Ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς ήξερε να αντιμετωπίζει τους πολιτικούς του αντιπάλους. Είχε απέναντί του κόμματα που μπορούσε να κατηγορήσει, ηγέτες που μπορούσε να απαξιώσει, οργανώσεις που μπορούσε να πιέσει. Αποδείχθηκε πολύ δυσκολότερο να αντιμετωπίσει χιλιάδες φοιτητές που δεν ζητούσαν υπουργεία, δεν είχαν έναν ηγέτη που να μιλά εξ ονόματός τους και επέμεναν σε ένα ενοχλητικά απλό ερώτημα. Ποιος ευθύνεται για τον θάνατο δεκαέξι ανθρώπων στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ;
Σχεδόν δύο χρόνια μετά το πολύνεκρο δυστύχημα, το ερώτημα συνέβαλε στην εκλογική ήττα του ανθρώπου που κυριάρχησε στη σερβική πολιτική επί περισσότερο από μία δεκαετία. Η Φοιτητική Λίστα, δημιούργημα ενός κινήματος που ξεκίνησε από τις πανεπιστημιακές σχολές, αναδείχθηκε νικήτρια των εκλογών της 25ης Οκτωβρίου. Σύμφωνα με τις τελευταίες εκτιμήσεις, εξασφαλίζει περίπου 138 από τις 250 κοινοβουλευτικές έδρες, έναντι 104 της παράταξης Βούτσιτς. Η συμμετοχή πλησίασε το 70%, ενώ ο ίδιος αναγνώρισε την ήττα του πριν ολοκληρωθεί η καταμέτρηση.
Στο Βελιγράδι, οι πανηγυρισμοί ξέσπασαν σχεδόν αμέσως. Για μια κοινωνία που είχε συνηθίσει να βλέπει τον ίδιο πολιτικό να επιβιώνει από κάθε κρίση, η ανακοίνωση του αποτελέσματος είχε κάτι από απελευθέρωση. Το εντυπωσιακότερο, ωστόσο, βρισκόταν στη διαδρομή που είχε προηγηθεί.
Οι δεκαέξι νεκροί και οι πολιτικές ευθύνες
Την 1η Νοεμβρίου 2024 κατέρρευσε το τσιμεντένιο στέγαστρο του πρόσφατα ανακαινισμένου σιδηροδρομικού σταθμού του Νόβι Σαντ. Δεκαέξι άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους. Το έργο συνδεόταν με μεγάλες κατασκευαστικές συμβάσεις και τη συνεργασία με κινεζικές εταιρείες, σε μια χώρα όπου, όπως και σε πολλές άλλες, οι δημόσιες συμβάσεις είχαν μετατραπεί σε πεδίο συναλλαγών ανάμεσα στην πολιτική εξουσία και τα επιχειρηματικά συμφέροντα, με τη διαφάνεια και την ασφάλεια των έργων να περνούν σε δεύτερη μοίρα.
Η κυβέρνηση επιχείρησε να διαχειριστεί τις συνέπειες της τραγωδίας. Οι φοιτητές, όμως, αρνήθηκαν να αρκεστούν σε μεμονωμένες παραιτήσεις και υποσχέσεις ερευνών. Απαιτούσαν τα έγγραφα των συμβάσεων, στοιχεία για τους ελέγχους ασφαλείας και διερεύνηση των ευθυνών όσων ενέκριναν και επέβλεψαν το έργο.
Το Νόβι Σαντ έγινε έτσι συνώνυμο ενός πολύ μεγαλύτερου προβλήματος. Οι καταγγελίες για διαφθορά και αδιαφάνεια αποκτούσαν πλέον ανθρώπινο πρόσωπο. Η υποψία ότι οι πολιτικές διασυνδέσεις μπορούσαν να υπερισχύουν των κανόνων ασφαλείας είχε συνδεθεί με δεκαέξι θανάτους.
Οι επιθέσεις εναντίον διαδηλωτών έδωσαν νέα ώθηση στις κινητοποιήσεις. Πανεπιστημιακές σχολές καταλήφθηκαν, οι συνελεύσεις πολλαπλασιάστηκαν και το αίτημα για δικαιοσύνη άρχισε να συγκεντρώνει ανθρώπους που μέχρι τότε παρακολουθούσαν την πολιτική με δυσπιστία ή απογοήτευση.
Ένα κίνημα χωρίς αρχηγό απέναντι σε μια προσωποπαγή εξουσία
Η οργανωτική επιλογή των φοιτητών αποδείχθηκε πολιτικά σημαντική. Οι αποφάσεις λαμβάνονταν συλλογικά, μέσα από συνελεύσεις, χωρίς να αναδειχθεί ένας αρχηγός που θα συγκέντρωνε την εκπροσώπηση του κινήματος. Αυτό περιόριζε τη δυνατότητα της κυβέρνησης να το αντιμετωπίσει με τις γνώριμες μεθόδους της προσωπικής στοχοποίησης και των πολιτικών συναλλαγών.
Ο Βούτσιτς είχε οικοδομήσει μεγάλο μέρος της κυριαρχίας του γύρω από την προσωπική του παρουσία. Απέναντί του βρέθηκε ένα κίνημα που λειτουργούσε με διαφορετικούς κανόνες. Η απουσία ενός αναγνωρίσιμου ηγέτη δυσκόλευε τις επιθέσεις, αλλά επέτρεπε και σε περισσότερους πολίτες να αναγνωρίζουν τον εαυτό τους στις διεκδικήσεις του.
Η πραγματική διεύρυνση ήρθε όταν οι φοιτητές άφησαν πίσω τους τα αμφιθέατρα. Περπάτησαν και διέσχισαν με ποδήλατα εκατοντάδες χιλιόμετρα, επισκέφθηκαν μικρές πόλεις και χωριά, συζήτησαν με κατοίκους που σπάνια συμμετείχαν σε κινητοποιήσεις. Εκεί όπου η κυβερνητική επιρροή στα μέσα ενημέρωσης περιόριζε την πρόσβαση σε διαφορετικές φωνές, η πολιτική συζήτηση γινόταν πρόσωπο με πρόσωπο.
Στις 15 Μαρτίου 2025, η μεγάλη συγκέντρωση στο Βελιγράδι συγκέντρωσε, σύμφωνα με ανεξάρτητες εκτιμήσεις, 275.000 έως 325.000 ανθρώπους. Η κυβέρνηση αντιμετώπιζε πλέον μια κοινωνική κινητοποίηση που είχε ξεπεράσει κατά πολύ τα πανεπιστήμια.
Η προσπάθεια να παρουσιαστούν οι διαδηλωτές ως όργανα ξένων συμφερόντων δεν ανέκοψε την επέκταση του κινήματος. Οι καταγγελίες για ξυλοδαρμούς, συλλήψεις και εκφοβισμό φοιτητών πλήθαιναν. Ούτε η παραίτηση του πρωθυπουργού Μίλος Βούτσεβιτς, τον Ιανουάριο του 2025, κατάφερε να εκτονώσει τη δυσαρέσκεια. Η εξουσία έχανε σταδιακά τη δυνατότητα να ορίζει τους όρους της πολιτικής αντιπαράθεσης.
Από τις συνελεύσεις στην εκλογική νίκη
Υπήρχε και ένα ακόμη στοιχείο που εξηγεί τη διεύρυνση του κινήματος. Οι φοιτητές δεν επιχείρησαν να ενώσουν τη Σερβία γύρω από μια συγκεκριμένη θέση για το Κόσοβο, τη Ρωσία ή την Ευρωπαϊκή Ένωση. Έθεσαν στο επίκεντρο ζητήματα που διαπερνούσαν τις παραδοσιακές πολιτικές διαιρέσεις: τη διαφθορά, τη δικαιοσύνη, την ασφάλεια των δημόσιων έργων και τον έλεγχο της εξουσίας.
Αυτό επέτρεψε τη συνύπαρξη ανθρώπων με διαφορετικές πολιτικές αντιλήψεις. Και κυρίως δημιούργησε μια εναλλακτική για ψηφοφόρους που επιθυμούσαν αλλαγή, αλλά δεν εμπιστεύονταν τα κόμματα της αντιπολίτευσης. Τον Μάιο του 2025, οι φοιτητές ζήτησαν πρόωρες εκλογές. Η απόφαση άλλαξε τον χαρακτήρα της αναμέτρησης. Ένα κίνημα που απαιτούσε απαντήσεις από την κυβέρνηση άρχισε να διεκδικεί τη δυνατότητα να την αντικαταστήσει. Η συγκρότηση της Φοιτητικής Λίστας μετέφερε αυτή τη δυναμική στην εκλογική διαδικασία. Η συμμετοχή στις κάλπες της 25ης Οκτωβρίου έδειξε ότι η κοινωνική κινητοποίηση μπορούσε να μετατραπεί σε κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Η επόμενη πρόκληση
Η εκλογική ήττα του Βούτσιτς τερματίζει την κυριαρχία της παράταξής του στην κυβέρνηση, αλλά δεν εξαφανίζει τους μηχανισμούς που τη στήριξαν. Το Σερβικό Προοδευτικό Κόμμα διατηρεί σημαντική εκλογική δύναμη, ενώ οι σχέσεις του με τη δημόσια διοίκηση και τους κρατικούς θεσμούς δεν πρόκειται να αλλάξουν με μία ψηφοφορία.
Οι φοιτητές καλούνται τώρα να αντιμετωπίσουν τις απαιτήσεις της διακυβέρνησης. Η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, η διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις και ο έλεγχος της κρατικής εξουσίας θα δοκιμαστούν στην πράξη. Παράλληλα, η νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία θα πρέπει να διαμορφώσει πολιτική για την οικονομία και τις σχέσεις της Σερβίας με την ΕΕ, τη Ρωσία και την Κίνα. Το δυσκολότερο, ίσως, θα είναι να διατηρηθεί η σχέση εμπιστοσύνης που δημιουργήθηκε στους δρόμους, όταν οι συλλογικές αποφάσεις των συνελεύσεων θα πρέπει να μεταφραστούν σε κυβερνητικές επιλογές.
Οι δεκαέξι άνθρωποι στο Νόβι Σαντ σκοτώθηκαν κάτω από ένα στέγαστρο που είχε πρόσφατα ανακαινιστεί. Η οργή για τον θάνατό τους έφερε χιλιάδες νέους στους δρόμους και, τελικά, μέχρι τις πύλες της εξουσίας. Τώρα οι φοιτητές βρίσκονται αντιμέτωποι με το δυσκολότερο ερώτημα της διαδρομής τους. Πώς θα κυβερνήσουν ένα κράτος χωρίς να υιοθετήσουν τις πρακτικές εξουσίας που τους οδήγησαν να εξεγερθούν εναντίον του.
