Από σήμερα η συντακτική ομάδα του neostrategy.gr ξεκινά ένα τριήμερο ιστορικό αφιέρωμα για τα 50 χρόνια από την εισβολή του Αττίλα στην Κύπρο, που είχε ως αποτέλεσμα την de facto κατάληψη και διχοτόμηση της μαρτυρικής νήσου από τις τουρκικές δυνάμεις εισβολής. Αυτό φυσικά δεν ήταν αποτέλεσμα μιας κρίσεως ή απλά απάντηση στο πραξικόπημα της Χούντας κατά του Μακαρίου στις 15 Ιουλίου 1974.
Επρόκειτο για μια κόντρα δεκαετιών μεταξύ της τουρκοκυπριακής και της ελληνοκυπριακής κοινότητας όπου παρά την ανεξαρτησία τους από την Μεγάλη Βρετανία – η οποία δόθηκε μετά τον αγώνα που έκαναν οι Ελληνοκύπριοι πληρώνοντας βαρύ τίμημα – και τη δημιουργία του ενιαίου κράτους της Κύπρου το 1960, δεν κατάφεραν ποτέ τα δύο έθνη να συμβιώσουν. Όχι γιατί δεν μπορούσαν, αλλά γιατί δεν τα άφησαν.
Και σε αυτό το σημείο πρέπει να κάνουμε μια σημαντική επισήμανση: Η σύγχρονη ιστορία της Κύπρου είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την επιρροή της Μεγάλης Βρετανίας της Ελλάδας και της Τουρκίας. Και οι τρεις χώρες έχουν διαδραματίσει κεντρικό ρόλο στις πολιτικές και στρατιωτικές εξελίξεις στο νησί, διαμορφώνοντας την πορεία του Κυπριακού προβλήματος.
Επίσης δεν πρέπει να λησμονούμε ότι στην κορύφωση της σύγκρουσης το 1974, βρισκόμασταν στην περίοδο του Ψυχρού Πολέμου, όπου τόσο οι ΗΠΑ όσο και η ΕΣΣΔ αγωνίζονταν για την κυριαρχία στη Μεσόγειο και τον έλεγχο του Σουέζ, ενώ είχε προηγηθεί και ο αραβοϊσραηλινός πόλεμος του Γιομ Κιπούρ τον Οκτώβριο του 1973.
Ο αγώνας ανεξαρτησίας της Κύπρου
Η Κυπριακή Επανάσταση, γνωστή και ως ο Αγώνας της ΕΟΚΑ, υπήρξε μια καθοριστική περίοδος στην ιστορία της Κύπρου, που διήρκεσε από το 1955 έως το 1959. Η επανάσταση αυτή στόχευε στην αποτίναξη της βρετανικής κυριαρχίας και την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα. Ωστόσο, είχε σημαντικές επιπτώσεις τόσο για την ελληνοκυπριακή όσο και για την τουρκοκυπριακή κοινότητα και επηρέασε τις διεθνείς σχέσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, το αίτημα για αυτοδιάθεση και ένωση με την Ελλάδα έγινε πιο έντονο μεταξύ των Ελληνοκυπρίων. Η Μεγάλη Βρετανία, που κατείχε την Κύπρο από το 1878, αρνήθηκε να συζητήσει την ένωση, παρά τις αυξανόμενες πιέσεις. Αυτή η άρνηση οδήγησε στην ίδρυση της ΕΟΚΑ (Εθνική Οργάνωση Κυπρίων Αγωνιστών) την 1η Απριλίου 1955 από τον συνταγματάρχη Γεώργιο Γρίβα, γνωστό και ως «Διγενή»
Η οργάνωση σχεδιάστηκε με στρατιωτική ακρίβεια και ιεραρχική δομή, και στόχος της ήταν να ξεκινήσει έναν ένοπλο αγώνα για την αποτίναξη της βρετανικής κυριαρχίας στην Κύπρο.
Η ΕΟΚΑ στηρίχθηκε ευρέως από την ελληνοκυπριακή κοινότητα. Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ’, ο ηγέτης της Εκκλησίας της Κύπρου και πολιτικός ηγέτης των Ελληνοκυπρίων, υποστήριξε την οργάνωση και τον αγώνα για την ένωση. Η ΕΟΚΑ κατάφερε να δημιουργήσει ένα ευρύ δίκτυο υποστηρικτών που περιλάμβανε νέους άνδρες και γυναίκες, οι οποίοι ήταν έτοιμοι να αγωνιστούν για την ελευθερία τους.
Ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ ξεκίνησε επίσημα την 1η Απριλίου 1955 με επιθέσεις σε διάφορους στρατηγικούς στόχους σε όλο το νησί. Η έναρξη του αγώνα σηματοδοτήθηκε από εκρήξεις σε στρατιωτικές βάσεις, αστυνομικά τμήματα και άλλες κυβερνητικές εγκαταστάσεις.
Γενικότερα, η ΕΟΚΑ εφάρμοσε τακτικές ανταρτοπόλεμου, εκμεταλλευόμενη το γνώριμο έδαφος και την υποστήριξη του τοπικού πληθυσμού. Οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ, γνωστοί ως “αντάρτες”, διενεργούσαν επιθέσεις εναντίον βρετανικών στρατευμάτων και αστυνομικών τμημάτων, προκαλώντας σοβαρές απώλειες στους Βρετανούς και δημιουργώντας κλίμα ανασφάλειας.
Τα βρετανικά αντίποινα
Οι βρετανικές αρχές αντέδρασαν σκληρά στον ένοπλο αγώνα της ΕΟΚΑ Το Λονδίνο έδωσε εντολή και αναπτύχθηκαν και επιπλέον στρατιωτικές δυνάμεις για να καταστείλει τον αντάρτικο πόλεμο και να αποκαταστήσει την βρετανική κυριαρχία. Επιβλήθηκε στρατιωτικός νόμος, πραγματοποιήθηκαν μαζικές συλλήψεις και επιδρομές σε ελληνοκυπριακές περιοχές, ενώ οι φυλακές γέμισαν με συλληφθέντες. Οι Βρετανοί χρησιμοποίησαν κάθε λογής βασανιστήρια για να αποσπάσουν πληροφορίες και να καταστείλουν την αντίσταση. Παρόλα αυτά οι αντιδράσεις των Ελληνοκυπρίων γίνονταν όλο και εντονότερες και ιδιαίτερα μετά τον αποτρόπαιο απαγχονισμό του Μιχαλάκη Καραολή και του Ανδρέα Δημητρίου που δεν πρόλαβαν καν να ενηλικιωθούν.
Οι Τουρκοκύπριοι μαζί με τους Βρετανούς
Στον αντίποδα, οι Τουρκοκύπριοι, υπό την ηγεσία του Φαζίλ Κουτσιούκ, εξέφρασαν έντονη ανησυχία για τον ένοπλο αγώνα της ΕΟΚΑ και τις επιπτώσεις που θα είχε για την κοινότητά τους. Οι Τουρκοκύπριοι φοβούνταν ότι η ένωση με την Ελλάδα θα οδηγήσει σε απώλεια των δικαιωμάτων και της ασφάλειάς τους. Ως απάντηση, ζήτησαν την προστασία τους από τη βρετανική διοίκηση και την τουρκική κυβέρνηση.
Οι βρετανικές αρχές, εκμεταλλευόμενες τις εντάσεις μεταξύ των δύο κοινοτήτων, προσπάθησαν να ενισχύσουν τη διαίρεση και να χρησιμοποιήσουν τους Τουρκοκύπριους ως αντίβαρο στην ΕΟΚΑ. Ετσι, πολλοί Τουρκοκύπριοι που είχαν ενταχθεί στις βρετανικές αστυνομικές δυνάμεις, ενεπλάκησαν σε μάχες με την ΕΟΚΑ. Ταυτόχρονα, υπήρξαν περιπτώσεις όπου Τουρκοκύπριοι επιτέθηκαν σε Ελληνοκύπριους, είτε ως αντίποινα είτε ως προληπτικό μέτρο.
Πέρα από την συνεργασία με τους Αγγλους,οι Τουρκοκύπριοι δημιούργησαν και τις δικές τους οργανώσεις για την αυτοάμυνα και την προάσπιση των δικαιωμάτων τους. Η πιο γνωστή από αυτές ήταν η ΤΜΤ (Türk Mukavemet Teşkilatı – Τουρκική Οργάνωση Αντίστασης), η οποία ιδρύθηκε το 1958 με την υποστήριξη της τουρκικής κυβέρνηση με ηγέτη τον νεαρό τουρκοκύπριο δικηγόρο Ραούφ Ντενκτάς.
Η ΤΜΤ ανέλαβε την προστασία της τουρκοκυπριακής κοινότητας και είτε με δικές της επιχειρήσεις, είτε σε κοινές επιχειρήσεις με τον αγγλικό στρατό συγκρούονταν με την ΕΟΚΑ, δημιουργώντας περαιτέρω διχασμό και χάος μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
Η ανεξαρτησία της Κύπρου
Μετά όμως από τις συνεχείς στρατιωτικές συγκρούσεις χωρίς αποτέλεσμα, τον διχασμό των δύο κοινοτήτων και ιδιαίτερα τις πιέσεις της διεθνούς κοινότητας προς την Μεγάλη Βρετανία (ιδιαίτερα των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ), το Λονδίνο υπέκυψε. Η Κυπριακή Δημοκρατία ανακηρύχθηκε επίσημα στις 16 Αυγούστου 1960, μετά τις Συμφωνίες της Ζυρίχης και του Λονδίνου. Οι συμφωνίες αυτές, οι οποίες υπεγράφησαν από τη Μεγάλη Βρετανία, την Ελλάδα και την Τουρκία, προέβλεπαν ένα δικοινοτικό σύστημα διακυβέρνησης που θα εξασφάλιζε τα δικαιώματα τόσο των Ελληνοκυπρίων όσο και των Τουρκοκυπρίων.
Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ’ εξελέγη πρώτος πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, και ο Φαζίλ Κουτσιούκ, ηγέτης των Τουρκοκυπρίων, εξελέγη πρώτος αντιπρόεδρος. Το σύνταγμα της νέας Δημοκρατίας προέβλεπε ότι ο πρόεδρος θα ήταν Ελληνοκύπριος και ο αντιπρόεδρος Τουρκοκύπριος, με δικαίωμα αρνησικυρίας (βέτο) σε βασικά ζητήματα.
Διακοινοτικές Εντάσεις και Βία (1963-1964)
Παρά τις προσπάθειες για ισορροπία, οι εντάσεις μεταξύ των Ελληνοκυπρίων και των Τουρκοκυπρίων δεν άργησαν να εμφανιστούν. Το 1963, οι προτάσεις του Μακάριου για τροποποίηση του συντάγματος προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις από την τουρκοκυπριακή κοινότητα, που τις θεώρησε ως προσπάθεια υπονόμευσης των δικαιωμάτων τους.
Στις 21 Δεκεμβρίου 1963, ξέσπασαν σοβαρές συγκρούσεις στη Λευκωσία και άλλες πόλεις, γνωστές ως “Τα Χριστούγεννα του Αίματος”. Η βία συνεχίστηκε για αρκετούς μήνες, με εκατοντάδες νεκρούς και τραυματίες από όλες τις πλευρές και χιλιάδες Τουρκοκύπριους να μετακινούνται σε εσωτερικούς θύλακες στην Κύπρο υπό την προστασία της ΤΜΤ. Παράλληλα οι Τουρκοκύπριοι αποχώρησαν από την κυβέρνηση και δημιούργησαν δική τους διοίκηση.
Η διεθνής κοινότητα αντέδρασε στις συγκρούσεις, και το 1964, ο ΟΗΕ έστειλε ειρηνευτικές δυνάμεις (UNFICYP) στην Κύπρο για να διατηρήσουν την ειρήνη και να αποτρέψουν περαιτέρω βία. Η παρουσία του ΟΗΕ βοήθησε στη μείωση των εντάσεων, αλλά δεν κατάφερε να επιλύσει τις υποκείμενες αιτίες της σύγκρουσης.
Απόπειρες Επίλυσης και το Σχέδιο Άτσεσον
Οι διακοινοτικές συγκρούσεις και η πολιτική αστάθεια προκάλεσαν έντονες διπλωματικές δραστηριότητες από τις εγγυήτριες δυνάμεις και άλλες διεθνείς δυνάμεις.
Κατά τη διάρκεια της κρίσης του 1963-1964, προτάθηκε το Σχέδιο Άτσεσον, ένα σχέδιο που επιδίωκε να βρει μια λύση για την Κύπρο. Το σχέδιο, που ονομάστηκε από τον πρώην Υπουργό Εξωτερικών των ΗΠΑ, Ντιν Άτσεσον, προέβλεπε την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα, με αντάλλαγμα την παραχώρηση στρατιωτικών βάσεων στην Τουρκία και αυτονομία για την Τουρκοκυπριακή κοινότητα. Το σχέδιο απορρίφθηκε τόσο από τον Μακάριο όσο και από την τουρκική πλευρά, οδηγώντας σε περαιτέρω ένταση.
Αυτό το διάστημαη Ελλάδα και η Τουρκία προσπάθησαν να υποστηρίξουν τις αντίστοιχες κοινότητές τους στην Κύπρο, ενώ παράλληλα επιδίωξαν να αποφύγουν μια γενικευμένη σύγκρουση που θα μπορούσε να οδηγήσει σε άμεση στρατιωτική αντιπαράθεση.
Ο τότε έλληνας πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου προσπάθησε να διατηρήσει την υποστήριξη προς τους Ελληνοκύπριους, ενώ παράλληλα αναζητούσε διπλωματικές λύσεις. Από την άλλη, ο τότε πρωθυπουργός Ισμέτ Ινονού υποστήριξε τους Τουρκοκύπριους και πίεσε για διεθνή εγγυήσεις των δικαιωμάτων τους.
Οι ΗΠΑ και η ΕΣΣΔ δεν έμειναν αμέτοχες φυσικά. Παρακολουθούσαν στενά τις εξελίξεις στην Κύπρο, καθώς η στρατηγική θέση του νησιού στην Ανατολική Μεσόγειο το καθιστούσε σημαντικό για τις ισορροπίες του Ψυχρού Πολέμου.
Η αμερικανική Προεδρία υπό τον Λίντον Τζόνσον επιδίωκε να αποτρέψει την εξάπλωση της βίας και να διασφαλίσει τη σταθερότητα στην περιοχή. Στον αντίποδα η τότε ΕΣΣΔ και ο Γ.Γ. της Νικίτα Χρουστσόφ υποστήριζε τις αποικιακές χώρες που αγωνίζονταν για αυτοδιάθεση, αν και η εμπλοκή της στο κυπριακό ήταν πιο περιορισμένη σε σύγκριση με την εμπλοκή σε άλλες περιοχές (όπως για παράδειγμα στην Αφρική και την Ινδοκίνα).
Εσωτερικές Πολιτικές Εξελίξεις στην Κύπρο
Η εσωτερική πολιτική κατάσταση στην Κύπρο παρέμεινε τεταμένη καθ’ όλη τη δεκαετία του 1960. Ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος προσπαθούσε να ισορροπήσει μεταξύ της επιδίωξης της ένωσης με την Ελλάδα και της ανάγκης για διατήρηση της ανεξαρτησίας της Κύπρου. Στην ελληνοκυπριακή κοινότητα υπήρχαν αντίθετες πολιτικές δυνάμεις.
Η Εθνική Φρουρά και άλλες εθνικιστικές ομάδες πίεζαν για άμεση ένωση με την Ελλάδα, ενώ ο Μακάριος και οι υποστηρικτές του υποστήριζαν μια πιο ρεαλιστική προσέγγιση.
Οι πιέσεις προς τον Μακάριο άρχισαν να αυξάνονται λίγες εβδομάδες μετά το πραξικόπημα των Συνταγματαρχών στην Ελλάδα, με την ηγεσία των δικτατόρων να πιέζει για άμεση ένωση, την οποία δεν ενέκρινε ο Μακάριος.
Η κρίση του Νοεμβρίου του 1967 αποτέλεσε σημαντική καμπή στην ιστορία της Κύπρου. Μετά από μια περίοδο σχετικής ηρεμίας, οι εντάσεις αναζωπυρώθηκαν όταν η Εθνική Φρουρά προσπάθησε να καταλάβει τουρκοκυπριακά χωριά που ελέγχονταν από την ΤΜΤ υπό την ενεργή καθοδήγηση τούρκων αξιωματικών. Ιδιαίτερα η μάχη της Κοφίνου, με την κωδική ονομασία “Επιχείρηση Γρόνθος” εξελίχθηκε σε σφαγή τουρκοκυπρίων αμάχων, επιφέροντας ως αντίποινα τον βομβαρδισμό της Κύπρου από την τουρκική αεροπορία, την περικύκλωση του νησιού από το τουρκικό ναυτικό και την συγκέντρωση του αποβατικού στόλου της για εισβολή στην Κύπρο.
Η κατάσταση αποκλιμακώθηκε μόνο μετά από παρέμβαση των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ, με τη δέσμευση της Ελλάδος ότι θα ανακαλέσει από το νησί την περίφημη «Κυπριακή Μεραρχία» που είχε αποστείλει εν κρυπτώ το 1964 ο τότε πρωθυπουργός Γεώργιος Παπανδρέου.
Η ελληνική μεραρχία ανακλήθηκε και αυτό αποτέλεσε ίσως το μεγαλύτερο στρατηγικό λάθος της Ελλάδας και της Κύπρου, που το πλήρωσε επτά χρόνια αργότερα με την εισβολή των Τούρκων.
Η πολιτική κατάσταση στην Κύπρο επιδεινώθηκε περαιτέρω τη δεκαετία του 1970. Ο Μακάριος προσπαθούσε να διατηρήσει την ισορροπία, αλλά η ένταση μεταξύ των εθνικιστών και των υποστηρικτών της ανεξαρτησίας αυξανόταν.
Η δικτατορία στην Ελλάδα ενίσχυσε κι άλλο τις πιέσεις για ένωση με την Κύπρο. Ο δικτάτορας Γεώργιος Παπαδόπουλος και οι διάδοχοί του υποστήριζαν τις εθνικιστικές δυνάμεις στην Κύπρο και υπονόμευαν με κάθε ευκαιρία τον Μακάριο, με αποκορύφωμα την δημιουργία της ΕΟΚΑ Β’ από τον Γεώργιο Γρίβα, τον γνωστό ηγέτη της αρχικής ΕΟΚΑ και πρώην αρχηγό του Γενικού Επιτελείου της Εθνικής Φρουράς.
Ο Γρίβας με την υποστήριξη των αξιωματικών της ΕΛΔΥΚ άρχισε ένοπλο αγώνα με στόχο την πτώση του κυπρίου Προέδρου. Μετά από σχεδόν 3 χρόνια συγκρούσεων στις 15 Ιουλίου 1974, η ΕΛΔΥΚ υπό την καθοδήγηση της ελληνικής χούντας, πραγματοποίησε πραξικόπημα κατά του Μακάριου, με στόχο την ένωση της Κύπρου με την Ελλάδα.
Ο Μακάριος διασώθηκε και κατέφυγε στο εξωτερικό, αλλά το πραξικόπημα έδωσε την ευκαιρία που περίμεναν οι Τούρκοι. Να εισβάλουν στο νησί και μάλιστα εν μέσω εμφυλίου…
ΤΟ ΒΑΡΒΑΡΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΤΗΣ ΒΡΕΤΑΝΙΚΗΣ ΔΙΟΙΚΗΣΗΣ
Οι φυλακές της Κύπρου, και ειδικά το στρατόπεδο των φυλακών της Λευκωσίας, έγιναν κεντρικό σημείο των εκτελέσεων και των βασανιστηρίων των Βρετανών. Οι εκτελέσεις γίνονταν συνήθως με απαγχονισμό, και οι αγωνιστές της ΕΟΚΑ που συνελήφθησαν και καταδικάστηκαν σε θάνατο εκτελέστηκαν σε αυτές τις φυλακές.
Πολλοί νεαροί Ελληνοκύπριοι εκτελέστηκαν από τους Βρετανούς κατά τη διάρκεια του αγώνα της ΕΟΚΑ. Μερικές από τις πιο γνωστές περιπτώσεις περιλαμβάνουν:
Μιχαλάκης Καραολής και Ανδρέας Δημητρίου
Οι πρώτοι εκτελεσθέντες αγωνιστές της ΕΟΚΑ. Οι εκτελέσεις τους στις 10 Μαΐου 1956 προκάλεσαν μεγάλες αντιδράσεις και διεθνή κατακραυγή. Ο Καραολής κατηγορήθηκε για τη δολοφονία ενός Βρετανού αστυνομικού και ο Δημητρίου για απόπειρα δολοφονίας εναντίον Βρετανού αξιωματικού.Ευαγόρας Παλληκαρίδης
Ένας από τους πιο γνωστούς αγωνιστές της ΕΟΚΑ, εκτελέστηκε στις 14 Μαρτίου 1957, σε ηλικία μόλις 19 ετών. Ο Παλληκαρίδης είχε γίνει σύμβολο του αγώνα για την ελευθερία και η εκτέλεσή του προκάλεσε ευρεία θλίψη και θυμό.Ανδρέας Ζάκος, Χαρίλαος Μιχαήλ και Ιάκωβος Πατάτσος
Εκτελέστηκαν στις 9 Αυγούστου 1956 για την εμπλοκή τους στη δολοφονία Βρετανού στρατιώτη.Μάρκος Δράκος
Ένας από τους ιδρυτές της ΕΟΚΑ και σημαντικός αγωνιστής, εκτελέστηκε στις 18 Ιανουαρίου 1957.Μιχαήλ Κουτσόφτας, Ανδρέας Παναγίδης και Στέλιος Μαυρομάτης
Αγωνιστές της ΕΟΚΑ, απαγχονίστηκαν στις 21 Σεπτεμβρίου του 1956.
