Του Ηλία Φωτίου *
Οι δημόσιες τοποθετήσεις του Τραμπ για την Ευρώπη και το ΝΑΤΟ, και οι αντιδράσεις των Ευρωπαίων ηγετών αποκαλύπτουν μια κρίση που δεν αφορά πλέον μόνο τη στρατιωτική συνεργασία. Αφορά τον ίδιο τον πυρήνα της δυτικής στρατηγικής ταυτότητας.
Η Ευρώπη χρειάζεται νέα στρατηγική ασφάλειας. Αλλά πριν από αυτό χρειάζεται να αποφασίσει επιτέλους ποιον φοβάται περισσότερο, τη Ρωσία, τις ΗΠΑ, ή τον εαυτό της.
Γιατί το πρόβλημα δεν είναι μόνο ο Τραμπ. Είναι ότι η Ευρώπη ανακάλυψε ότι η εξάρτησή της από την Αμερική δεν ήταν στρατηγική επιλογή. Ήταν εφησυχασμός και νωθρότητα. Εβδομήντα χρόνια υπό την αμερικανική ομπρέλα δημιούργησαν την ψευδαίσθηση ότι η ασφάλεια είναι δεδομένη. Ότι αρκεί να πληρώνεις τη συνδρομή και το σύστημα τρέχει μόνο του.
Τώρα η συνδρομή ακυρώθηκε, και η Ευρώπη ανακαλύπτει ότι δεν θυμάται πώς να τρέχει το σύστημα μόνη της. Το τιμολόγιο αυτής της νωθρότητας το πληρώνει σήμερα ο Ευρωπαίος πολίτης, στο ρεύμα, στα σούπερ μάρκετ, στους προϋπολογισμούς άμυνας που διογκώνονται χωρίς στρατηγική.
Μέσα σε αυτό το κενό εμφανίστηκε ο Ζελένσκι με μια πρόταση για ευρωπαϊκή συμμαχία ασφάλειας με συμμετοχή Τουρκίας, Βρετανίας και Ουκρανίας. Χωρίς την Ρωσία βέβαια. Ο άνθρωπος έχει γίνει θρασύς, και έχει τους λόγους του. Τρία χρόνια επιβίωσης διδάσκουν ένα είδος αναίδειας που μοιάζει με ηγεσία.
Αλλά η πρόταση είναι ανεδαφική, και όχι απλώς επειδή στερείται γεωγραφικής λογικής. Επειδή είναι επικίνδυνη και ανεύθυνη. Μια συμμαχία που οικοδομείται εξ ορισμού απέναντι στη Ρωσία δεν είναι αρχιτεκτονική ασφάλειας. Είναι πρόσκληση για μόνιμη αντιπαράθεση με πυρηνική δύναμη, διατυπωμένη από έναν ηγέτη που δεν έχει τίποτα να χάσει. Ο Ζελένσκι έχει λόγους να σκέφτεται έτσι. Η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να τον ακολουθήσει.
Το ερώτημα που αξίζει να τεθεί είναι άλλο και παλαιότερο. Γιατί η Ευρώπη έφτασε στο 2026 να συζητά την ασφάλειά της με τη Ρωσία ως αποκλεισμένη μεταβλητή, ως εχθρό δεδομένο, ως κάτι που δεν συζητείται;
Ο Γκορμπατσόφ είχε απαντήσει δεκαετίες πριν. Κοινό ευρωπαϊκό σπίτι, από τη Λισαβώνα ως το Βλαδιβοστόκ. Αδιαίρετη κοινή ασφάλεια, είτε για όλους είτε για κανέναν. Όσοι το απέρριψαν ως αφέλεια σοβιετικού στελέχους που δεν καταλάβαινε τη Δύση έκαναν λάθος ανάγνωση. Ο Γκορμπατσόφ κατανοούσε τη Δύση καλύτερα από πολλούς δυτικούς ηγέτες, και ακριβώς γι’ αυτό ήξερε ότι η γεωγραφία δεν αλλάζει με ιδεολογία. Η Ρωσία θα είναι εκεί και μεθαύριο. Το ζήτημα είναι με ποιους όρους συνυπάρχεις μαζί της.
Η Δύση επέλεξε τη νίκη του Ψυχρού Πολέμου αντί για την αρχιτεκτονική της ειρήνης. Και για τριάντα χρόνια ταλαντεύτηκε μεταξύ ενσωμάτωσης και ανάσχεσης, χωρίς ποτέ να διαλέξει, γιατί η επιλογή θα κόστιζε πολιτικά εσωτερικά. Ευκολότερο να διατηρείς την ασάφεια και να εξάγεις το πρόβλημα στο μέλλον.
Αλλά το μέλλον έφτασε.
Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο παράδοξο. Η Ρωσία του Πούτιν έχει αποδείξει εμπράκτως ότι κάνει συμφωνίες όταν ο συνομιλητής είναι σοβαρός και το συμφέρον σαφές. Το είχε κάνει με την Μέρκελ, το έχει κάνει με τον Ερντογάν, μέλος NATO, με ανοιχτές γραμμές προς τη Μόσχα, που κάνει διπλωματία εκεί που οι Βρυξέλλες βάζουν κυρώσεις. Το πρόβλημα δεν ήταν ποτέ η Μόσχα. Ήταν το ποιος κάθεται απέναντί της.
Η Κάγια Κάλλας και η Φον ντερ Λάιεν εκπροσωπούν μια ΕΕ που έχει μετατρέψει την αντιρωσική στάση από πολιτική επιλογή σε υπαρξιακή ταυτότητα. Και από ταυτότητα δεν υποχωρείς, γιατί χάνεις το πρόσωπο, τη θέση, την επόμενη θητεία. Η στρατηγική έχει υποταχθεί στην εσωτερική πολιτική κατανάλωση. Αυτό δεν είναι άσκηση ηγεσίας. Είναι διαχείριση εντυπώσεων με γεωπολιτική ορολογία.
Και όμως η λύση υπάρχει, και είναι η πιο λογική και η πιο φτηνή που έχει μπροστά της η Ευρώπη. Μια πολιτική διευθέτηση του Ουκρανικού στη γραμμή του μετώπου, παγωμένη σύγκρουση, εγγυήσεις, αποστρατιωτικοποιημένες ζώνες, δεν είναι παράδοση και υποχώρηση. Είναι ρεαλισμός. Και η Ρωσία θα το δεχόταν. Όχι από από αδυναμία ή καλή διάθεση, αλλά από καθαρό συμφέρον. Γιατί και η Μόσχα πληρώνει τον πόλεμο, οικονομικά και δημογραφικά, με τίμημα που δεν εμφανίζεται στις επίσημες ανακοινώσεις.
Αλλά υπάρχει κάτι βαθύτερο που η δυτική αφήγηση αρνείται να παραδεχτεί. Η Ρωσία δεν θέλει να είναι εχθρός της Ευρώπης. Θέλει να είναι κοντά της. Πολιτισμικά, οικονομικά, στρατηγικά. Ο Γκορμπατσόφ το είπε. Ο Πούτιν το είπε με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους, πριν η πόρτα κλείσει οριστικά στο πρόσωπό του. Η ιδέα του κοινού ευρωπαϊκού σπιτιού δεν ήταν μόνο σοβιετική πρόταση. Ήταν και ρωσική επιθυμία.
Αυτό σημαίνει ότι η ευθύνη για το σημερινό αδιέξοδο δεν μοιράζεται εξίσου. Η απόρριψη ήρθε από τη Δύση, και συνεχίζεται από ηγέτες που έχουν κάνει την άρνηση πολιτική ταυτότητα.
Το ευρωπαϊκό σπίτι μπορεί να χτιστεί ακόμα. Αλλά όχι με τους σημερινούς αρχιτέκτονες.
* Ο Ηλίας Φωτίου είναι δημοσιογράφος
