Του Παύλου Ηλ. Αγιαννίδη *
Ιδού πως μια ιστορία πιάνει το νήμα και φέρνει στο φως και άλλη, πολύ πιο άγνωστη, θαυμαστή ιστορία…
Έγραφα τις προάλλες για τα ελληνόφωνα της Κάτω Ιταλίας, για τα γκρίκο (την ελληνική διάλετο της Απουλίας) και τα γκρέκο (την ελληνική διάλεκτο της Καλαβρίας).
Για το Μπενίτο Μουσολίνι, που με τη σκληρή Italianizzazione – ιταλινοποίηση της γλώσσας, τα περιόρισε απειλώντας τα με (πολιτιστικό) «αποκεφαλισμό», απειλή για την οποία – κόντρα σε μύθους που κυκλοφορούν ανέλεγκτοι – οι ιστορικοί επιμένουν στην μεταφορική απειλή.
Έγραφα και για την ιστορική πρώτη προβολή, το Σάββατο 22 Αυγούστου 2026, στην Μπόβα (τον Βούα της Καλαβρίας), 51 χρόνια μετά το γύρισμά του – και μάλιστα με τους πρώτους ιταλικούς υπότιτλους – του βραβευμένου ποιητικού ντοκιμαντέρ του Δημήτρη Μαυρίκιου «Polemónta», του 1975.
Την πρώτη καταγραφή του πολέμου για τη ζήση, τη δουλειά και το μόχθο των ελληνόφωνων της Κάτω Ιταλίας, που φώτισε μπροστά στο φακό και τον ιδιαίτερο πολιτισμό τους, τον οποίο διατήρησαν γλωσσικά από τον ελληνικό αποικισμό του 8ου αιώνα π.Χ. στην Κάτω Ιταλία, και καθόρισε, αν όχι την ταυτότητά τους, πάντως την επικοινωνία και τα τραγούδια τους.
Εκείνο το ντοκιμαντέρ ήταν που μάς χάρισε, πρώτο, τη συγκίνηση του τραγουδιού «Άντρα μου πάει» ή O Klama I Jineka U Emigrantu / το κλάμα της γυναίκας του (φτωχού) μετανάστη, που έφευγε για να αναζητήσει καλύτερη τύχη στην «Τζερμάνια», αφήνοντας και την τελευταία του πνοή, «πολεμόντα», μοχθώντας, δουλεύοντας, στα ορυχεία.
Τραγούδι γραμμένο το 1972, στο ελληνόφωνο χωριό Καλιμέρα του Σαλέντο, από τον Φράνκο Κορλιανό. Που απογειώθηκε δυο χρόνια μετά το ντοκιμαντέρ στα περίφημα δισκογραφημένα «Τραγούδια Διαμαρτυρίας από όλο τον κόσμο», από τη Μαρία Φαραντούρη.
Να, λοιπόν, που δεν ήταν μόνον το κοινό, κυρίως, και οι κριτικοί που χειροκρότησαν ένθερμα το τραγούδι στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης του 1975 και βράβευσαν το ντοκιμαντέρ, αλλά τα ελληνόφωνα, παράλληλα, συνάντησαν και τα ευήκοα ώτα ενός εμβληματικού καλλιτέχνη: του Πιερ Πάολο Παζολίνι (της θρυλικής «Μήδειας» με τη μεγάλη Μαρία Κάλλας, που προβλήθηκε στην Ελλάδα έξι μήνες μετά την αποδημία της, αλλά και της ταινίας «Τα Κατά Ματθαίον Πάθη», του «Μάμα Ρόμα» ή του «Σαλό – 120 Μέρες στα Σόδομα»). Και μάλιστα, λίγες μέρες, τις ύστατες, πριν από τη στυγερή – πολιτική, όπως πιστεύεται – δολοφονία του Ιταλού σκηνοθέτη, στην Όστια.
Και τούτη είναι η άγνωστη σήμερα στους πολλούς ιστορία, που έφερε εκείνη η ιστορία για τα ελληνόφωνα…
Πάμε, λοιπόν. Ο Δημήτρης Μαυρίκιος είχε επιστρέψει από τις σπουδές του στην Κινηματογραφική Σχολή της Ρώμης, το Centro Sperimentale di Cinematografia, με δάσκαλο το Ρομπέρτο Ροσελίνι (του θρυλικού «Ρώμη, ανοχύρωτη πόλη»). Με τις βαλίτσες φορτωμένες το θαυμασμό του, αλλά τις εμπειρίες και τις επιρροές του από τον ιταλικό νεορεαλισμό – και για τη στάση ζωής και το έργο του Παζολίνι.
Μετά τις απρόβλητες σε επίσημη διανομή «Τρωάδες» του (1972), η πρώτη δουλειά του, που προβλήθηκε, ήταν το ποιητικό ντοκιμαντέρ «Polemónta». Σε εκείνο πρωτακούστηκε, όπως είπαμε, και το «Άντρα μου πάει», με την ελληνόφωνη από το χωριό Καλιμέρα, Φραντσέσκα Λίτσι, η οποία και συνεργάστηκε για τα κείμενα στο ντοκιμαντέρ.
Ιδού, λοιπόν, η ιστορία, που προτιμώ να αφήσω να τή μοιραστεί μαζί σας, με τα λόγια του, ο σκηνοθέτης Δημήτρης Μαυρίκιος, όπως είχα την τύχη, με αφορμή την πρώτη ιστορία, να τά μοιραστεί και μαζί μου:
«Στις 21 Οκτωβρίου 1975, περίπου ένα μήνα μετά τη βράβευση του Polemónta στο φεστιβάλ Θεσσαλονίκης και ακριβώς 12 μέρες πριν από τη δολοφονία του, ο Pier Paolo Pasolini ακούει στην Calimera τα τραγούδια της ταινίας από τους «πρωταγωνιστές» της, Francesca Licci και Cosimino Surdo.
»Τους είχε ζητήσει να δει την ταινία, αφήνοντάς τους για μένα το τηλέφωνό του.
»Πήρα το Polemónta υπό μάλης και πήγα αμέσως στη Ρώμη να του δείξω την ταινία. Όταν του τηλεφώνησα μου απάντησε η ανιψιά του, λέγοντας ότι βρισκόταν στη Σουηδία και ότι θα επέστρεφε στη Ρώμη την 1η Νοεμβρίου.
»Στις 2 Νοεμβρίου, το πρωί, ετοιμαζόμουν να τον καλέσω, όταν βλέπω ξαφνικά στην τηλεόραση ένα έκτακτο δελτίο ειδήσεων που αναγγέλλει το φονικό!
»Άρπαξα αμέσως την κάμερα και πήγα μεσημέρι στον τόπο του εγκλήματος, ένα δωδεκάωρο μετά την διάπραξή του. Κινηματογράφησα τον εφιαλτικό χώρο με ίχνη ακόμα από το αίμα του.
»Δυο μέρες αργότερα, κατέγραψα τη νεκρική πομπή στους δρόμους της Ρώμης μέχρι το Campo de’ Fiori. O Franco Citti και ο Ninetto Davoli, «οικογένειά» του και πρωταγωνιστές των ταινιών του, που κουβαλούσαν το φέρετρο, το τοποθέτησαν στη βάση του αγάλματος ενός άλλου «μεγάλου αιρετικού», του Giordano Bruno. Στο ακριβές σημείο όπου τον είχαν κάψει ζωντανό στις 17 Φεβρουαρίου 1600. Ο συμβολισμός αυτός είχε κάνει τους πάντες να ανατριχιάσουν.
»Όλα αυτά μπήκαν σε ένα ντοκιμαντέρ που παίχτηκε τότε από την εκπομπή «Παρασκήνιο» και σήμερα έχει χαθεί. Ο μοναδικός Μηνάς Χατζησάββας είχε δώσει τη φωνή του για τα αυτοβιογραφικά κείμενα του Pasolini και η ταινία έκλεινε με εικόνες από τον τόπο του εγκλήματος και τη φωνή της Francesca Licci να τραγουδάει τα «Παιδιά κάτω στον κάμπο» του Μάνου Χατζιδάκι στα ιταλικά, στους (σ.σ.: άγνωστους εν πολλοίς) στίχους του Pier Paolo Pasolini και της λογοτέχνη Dacia Maraini:
»I ragazzi giù nel campo non si curano del tempo, ma si buttano nei fiumi per cercare la croce premio…»
Μιλάμε για το ντοκιμαντέρ μικρού μήκους (17 λεπτών), «Πορτραίτο του Παζολίνι», του Δημήτρη Μαυρίκιου, που θεωρείται χαμένο [Αν κάποιος ξέρει περισσότερα ή έχει στοιχεία, θα ήταν πολύτιμο να τα φέρει στο φως].
Ο Παζολίνι πήγε στο Σαλέντο, τον Οκτώβριο του 1975, για να συμπληρώσει το δεύτερο τόμο του «Canzoniere italiano» (1955), μιας μνημειώδους ανθολογίας του για την ιταλική λαϊκή ποίηση και τις διαλέκτους.
Στην Ελλάδα, κάποια από τα αποθησαυρισμένα (σχεδόν 800!) ιταλικά δημοτικά τραγούδια μεταφράστηκαν, παρουσιάστηκαν και σκηνοθετήθηκαν από το Δημήτρη Μαυρίκιο για εκπομπές στο Τρίτο Πρόγραμμα της ΕΡΑ, την εποχή του αξέχαστου Μάνου Χατζιδάκι.
Πάντως, η ίδια η Φραντσέσκα Λίτσι είχε πει, τότε, στο Δημήτρη Μαυρίκιο ότι ο Παζολίνι τήν είχε αποκαλέσει «Ιέρεια της Calimera»! Ευτυχώς δε, υπάρχουν και μαρτυρίες / εικόνες από τη συνάντησή τους.
Τα πλάνα από το μικρού μήκους ντοκιμαντέρ – «Πορτραίτο του Παζολίνι» του Δημήτρη Μαυρίκιου περιλάμβανε, όπως τα θυμάται ο ίδιος:
Εικόνες από τον τόπο του εγκλήματος, μεσημέρι και αργότερα το δειλινό
Τη νεκρική πομπή, πεζή, μέχρι το άγαλμα του Τζορντάνο Μπρούνο
Το πλήθος στην πλατεία και αποσπάσματα από τους επικήδειους
Το δελτίο ειδήσεων από την RΑΙ, με την αναγγελία της δολοφονίας
Αγγελτήρια θανάτου στους δρόμους της Ρώμης, μουντζουρωμένα από βάνδαλους ομοφοβικούς φασίστες, με τις λέξεις PIG PIG PIG (που υπαινίσσονται τα αρχικά του ονόματος του Πιέρ Πάολο Παζολίνι)
Συνοικιακές φτωχογειτονιές της Ρώμης, που παρέπεμπαν στους χώρους των πρώτων ταινιών του Παζολίνι
Πλάνα από το υλικό του Polemónta, που δεν είχαν χρησιμοποιηθεί στην ταινία
Συνέντευξη, στη Ρώμη, του (συγγραφέα και του «Ζ») Βασίλη Βασιλικού που είχε γνωρίσει τον Παζολίνι
Και: Συνέντευξη του Στάθη Παναγούλη για την σχέση του Παζολίνι με τον αδελφό του, Αλέκο.
Για την ιστορία, οι επιρροές και ο θαυμασμός για τον Πιερ Πάολο Παζολίνι και την «ατμόσφαιρα» των εμβληματικών για τον ευρωπαϊκό – και παγκόσμιο – κινηματογράφο έργων του, ήταν εμφανείς όχι μόνον στο έργο του Δημήτρη Μαυρίκιου (κυρίως), αλλά και σε άλλες ταινίες του νεοελληνικού σινεμά.
Το βιβλίο του Κωνσταντίνου Κυριακού, καθηγητή ιστορίας του θεάτρου και του ελληνικού κινηματογράφου στο Τμήμα Θεατρικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πατρών, «Στοιχειωμένοι από τον Παζολίνι. Το κινηματογραφικό έργο του Πιερ Πάολο Παζολίνι και οι αντηχήσεις του στην Ελλάδα – Από την υποδοχή στη συνομιλία» (Εκδ. Αιγόκερως, 2024) ήρθε να τό τεκμηριώσει, ερευνητικά.
«Από τους Έλληνες καλλιτέχνες, ο Δημήτρης Μαυρίκιος είναι εκείνος που βρίσκεται επί μακρόν σε ανοιχτό διάλογο με τα περισσότερα από τα πεδία (θέματα και αισθητική) στα οποία ανοίγεται το πληθωρικό έργο του Παζολίνι ως διανοητή και καλλιτέχνη», δήλωνε απερίφραστα ο ίδιος στο Flix.
Διάλογος που εκτείνεται «από τις απρόβλητες σε εμπορική διανομή «Τρωάδες» (1972), ενδιαφέρον πρωτόλειο (σ.σ.: του Δημήτρη Μαυρίκιου), που χαρακτηρίζεται από την επιλεκτική σύνθεση της ιταλικής νεορεαλιστικής παράδοσης και των καινοτόμων αισθητικών προτάσεων του Παζολίνι για την προσέγγιση του Μύθου, μέχρι το «Polemonta» (1975), ίσως μια από τις πιο όμορφες ελληνικές ταινίες και από το μυθοπλαστικό «Στο δρόμο του Λαμόρε» (1979) μέχρι τις περίφημες τηλεοπτικές παραγωγές «Τα γεφύρια του Ιονίου» (1984) και «Μεσογειακό Τρίπτυχο για τα Πάθη» (1986)».
Όμως, ο καθηγητής Κωνσταντίνος Κυριακού έβαλε στο μικροσκόπιο, για το βιβλίο του, και αναγνώρισε παζολινικές / νεορεαλιστικές επιρροές και σε άλλες ταινίες και δημιουργούς, όπως το «Κρανίου τόπος» (1973) του Κώστα Αριστόπουλου, το «Ανατολικά της Εδέν» (1985) του Λευτέρη Δανίκα και το «Λόγοι και αμαρτήματα» (2004) του Βασίλη Μαζωμένου.
«Θα προσέθετα, επίσης, τον Σταύρο Τορνέ («Κοάτι» του1979, «Εξωπραγματικό» του 1980, «Μπαλαμός» του 1981, «Καρκαλού» του 1984, «Ντανίλο Τρέλες» του 1985) και την «Φανουρόπιτα» (1991) του Δημήτρη Γιατζουζάκη»…
* Ο Παύλος Αγιαννίδης είναι δημοσιογράφος
, μιας μνημειώδους ανθολογίας του για την ιταλική λαϊκή ποίηση και τις διαλέκτους){kind=link}