Η 87χρονη Μαρικάρμεν Αμπασκάλ ζούσε στο διαμέρισμα της στη Μαδρίτη από παιδί. Το μισθωτήριο είχε υπογράψει ο πατέρας της το 1956 και η ίδια συνέχιζε να πληρώνει κανονικά περίπου 500 ευρώ τον μήνα για το νοίκι της. Όταν το ακίνητο άλλαξε χέρια, η εταιρεία που το απέκτησε αμφισβήτησε το δικαίωμά της να συνεχίσει την παλιά μίσθωση. Για να παραμείνει στο σπίτι όπου είχε περάσει 71 ολόκληρα χρόνια της ζωής της, η ηλικιωμένη θα έπρεπε τώρα να πληρώνει 2.650 ευρώ τον μήνα.
Ηταν ένα ποσό αδιανόητο για τον Μαρικάρμεν αφού η σύνταξή της δεν ξεπερνά τα 1.350 ευρώ. Την Τετάρτη, έπειτα από τρεις προηγούμενες αποτυχημένες απόπειρες έξωσης και παρά την κινητοποίηση εκατοντάδων ανθρώπων έξω από το κτίριο, η δικαστική απόφαση εκτελέστηκε και μια εντελώς διεστραμμένη εκδοχή της δικαιοσύνης επιβλήθηκε. Η 87χρονη γυναίκα, που χρησιμοποιεί αναπηρικό αμαξίδιο για να μετακινηθεί, απομακρύνθηκε από το σπίτι της με φορείο και μεταφέρθηκε σε νοσοκομείο.
Ακόμα και σε μια εποχή γενικευμένης απάθειας, το γεγονός ήταν τόσο σοκαριστικό ώστε να μην περάσει απαρατήρητο.Τρεις ημέρες μετά την έξωση, δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι κατέβηκαν στους δρόμους της Μαδρίτης με τη φωτογραφία της Μαρικάρμεν στην κεφαλή της πορείας.
«Ni una Maricarmen más» – «Ούτε μία Μαρικάρμεν παραπάνω», ήταν το κεντρικό σύνθημα. Μέσα σε λίγες μέρες, μια 87χρονη ενοικιάστρια είχε μετατραπεί σε σύμβολο ενός κινήματος που επιχειρεί να μετατρέψει τη στεγαστική κρίση από κοινωνικό πρόβλημα σε κεντρική πολιτική σύγκρουση.
Η μάχη για το δικαίωμα στη στέγη
Η ίδια η Μαρικάρμεν έδωσε στην υπόθεση μια διάσταση πολύ ευρύτερη από τη δική της έξωση. Από το νοσοκομείο κάλεσε τους κατοίκους της Μαδρίτης να συμμετάσχουν στη διαδήλωση. Είπε ότι μπορεί να μην κατάφερε να υπερασπιστεί το σπίτι της, αλλά αγωνίστηκε ώστε οι άλλοι να μάθουν να αγωνίζονται για το δικό τους.
Το Συνδικάτο Ενοικιαστών της Μαδρίτης έκανε το επόμενο βήμα. Παρουσίασε το λεγόμενο «σχέδιο Μαρικάρμεν», ένα πακέτο μέτρων που περιλαμβάνειμεγαλύτερη προστασία απέναντι στις εξώσεις, ενίσχυση του δικαιώματος ανανέωσης των μισθώσεων και περιορισμούς σε πρακτικές που επιτρέπουν στις μεγάλες εταιρείες του real estate να παρακάμπτουν όσες ρυθμίσεις για την προστασία των ενοικιαστών έχουν απομείνει.
Η πορεία του Σαββάτου δεν περιορίστηκε έτσι σε μια απλή εκδήλωση αλληλεγγύης για την Μαρικάρμεν. Δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές ξεκίνησαν από την Πουέρτα δελ Σολ, πέρασαν μπροστά από το δημαρχείο της Μαδρίης προτού καταλήξουν στο Κοινοβούλιο. Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα ήταν η πολιτική γλώσσα της κινητοποίησης. Στα συνθήματα εμφανίζονταν πλέον ανοιχτά η μεγάλη ιδιοκτησία, τα επενδυτικά κεφάλαια και προτροπές μέχρι και για απεργία ενοικίων.
Ποιος πληρώνει και ποιος εισπράττει
Η στεγαστική κρίση δεν απέκτησε ξαφνικά ταξικό χαρακτήρα. Ηταν ένας χαρακτήρας που είχε εξαρχής. Αυτό που μοιάζει να αλλάζει είναι ότι η ταξική διάσταση της στεγαστικής κρίσης περνά πλέον στο επίκεντρο της πολιτικής διεκδίκησης.
Για χρόνια, μεγάλο μέρος της δημόσιας συζήτησης αντιμετώπιζε το πρόβλημα λίγο πολύ με πολιτικά ουδέτερους όρους, ως κάποια δυσλειτουργία της αγοράς. Δεν υπήρχαν αρκετά διαθέσιμα σπίτια, η οικοδόμηση δεν κάλυπτε τη συνολική ζήτηση, οι τουριστικές μισθώσεις αφαιρούσαν κατοικίες από τη μακροχρόνια αγορά αλλά αυτό ηταν το τίμημα της ανάπτυξης, η γραφειοκρατία περιόριζε την προσφορά…
Όλα αυτές οι δικαιολογίες δεν απαντούν όμως στο ερώτημα που θέτει τώρα πολύ πιο επιθετικά το κίνημα των ενοικιαστών: ποιος πληρώνει την στεγαστική κρίση και ποιος κερδίζει από αυτήν;
Στη Μαδρίτη τα ενοίκια βρίσκονται σε ιστορικά υψηλά επίπεδα. Η πίεση έχει αρχίσει μάλιστα να μεταφέρεται από το κέντρο προς τις περιφερειακές συνοικίες και τους γειτονικούς δήμους. Για τη συντριπτική πλειονότητα των εργαζομένων, όλο και μεγαλύτερο μέρος του μηνιαίου εισοδήματος κατευθύνεται στο ενοίκιο.
Το ενοίκιο γίνεται έτσι και ένας μηχανισμός μεταφοράς εισοδήματος από τον ενοικιαστή προς τον ιδιοκτήτη. Κάτι πουεξηγεί γιατί τα αιτήματα του κινήματος αγγίζουν πλέον ευθέως τα συμφέροντα των ιδιοκτητών..
Το πάγωμα των ενοικίων περιορίζει την απόδοση της ιδιοκτησίας. Η υποχρεωτική ανανέωση μιας μίσθωσης περιορίζει τη δυνατότητα του ιδιοκτήτη να διαθέσει το ακίνητο όπως επιθυμεί. Οι περιορισμοί στις αγορές από επενδυτικά κεφάλαια παρεμβαίνουν στη λειτουργία της αγοράς. Η προστασία από την έξωση φέρνει το δικαίωμα κατοίκησης σε άμεση αντιπαράθεση με ορισμένες από τις εξουσίες που απορρέουν από την ιδιοκτησία.
Το κίνημα δεν ζητά πλέον απλώς από το κράτος να κατασκευάσει περισσότερα σπίτια ή να βοηθήσει όσους δεν μπορούν να πληρώσουν. Ζητά να αλλάξει η ισορροπία ισχύος ανάμεσα σε αυτούς που κατέχουν τα σπίτια και σε αυτούς που ζουν μέσα σε αυτά.
Η στέγη χωρίζει και την ισπανική πολιτική
Η ίδια διαχωριστική γραμμή διαπερνά πλέον και την ισπανική πολιτική σκηνή. Η περιφέρεια της Μαδρίτης κυβερνάται από το δεξιό Λαϊκό Κόμμα (PP) και την Ισαμπέλ Ντίαθ Αγιούσο. Η περιφερειάρχης έχει αρνηθεί να χρησιμοποιήσει ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία που παρέχει ο ισπανικός νόμος για τη στέγη, τη δυνατότητα χαρακτηρισμού περιοχών ως ζωνών με ιδιαίτερα πιεσμένη αγορά κατοικίας, όπου μπορούν να εφαρμοστούν αυστηρότεροι περιορισμοί στα ενοίκια.
Η Αγιούσο ξεκινά από διαφορετική διάγνωση. Θεωρεί ότι η στεγαστική κρίση οφείλεται πρωτίστως στην ανεπαρκή προσφορά και ότι οι αυστηρότερες ρυθμίσεις αποθαρρύνουν τους ιδιοκτήτες από το να διαθέσουν ακίνητα προς ενοικίαση. Η περιφερειακή κυβέρνηση προκρίνει περισσότερη οικοδόμηση, διάθεση γης και οικονομικά κίνητρα προς τους ιδιοκτήτες.
Ένα από τα χαρακτηριστικότερα μέτρα της ήταν η φορολογική έκπτωση 1.000 ευρώ για ιδιοκτήτες κενών κατοικιών που θα τις διέθεταν για μακροχρόνια μίσθωση. Στόχος ήταν να διατεθούν περίπου 20.000 επιπλέον σπίτια προς ενοικίαση.. Έπειτα από έναν χρόνο είχαν, ωστόσο, μπει στο πρόγραμμα μόλις 1.500.
Απέναντι σε αυτή την πολιτική, η ισπανική Αριστερά κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση. Sumar, Podemos, Izquierda Unida και Más Madrid πιέζουν για μεγαλύτερη παρέμβαση στον καθορισμό των τιμών, ισχυρότερη προστασία από τις εξώσεις και σοβαρούς περιορισμούς στους μεγάλους ιδιοκτήτες και στα επενδυτικά κεφάλαια.
Ανάμεσα στις δύο πλευρές βρίσκεται το PSOE του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ. Η κυβέρνησή του πέρασε τον νόμο για τη στέγαση του 2023 και έχει κινηθεί πολύ περισσότερο προς την κατεύθυνση της ρύθμισης από ό,τι το PP. Η εφαρμογή όμως ορισμένων από τα σημαντικότερα εργαλεία εξαρτάται από τις αυτόνομες περιφέρειες, επιτρέποντας στη Μαδρίτη της Αγιούσο να αρνείται μέτρα που εφαρμόζονται αλλού.
Ταυτόχρονα, οι δυνάμεις στα αριστερά του PSOE θεωρούν ότι η κυβέρνηση Σάντσεθ παραμένει υπερβολικά διστακτική όταν τα μέτρα αρχίζουν να θίγουν ευθέως τα συμφέροντα της ιδιοκτησίας. Μετά την έξωση της Μαρικάρμεν, το Sumar ζήτησε άμεση έγκριση νέου διατάγματος προστασίας των ενοικιαστών και απαλλοτρίωση του διαμερίσματός της.
Η διαφωνία λοιπόν δεν αφορά πλέον μόνο πόσα σπίτια πρέπει να κατασκευαστούν. Αφορά ποιος θα επωμιστεί το κόστος της αντιμετώπισης της στεγαστικής κρίσης και πόσο μακριά μπορεί να φτάσει το κράτος περιορίζοντας την οικονομική αξιοποίηση της ιδιοκτησίας.
Επιστροφή στην Πουέρτα δελ Σολ
Στη Μαδρίτη, υπάρχει μια τοποθεσία όπου όλα αυτά αποκτούν ιδιαίτερο συμβολισμό. Μετά το τέλος της πορείας του Σαββάτου, εκατοντάδες διαδηλωτές επέστρεψαν στην Πουέρτα δελ Σολ, έστησαν σκηνές και πέρασαν εκεί τη νύχτα. Δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα, στην ίδια πλατεία γεννήθηκε το κίνημα των «Αγανακτισμώνων» (Indignados).
Η σύγκριση έχει βέβαια τα όρια της. Το κίνημα της 15ης Mαίου υπήρξε πολύ μεγαλύτερο και πολύ πιο ετερόκλητο. Ηταν προϊόν της χρηματοπιστωτικής κρίσης, της ανεργίας, της λιτότητας, των κατασχέσεων και μιας βαθιάς κρίσης πολιτικής εκπροσώπησης. Η στέγη βρισκόταν ήδη στα αιτήματά του και οι κινητοποιήσεις εναντίον των εξώσεων είχαν έντονο κοινωνικό και ταξικό περιεχόμενο.
Οι Αγανακτισμένοι προσπάθησαν όμως να χωρέσουν μια τεράστια κοινωνική δυσαρέσκεια κάτω από μια εξίσου ευρεία πολιτική ταυτότητα. Οι «από κάτω» απέναντι στους «από πάνω», οι πολίτες απέναντι στις ελίτ, η πραγματική δημοκρατία απέναντι σε ένα πολιτικό σύστημα που θεωρούνταν ότι είχε πάψει να εκπροσωπεί την κοινωνία.
Αυτή η ευρύτητα υπήρξε πηγή της δύναμής του. Υπήρξε όμως και η αχίλλειος πτέρνα του. Η κοινωνική οργή δεν μετατράπηκε εύκολα σε σύγκρουση γύρω από σαφώς προσδιορισμένα οικονομικά συμφέροντα. Η σημερινή μάχη για τη στέγη ξεκινά από πολύ στενότερο πεδίο. Ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να γίνει πολιτικά πιο συγκεκριμένη.
Υπάρχουν ενοικιαστές και ιδιοκτήτες. Υπάρχουν εταιρείες ακινήτων και επενδυτικά κεφάλαια. Υπάρχουν μισθοί που αυξάνονται με έναν ρυθμό και ενοίκια που αυξάνονται με άλλον. Και κάθε ουσιαστική παρέμβαση υπέρ της μιας πλευράς έχει κόστος για την άλλη. Το κίνημα των Αγανακτισμένων πολιτικοποίησε την αγανάκτηση. Το σημερινό κίνημα επιχειρεί να πολιτικοποιήσει το ενοίκιο και τις σχέσεις ιδιοκτησίας.
Από τη Μαδρίτη στο Βερολίνο
Η συζήτηση δεν περιορίζεται στην Ισπανία. Λίγες ημέρες πριν από τη διαδήλωση της Μαδρίτης, η εκλογική επιτυχία του Die Linke στο Βερολίνο είχε ήδη προκαλέσει έντονο ενδιαφέρον στην ισπανική Αριστερά.
Το γερμανικό κόμμα έβαλε το στεγαστικό στην καρδιά της πολιτικής του καμπάνιας. Μίλησε για αυστηρότερο έλεγχο των ενοικίων και επανέφερε την εφαρμογή του δημοψηφίσματος του 2021 για την κοινωνικοποίηση μεγάλου αριθμού κατοικιών που ανήκουν σε μεγάλες εταιρείες ακινήτων.
Στελέχη του Sumar, του Podemos, της Izquierda Unida και του Más Madrid έσπευσαν να συζητήσουν εάν ένα μέρος αυτής της στρατηγικής μπορεί να μεταφερθεί στην Ισπανία. Το ενδιαφέρον τους δεν αφορά απλώς τα επιμέρους μέτρα. Αφορά το γεγονός ότι στο Βερολίνο η στεγαστική ανασφάλεια μετατράπηκε σε κεντρικό πολιτικό ζήτημα με σαφώς προσδιορισμένα συγκρουόμενα συμφέροντα.
Από την αγανάκτηση στη διεκδίκηση
Είναι ακόμη πολύ νωρίς για να γνωρίζει κανείς αν η κατάληψη της Πουέρτα δελ Σολ θα αποκτήσει διάρκεια ή αν η διαδήλωση του Σαββάτου θα αποτελέσει την αρχή ενός μεγαλύτερου κύματος κινητοποιήσεων. Μια μεγάλη πορεία και μερικές εκατοντάδες σκηνές δεν δημιουργούν από μόνες τους ένα νέο 15-M.
Κάτι όμως έχει ήδη αλλάξει στον τρόπο με τον οποίο τίθεται το στεγαστικό ζήτημα. Η Μαρικάρμεν έχασε το σπίτι στο οποίο έζησε επί 71 χρόνια. Μέσα σε τρεις ημέρες το όνομά της βρισκόταν σε πανό, συνθήματα και σε μια πρόταση διατάγματος. Χιλιάδες άνθρωποι το χρησιμοποίησαν για να μιλήσουν για τα δικά τους σπίτια και τα δικά τους ενοίκια.
Η στεγαστική κρίση υπήρξε πάντοτε και σύγκρουση οικονομικών συμφερόντων. Τώρα αυτή η σύγκρουση αποκτά όνομα, οργανώσεις, συγκεκριμένα αιτήματα και πολιτικούς αντιπάλους.
Δεκαπέντε χρόνια μετά τους Indignados, η Πουέρτα δελ Σολ ξαναγεμίζει και η συζήτηση μετακινείται από την τιμή του τετραγωνικού στη διανομή του πλούτου και της εξουσίας μέσα στην πόλη. Το ενοίκιο γίνεται πολιτικό ζήτημα, η ιδιοκτησία παύει να αντιμετωπίζεται ως ουδέτερη και η στεγαστική κρίση αρχίζει να αποκτά τη γλώσσα μιας ανοιχτής ταξικής σύγκρουσης.
