ζει μεγάλος αζερικός πληθυσμός. Για τον λόγο αυτό, το Ιράν έχει εκφράσει ανοιχτά την αντίθεσή του στη δημιουργία του διαδρόμου Ζανγκεζούρ, υποστηρίζοντας ότι αυτό θα αποδυναμώσει την Αρμενία και θα ενισχύσει τη θέση του Αζερμπαϊτζάν στην περιοχή.
Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Ένωση επιδιώκει να διαδραματίσει ενεργότερο ρόλο, έχοντας αναπτύξει αποστολή παρατηρητών στην Αρμενία, η οποία θα παραμείνει έως το 2027. Η ΕΕ ενδιαφέρεται κυρίως για την ενεργειακή σταθερότητα, καθώς το Αζερμπαϊτζάν αποτελεί εναλλακτική πηγή φυσικού αερίου, με στόχο τη μείωση της εξάρτησης της Ευρώπης από τη ρωσική ενέργεια. Ωστόσο, η επιρροή της είναι περιορισμένη σε στρατιωτικό επίπεδο, καθώς η ΕΕ δεν διαθέτει τη δυνατότητα να λειτουργήσει ως εγγυητής ασφάλειας, όπως η Ρωσία ή η Τουρκία.
Στρατιωτική κυριαρχία του Μπακού
Από στρατιωτικής άποψης, το Αζερμπαϊτζάν έχει πετύχει απόλυτη στρατηγική κυριαρχία, καθώς διαθέτει έναν σύγχρονο στρατό, εξοπλισμένο με τεχνολογίες αιχμής. Η ταχεία και αναίμακτη ανακατάληψη ολόκληρου του Καραμπάχ τον Σεπτέμβριο του 2023, μετά την απόσυρση των ρωσικών στρατευμάτων, έδειξε την πλήρη στρατιωτική αδυναμία της Αρμενίας, η οποία πλέον αναζητά εναλλακτικές στρατηγικές. Με δεδομένο το ρήγμα στις σχέσεις με την Μόσχα, το Ερεβάν προσπαθεί να επαναπροσανατολιστεί προς τη Δύση, αν και μέχρι στιγμής δεν έχει εξασφαλίσει εγγυήσεις ασφαλείας από ευρωπαϊκές ή αμερικανικές δυνάμεις.
Η ειρηνευτική συμφωνία μπορεί να εξασφαλίσει μια προσωρινή σταθερότητα, αλλά η υπογραφή της δεν εγγυάται τη μακροπρόθεσμη ειρήνη. Το γεγονός ότι το Αζερμπαϊτζάν απαιτεί την αναθεώρηση του αρμενικού συντάγματος ως προϋπόθεση για την υπογραφή της συμφωνίας δείχνει ότι η κυβέρνηση του Ιλχάμ Αλίεφ επιδιώκει όχι απλώς τη στρατιωτική, αλλά και τη θεσμική επικράτηση της χώρας του στην περιοχή.
Δύσκολο μονοπάτι για το Ερεβάν
Η Αρμενία, παρότι απορρίπτει την κατηγορία ότι το σύνταγμά της περιέχει εδαφικές διεκδικήσεις, βρίσκεται σε δύσκολη θέση, καθώς ο πρωθυπουργός Νικόλ Πασινιάν έχει ήδη μιλήσει για την ανάγκη συνταγματικής αναθεώρησης, με σχέδιο διεξαγωγής δημοψηφίσματος. Αν αυτό πραγματοποιηθεί και εγκριθεί από τον λαό, το Αζερμπαϊτζάν θα έχει κερδίσει μια διπλωματική νίκη που θα παγιώσει την ηγεμονία του.
Η επόμενη μέρα για την Αρμενία παραμένει εξαιρετικά αβέβαιη. Χωρίς τη ρωσική στρατιωτική προστασία και με ένα σαφώς ισχυρότερο Αζερμπαϊτζάν απέναντί της, η χώρα καλείται να διαχειριστεί την ασφάλειά της σε ένα νέο περιβάλλον. Αν η ειρηνευτική συμφωνία δεν συνοδευτεί από σαφείς εγγυήσεις, είναι πιθανό να οδηγήσει σε περαιτέρω αποδυνάμωση της Αρμενίας, καθιστώντας τη ακόμη πιο ευάλωτη σε νέες πιέσεις. Η Τουρκία και το Αζερμπαϊτζάν έχουν κάθε λόγο να πιέσουν για την πλήρη αποδοχή των όρων τους, ενώ η Ρωσία μπορεί να εκμεταλλευτεί την κατάσταση ώστε να επανέλθει ως ρυθμιστικός παράγοντας.
Αντιθέτως, αν η Αρμενία κατορθώσει να διαπραγματευτεί εγγυήσεις ασφαλείας από την Ρωσία ή την Κίνα ή να αναπτύξει νέες στρατιωτικές και οικονομικές συνεργασίες μαζί τους, θα μπορούσε να εξισορροπήσει τη νέα πραγματικότητα.
Σε κάθε περίπτωση, η ειρήνη στον Καύκασο παραμένει εύθραυστη, και η ισορροπία δυνάμεων θα συνεχίσει να μεταβάλλεται, ανάλογα με τις στρατηγικές επιλογές των εμπλεκόμενων πλευρών.Τέλος φόρμας
Αυτή η φωτογραφία εκφράζει ακριβώς το ιστορικό χάσμα μεταξύ του Αζερμπαϊτζάν και της Aρμενίας. Με τον αρμένιο πρωθυπουργό Νικόλ Πασινιάν σε πρώτο πλάνο να μην γυρίζει καν να κοιτάξει τον πρόεδρο του Αζερμπαϊτζάν Ιλχάμ Αλίγιεφ που στο πρόσωπό του διαγράφεται ένα σαρδόνιο χαμόγελο.
