Aπό τον Ιανουάριο κιόλας, μια μέρα μετά την ορκωμοσία του Ντόναλντ Τραμπ, ο ακροδεξιός υποψήφιος Χοσέ Αντόνιο Καστ εμφανιζόταν βέβαιος για την επικράτηση του στις επικείμενες εκλογές στη Χιλή. «Οι ιδέες μας ήδη έχουν νικήσει. Νίκησαν στις ΗΠΑ, νίκησαν στην Ιταλία και νίκησαν στην Αργεντινή» τόνιζε.
Η εκλογική νίκη του Καστ στις εκλογές της Κυριακής στη Χιλή δεν αποτελεί έτσι απλώς έναν ακόμα κρίκο σε μια αλυσίδα εκλογικών αναμετρήσεων που αποκαλύπτουν όχι μόνο την άνοδο αλλά και την πολιτική νομιμοποίηση της ακροδεξιάς, του αυταρχισμού και του εθνικισμού σε παγκόσμια κλίμακα. Σε όλο τον κόσμο, πολιτικές δυνάμεις που πριν λίγα χρόνια θεωρούνταν ακραίες, περιθωριακές ή ακόμη και επικίνδυνες, μετατρέπονται σταδιακά σε «λογικές» επιλογές εξουσίας.
Ο Καστ δεν αποτελεί έτσι πολιτικό ατύχημα. Είναι προϊόν μιας διεθνούς ακροδεξιάς δικτύωσης, που αντλεί έμπνευση από τον Τραμπ, τη Μελόνι, τον Όρμπαν και τον Μπουκέλε. Το σύνθημα «Πρώτα οι Χιλιανοί» δεν είναι τίποτε άλλο παρά η μετάφραση του «America First», με την ίδια ακριβώς συνταγή: στοχοποίηση των μεταναστών, λατρεία του νόμου και της τάξης, απαξίωση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και περιφρόνηση για τους δημοκρατικούς θεσμούς.
Πίσω από το «ήπιο» προεκλογικό προσωπείο του Καστ κρύβεται ένα πολιτικό παρελθόν βαθιά ριζωμένο στον αυταρχισμό. Γόνος οικογένειας μεδεσμούς με τον ναζισμό και ένθερμος υποστηρικτής της δικτατορίας του Πινοτσέτ, ο Καστ ουδέποτε έκοψε πραγματικά τον ομφάλιο λώρο με το πιο σκοτεινό κεφάλαιο της χιλιανής ιστορίας. Η συστηματική προσπάθειά του δε να υπενθυμίζει με κάθε ευκαιρία την «σταθερότητα» και «ασφάλεια» των χρόνων της δικτατορίας τελικά απέδωσε. Η παγίωση της αντίληψης πως η χούντα τελικά «είχε και τα καλά της» άνοιξε διάπλατα τον δρόμο για την επιστροφή του αυταρχισμού.
Κλίνατε προς τα δεξιά
Το εκλογικό αποτέλεσμα της Κυριακής επιβεβαίωσε έτσι τη δεξιότερη πολιτική στροφή από το τέλος της δικτατορίας. Λαικιστικά και ανοιχτά φασιστικά μορφώματα κατέκτησαν 90 από τις 155 έδρες στη Βουλή, ενώ η δεξιά υπερίσχυσε και στη Γερουσία. Η κεντροαριστερή κυβερνητική συμμαχία «Ενότητα για τη Χιλή» κατέρρευσε εκλογικά. Στον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών, ο Καστ είχε έλθει δεύτερος πίσω από την αριστερή Ζανέτ Χάρα με 23,9%. Στον δεύτερο γύρο κατόρθωσε όμως να συσπειρώσει γύρω του όλο το ακροδεξιό και πινοτσετικό φάσμα: από τον “αντισυστημικό” Γιοχάνες Κάιζερ έως την εκπρόσωπο της παραδοσιακής δεξιάς, Εβελίν Ματέι.
Το πιο ανησυχητικό, βέβαια, δεν είναι τόσο το εκλογικό αποτέλεσμα αλλά οι συνθήκες που το επέτρεψαν. Στη Χιλή όπως και αλλού, η ανασφάλεια, η αύξηση της εγκληματικότητας και η μεταναστευτική πίεση μετατρέπονται σε εύφλεκτο υλικό στα χέρια αδίστακτων πολιτικών που υπόσχονται «σιδερένιες λύσεις». Η φράση «θα υπάρξουν απώλειες», ειπωμένη με κυνισμό από συνεργάτες του Καστ, συμπυκνώνει τη λογική ενός καθεστώτος που θεωρεί τα ανθρώπινα δικαιώματα πολυτέλεια σε καιρούς κρίσης.
Όπως και η Μελόνι στην Ιταλία, ο Καστ επέλεξε ωστόσο να κρύψει προσωρινά τις πιο ακραίες θέσεις του. Όχι επειδή άλλαξε, αλλά επειδή κατάλαβε ότι η εξουσία καταλαμβάνεται πιο εύκολα με στρατηγική σιωπή σε καίρια ζητήματα παρά με ιδεολογική σύγκρουση. Η «μετριοπάθεια» λειτουργεί έτσι ως μεταμφίεση, όχι ως πραγματική μετατόπιση.
Κεντρικός άξονας της εκστρατείας του Καστ, όπως και όλων σχεδόν των υποψηφίων της χιλιανής δεξιάς, ήταν η ξενοφοβία και η καταστολή. Η εγκληματικότητα και η μετανάστευση παρουσιάστηκαν ως υπαρξιακή απειλή. Ηταν βέβαια μια κλασική στρατηγική αποπροσανατολισμού: η κοινωνική κρίση, η φτώχεια, η ανεργία και η ανισότητα μεταμφιέζονται σε «πρόβλημα ασφάλειας».
Μεθοριακή ασπίδα και σιδερένια γροθιά
Το βασικό όπλο για τον Καστ ήταν η μαζική μετανάστευση από τη Βενεζουέλα. Αντί για κοινωνική πολιτική και υποδομές, υποσχέθηκε στρατό, τείχη και στρατόπεδα κράτησης. Κεντρική θέση στο εκλογικό του πρόγραμμα είχε η λεγόμενη «Μεθοριακή Ασπίδα»: τείχη πέντε μέτρων, ηλεκτροφόρα συρματοπλέγματα, χαρακώματα και αυξημένη παρουσία των ενόπλων δυνάμεων στα σύνορα. Επισκέφθηκε το Ελ Σαλβαδόρ για να μελετήσει από κοντά το διαβόητο υπερκάτεργο του προέδρου Μπουκέλε, με σκοπό —όπως ο ίδιος παραδέχτηκε— να εφαρμόσει αντίστοιχες πρακτικές στη Χιλή.
Το φαινόμενο Καστ εντάσσεται σε μια παγκόσμια τάση όπου η δημοκρατία συρρικνώνεται όχι πια με πραξικοπήματα, αλλά με εκλογές. Οι ακροδεξιοί ηγέτες υπόσχονται ασφάλεια, τάξη και σταθερότητα, ενώ στην πραγματικότητα υπονομεύουν θεμελιώδεις δημοκρατικές αξίες και εξοικειώνουν την κοινωνία με την κρατική βία.
Η εκλογή του Καστ αποτελεί επομένως ένα ακόμη καμπανάκι κινδύνου για το πού οδηγεί η πολιτική του φόβου όταν δεν αντιμετωπίζεται με κοινωνική δικαιοσύνη, θεσμική εμπιστοσύνη και ουσιαστικές λύσεις. Η ιστορία της Λατινικής Αμερικής —και όχι μόνο— έχει δείξει τι σημαίνει «σιδερένια γροθιά». Το ερώτημα δεν είναι αν κάτι έχει αλλάξει κάτω από το γάντι. Το ερώτημα είναι πόσο έχει πια αλλάξει ο κόσμος για να τη θεωρεί αποδεκτή.
