Για περισσότερο από δύο χρόνια, η επίσημη εκδοχή για τον θάνατο επτά εργαζομένων της ανθρωπιστικής οργάνωσης World Central Kitchen (WCK) στη Γάζα παρουσίαζε την ισραηλινή επίθεση ως αποτέλεσμα λανθασμένων εκτιμήσεων και παραβιάσεων των προβλεπόμενων διαδικασιών από κάποιους αξιωματικούς.
Ερευνα της εφημερίδας Guardian, βασισμένη σε συνεντεύξεις με ανώτερους Ισραηλινούς αξιωματικούς που συμμετείχαν στο περιστατικό ή γνώριζαν την επίσημη στρατιωτική έρευνα, δείχνει όμως τώρα κάτι εντελώς διαφορετικό. Η επίθεση δεν μπορεί να αποδοθεί σε επιχειρησιακό λάθος αφού συνδέεται με παγιωμένη πρακτική του ισραηλινού στρατού, η οποία επιτρέπει τον χαρακτηρισμό αμάχων ως στόχων λόγω της σχέσης ή ακόμη και το ότι έτυχε να βρεθούν απλώς κοντά για λίγα λεπτά με πρόσωπα που θεωρούνται από το Ισραήλ ως μέλη της Χαμάς.
Η πολύνεκρη επίθεση πραγματοποιήθηκε τον Απρίλιο του 2024. Τρία αυτοκίνητα της WCK, ευδιάκριτα σημαδεμένα με το λογότυπο της ανθρωπιστικής οργάνωσης, χτυπήθηκαν διαδοχικά από ισραηλινά drones λίγο μετά την παράδοση φορτίου ανθρωπιστικής βοήθειας σε αποθήκη στη Γάζα. Σκοτώθηκαν τρεις Βρετανοί εργαζόμενοι ανθρωπιστικής βοήθειας, ένας Αυστραλός, ένας Παλαιστίνιος, ένας Πολωνός και ένας πολίτης με διπλή αμερικανοκαναδική υπηκοότητα.
Η ισραηλινή στρατιωτική έρευνα απέδωσε την επίθεση σε λάθη μιας μικρής ομάδας αξιωματικών. Παράλληλα, επιρρίφθηκαν ευθύνες στα ίδια τα θύματα επειδή είχαν χρησιμοποιήσει ένοπλους φρουρούς για την προστασία της αποστολής και επειδή φέρονταν να είχαν αποκλίνει από τη συμφωνημένη διαδρομή. Τον Αύγουστο του 2026, ανώτατος στρατιωτικός εισαγγελέας αποφάσισε ότι δεν θα ασκηθούν ποινικές διώξεις για την υπόθεση.
Η έρευνα του Guardian αμφισβητεί όμως αυτή την εικόνα μέσα από τις μαρτυρίες ανθρώπων που γνωρίζουν τον τρόπο με τον οποίο λαμβάνονταν οι αποφάσεις. Ο έφεδρος συνταγματάρχης Νόχι Μέντελ, ο οποίος έδωσε την εντολή για τα πλήγματα, δήλωσε ότι οι εργαζόμενοι της WCK μετατράπηκαν σε στόχους επειδή είχαν βρεθεί για λίγα λεπτά κοντά σε ένοπλους άνδρες. Οι άνδρες θεωρήθηκαν μέλη της Χαμάς, αν και η εκτίμηση αυτή αποδείχθηκε αργότερα αβάσιμη.
Σύμφωνα με τον Μέντελ, οι εργαζόμενοι είχαν ουσιαστικά «αναμειχθεί» με τους υποτιθέμενους μαχητές. Ως τέτοια ανάμειξη μπορούσε να θεωρηθεί η φυσική εγγύτητα, μια συνομιλία ή η παραμονή μαζί τους. Όταν ρωτήθηκε εάν η παρουσία ενόπλων αρκούσε για να μετατρέψει ολόκληρη την αυτοκινητοπομπή σε στόχο, απάντησε καταφατικά. Κατά την άποψή του, τα θύματα δεν μπορούσαν πλέον να θεωρηθούν αθώα επειδή είχαν συνδεθεί με τη Χαμάς.
Η πρακτική της «ενοχής λόγω συσχέτισης»
Πίσω από αυτή τη λογική βρίσκεται η πρακτική που στον ισραηλινό στρατό αποκαλείται haflala και λειτουργεί ουσιαστικά με την αρχή της «ενοχής λόγω συσχέτισης». Εάν κάποιος έχει χαρακτηριστεί μέλος της Χαμάς ή «τρομοκράτης», ο χαρακτηρισμός μπορεί να επεκταθεί και σε ανθρώπους που βρίσκονται μαζί του, συνομιλούν ή απλώς κινούνται κοντά του. Η σύνδεση με έναν ήδη θεωρούμενο στόχο μπορεί έτσι να είναι αρκετή ώστε ένας άμαχος να αντιμετωπιστεί και ο ίδιος ως πιθανός στόχος, χωρίς να υπάρχουν στοιχεία ότι συμμετέχει σε εχθρική ενέργεια.
Οι ακριβείς κανόνες εφαρμογής της μπορούν να διαφέρουν από περιοχή σε περιοχή και συχνά μεταφέρονται προφορικά από τους διοικητές στους υφισταμένους τους. Αυτό αφήνει σημαντικά περιθώρια υποκειμενικής κρίσης για το ποιος θεωρείται μέλος της Χαμάς και επομένως νόμιμος στόχος.
Ο Μέντελ υποστήριξε μάλιστα ότι η μονάδα του είχε προηγουμένως επαινεθεί από την ανώτερη στρατιωτική διοίκηση για επιθέσεις εναντίον προσώπων που θεωρούνταν ότι επιχειρούσαν να θέσουν ανθρωπιστική βοήθεια υπό τον έλεγχο της Χαμάς. Κατά τον ίδιο, εκείνο που διαφοροποίησε την επίθεση στη WCK ήταν ότι αυτή τη φορά σκοτώθηκαν ξένοι υπήκοοι. Δεν επρόκειτο, όπως είπε, για ουσιαστική διαφορά.
Η συγκεκριμένη εκτίμηση δεν αποτελεί μόνο την υπερασπιστική γραμμή ενός αξιωματικού που απομακρύνθηκε από τη θέση του μετά την επίθεση. Άλλος αξιωματικός των IDF που γνώριζε την υπόθεση δήλωσε στον Guardian ότι, με βάση τις συνθήκες και τις ισχύουσες διαδικασίες, η μεγάλη πλειονότητα των αξιωματικών θα είχε ενεργήσει με παρόμοιο τρόπο. Εκτίμησε ότι σχεδόν όλοι θα είχαν διατάξει το πρώτο πλήγμα, ενώ οι περισσότεροι θα είχαν προχωρήσει και στα επόμενα.
Ο έφεδρος ταξίαρχος Ορεν Σόλομον, υπεύθυνος για τη διαχείριση της μάχης στη Μεραρχία της Γάζας, αναγνώρισε ότι είχε γίνει λάθος όταν θεωρήθηκε πως ένας ένοπλος είχε επιβιβαστεί σε ένα από τα οχήματα. Υποστήριξε όμως ότι, από τη στιγμή που το πρώτο όχημα είχε χαρακτηριστεί ως στόχος, ο ίδιος χαρακτηρισμός μπορούσε να επεκταθεί και στα οχήματα στα οποία κατέφευγαν οι επιζώντες.
Δεν συμφωνούν όλοι οι Ισραηλινοί αξιωματικοί με αυτή την ερμηνεία. Ανώτερος αξιωματικός που συμμετείχε στην αρχική στρατιωτική έρευνα υποστήριξε ότι ο Μέντελ υπερέβη τα όρια των κανόνων. Κατά την άποψή του, η αρχική λανθασμένη αναγνώριση θα μπορούσε να δικαιολογήσει το πρώτο πλήγμα, όχι όμως το δεύτερο και το τρίτο, όταν από τα χτυπημένα αυτοκίνητα είχαν βγει άνθρωποι χωρίς όπλα.
Όταν διευρύνεται η έννοια του «στόχου»
Η έρευνα αναδεικνύει και έναν δεύτερο παράγοντα. Μία από τις αποστολές που είχε αναθέσει στον στρατό η κυβέρνηση του Μπενιαμίν Νετανιάχου ήταν η καταστροφή της δυνατότητας της Χαμάς να ασκεί διοίκηση στη Γάζα. Στην πράξη, αυτό μπορούσε να μετατρέψει σε πιθανούς στόχους ανθρώπους που θεωρούνταν ότι συμμετείχαν ή βοηθούσαν τη λειτουργία της διοίκησής της, ακόμη και μέσω της διανομής ανθρωπιστικής βοήθειας.
Στις τάξεις του ισραηλινού στρατού είχε επίσης επικρατήσει η πεποίθηση ότι η Χαμάς είχε θέσει υπό τον έλεγχό της μεγάλο μέρος της βοήθειας που εισερχόταν στη Γάζα. Μεταγενέστερες αναλύσεις δεν επιβεβαίωσαν αυτή την εκτίμηση. Η αντίληψη αυτή, ωστόσο, επηρέαζε τον τρόπο με τον οποίο οι στρατιωτικές μονάδες αξιολογούσαν όσα έβλεπαν στο πεδίο. Η παρουσία ενόπλων κοντά στα αυτοκίνητα της WCK θεωρήθηκε ότι ταίριαζε σε ένα ήδη αναμενόμενο πρότυπο δράσης και συνέβαλε στον χαρακτηρισμό ολόκληρης της αυτοκινητοπομπής ως στόχου.
Την ώρα της επίθεσης, τα αυτοκίνητα της WCK δεν βρίσκονταν κοντά σε ισραηλινά στρατεύματα. Αξιωματικοί που γνώριζαν την υπόθεση δήλωσαν ότι τα πλήγματα δεν διατάχθηκαν για να αντιμετωπιστεί κάποια άμεση απειλή εναντίον Ισραηλινών στρατιωτών. Στόχος ήταν η εφαρμογή της αποστολής για την αποτροπή της Χαμάς από τον έλεγχο της ανθρωπιστικής βοήθειας.
Η World Central Kitchen απορρίπτει την απόφαση να μη διωχθούν ποινικά οι υπεύθυνοι. Επισημαίνει ότι οι εργαζόμενοί της ήταν άοπλοι, τα οχήματα έφεραν ευδιάκριτη σήμανση και οι ισραηλινές δυνάμεις γνώριζαν εκ των προτέρων τις κινήσεις, τις ταυτότητες και τη δραστηριότητα της ομάδας. Η Βρετανία, η Αυστραλία και ο Καναδάς καταδίκασαν επίσης την απόφαση του στρατιωτικού εισαγγελέα και δήλωσαν ότι θα συνεχίσουν να ζητούν απαντήσεις.
Η σημασία των νέων αποκαλύψεων βρίσκεται ακριβώς στην απόσταση που χωρίζει αυτή την εικόνα από την αρχική εξήγηση περί μεμονωμένων λαθών. Η πρακτική του χαρακτηρισμού ως στόχου, η μεγάλη ελευθερία που παραχωρήθηκε στους διοικητές για την επιλογή στόχων και η ευρύτερη αποστολή εξουδετέρωσης της διοικητικής παρουσίας της Χαμάς δημιούργησαν συνθήκες στις οποίες η εγγύτητα με έναν ύποπτο μπορούσε να αποδειχθεί αρκετή για να στοιχίσει τη ζωή σε αμάχους.
Ο ίδιος ο Μέντελ δεν εμφανίζεται να θεωρεί ότι η εμπειρία της WCK θα τον οδηγούσε σε διαφορετική απόφαση. Όταν ρωτήθηκε τι θα έκανε αν αντιμετώπιζε ξανά τις ίδιες συνθήκες, απάντησε ότι θα ενεργούσε ακριβώς με τον ίδιο τρόπο.
