Η φετινή σύνοδος κορυφής του ΝΑΤΟ στην Άγκυρα διεξάγεται σε μια από τις πιο κρίσιμες στιγμές της ιστορίας της Συμμαχίας μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Επισήμως, στο επίκεντρο βρίσκονται οι αμυντικές δαπάνες, η στήριξη προς την Ουκρανία και η ενίσχυση της αποτρεπτικής ισχύος απέναντι στη Ρωσία. Στην πραγματικότητα όμως, πίσω από τις δημόσιες δηλώσεις περί ενότητας εξελίσσεται μια πολύ βαθύτερη συζήτηση. Πώς θα λειτουργήσει το ΝΑΤΟ σε μια εποχή όπου οι ΗΠΑ απομακρύνονται σταδιακά από τον ρόλο του βασικού εγγυητή της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Η διακυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ δεν κρύβει ότι οι στρατηγικές της προτεραιότητες μετατοπίζονται πλέον προς τον Ινδο-Ειρηνικό και τη Μέση Ανατολή. Η αντιμετώπιση της Κίνας θεωρείται πλέον σημαντικότερη από τη διατήρηση των σημερινών στρατιωτικών δυνατοτήτων στην Ευρώπη, ενώ ο πρόσφατος πόλεμος με το Ιράν κατανάλωσε σημαντικό μέρος αμερικανικών αποθεμάτων πυραύλων και αντιαεροπορικών συστημάτων. Ως αποτέλεσμα, η Ουάσιγκτον προχωρά ήδη σε αναθεώρηση της στρατιωτικής της παρουσίας στην ευρωπαϊκή ήπειρο, ενώ εξετάζει και νέες μειώσεις δυνάμεων.
Για τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, το βασικό ζητούμενο δεν είναι πλέον να αποτρέψουν αυτή τη μεταβολή, αλλά να διαχειριστούν τις συνέπειές της. Ακόμη και χώρες που μέχρι πρόσφατα πίστευαν ότι οι αμερικανικές απειλές αποτελούσαν κυρίως μέσο πίεσης, έχουν πλέον αποδεχθεί ότι η αλλαγή είναι πραγματική και πιθανότατα μόνιμη.
Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, επιχειρεί να παρουσιάσει αυτή τη μετάβαση ως τη γέννηση ενός «ΝΑΤΟ 3.0»: μιας Συμμαχίας όπου η Ευρώπη θα αναλαμβάνει μεγαλύτερο μέρος της συμβατικής άμυνας, χωρίς όμως να διαρραγεί ο διατλαντικός δεσμός. Η ισορροπία που προσπαθεί να διατηρήσει είναι εξαιρετικά λεπτή. Από τη μία πλευρά πιέζει τους Ευρωπαίους να αυξήσουν θεαματικά τις στρατιωτικές δαπάνες τους. Από την άλλη, αποφεύγει οποιαδήποτε σύγκρουση με τον Ντόναλντ Τραμπ που θα μπορούσε να οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερη αποστασιοποίηση των ΗΠΑ.
Η συζήτηση για αύξηση των αμυντικών δαπανών στο 5% του ΑΕΠ μέχρι το 2035 αποτελεί πάγια αμερικανική απαίτηση. Ωστόσο το πρόβλημα της Ευρώπης δεν περιορίζεται πλέον μόνο στο ύψος των κονδυλίων. Αφορά κυρίως το κατά πόσο μπορεί να αποκτήσει σε εύλογο χρόνο τις στρατιωτικές δυνατότητες που μέχρι σήμερα παρείχαν σχεδόν αποκλειστικά οι ΗΠΑ.
Η δοκιμασία της αμερικανικής αμυντικής βιομηχανίας
Το ζήτημα γίνεται ακόμη πιο πιεστικό εξαιτίας της αμερικανικής αμυντικής βιομηχανίας. Οι συγκρούσεις στην Ουκρανία και κυρίως ο πόλεμος με το Ιράν έχουν περιορίσει σημαντικά τα διαθέσιμα αποθέματα προηγμένων όπλων. Μέσα στη χρονιά η Ουάσιγκτον καθυστέρησε ή ανέστειλε παραδόσεις πυραύλων Tomahawk, εκτοξευτών HIMARS και κυρίως αντιαεροπορικών πυραύλων Patriot PAC-3 προς ευρωπαϊκές χώρες.
Οι καθυστερήσεις αυτές δεν συνιστούν απλώς πρόβλημα της αμυντικής βιομηχανίας. Οι Patriot αποτελούν σήμερα το βασικό μέσο αναχαίτισης των ρωσικών βαλλιστικών πυραύλων στην Ουκρανία, ενώ θεωρούνται κρίσιμο στοιχείο και για την άμυνα των ευρωπαϊκών χωρών σε περίπτωση γενικευμένης σύγκρουσης με τη Ρωσία.
Ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, αναμένεται να αξιοποιήσει τη σύνοδο της Άγκυρας για να ζητήσει εκ νέου περισσότερα συστήματα αεράμυνας, επισημαίνοντας ότι η έλλειψη αναχαιτιστικών πυραύλων επιτρέπει πλέον σε μεγάλο αριθμό ρωσικών βαλλιστικών πυραύλων να περνούν χωρίς να αναχαιτίζονται.
Το πρόβλημα όμως δεν αφορά μόνο την Ουκρανία. Περίπου είκοσι χώρες βρίσκονται ήδη σε λίστα αναμονής για παραλαβές Patriot, ενώ αναλυτές εκτιμούν ότι η αναπλήρωση μόνο των αμερικανικών αποθεμάτων μπορεί να απαιτήσει περισσότερα από τρία χρόνια. Η πραγματικότητα αυτή προκαλεί έντονη ανησυχία σε αρκετές ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, καθώς τίθεται πλέον το ερώτημα αν η Ουάσιγκτον θα μπορεί να τηρήσει όλες τις μελλοντικές δεσμεύσεις της για εξοπλισμούς.
Το δύσκολο στοίχημα της ευρωπαϊκής αυτάρκειας
Η ευρωπαϊκή απάντηση είναι η επιτάχυνση της δικής της αμυντικής βιομηχανίας. Στο περιθώριο της συνόδου αναμένονται ανακοινώσεις για κοινές γραμμές παραγωγής, συμπαραγωγές και νέες επενδύσεις σε εργοστάσια όπλων τόσο στην Ευρώπη όσο και στις ΗΠΑ. Ωστόσο ακόμη και οι πιο αισιόδοξες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για χρονικό ορίζοντα πέντε έως δέκα ετών μέχρι να αποδώσουν αυτές οι επενδύσεις.
Αυτό δημιουργεί ένα ιδιαίτερα επικίνδυνο μεταβατικό διάστημα. Οι ΗΠΑ δείχνουν διατεθειμένες να περιορίσουν σχετικά γρήγορα τη στρατιωτική παρουσία τους στην Ευρώπη, ενώ οι Ευρωπαίοι δεν θα είναι έτοιμοι να καλύψουν τα κενά πριν από το τέλος της δεκαετίας.
Και τα κενά αυτά δεν αφορούν μόνο τον αριθμό των στρατιωτών ή τα κονδύλια. Η Ευρώπη εξακολουθεί να εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από αμερικανικές δυνατότητες υψηλής τεχνολογίας, όπως οι δορυφόροι, η στρατηγική συλλογή πληροφοριών, η εναέρια ανεφοδιαστική υποστήριξη, τα συστήματα αντιπυραυλικής άμυνας και τα όπλα μεγάλου βεληνεκούς. Πρόκειται για δυνατότητες που δεν μπορούν να αντικατασταθούν εύκολα μόνο με περισσότερες αμυντικές δαπάνες.
Η επόμενη μέρα του ΝΑΤΟ
Παράλληλα, παραμένει ανοικτό και ένα ακόμη θεμελιώδες ζήτημα: η δομή διοίκησης της ίδιας της Συμμαχίας. Το ΝΑΤΟ έχει οικοδομηθεί γύρω από την αμερικανική στρατιωτική ηγεσία και τον Ανώτατο Συμμαχικό Διοικητή Ευρώπης, ο οποίος παραδοσιακά είναι Αμερικανός στρατηγός. Παρότι κατά καιρούς διατυπώθηκαν ιδέες για μεγαλύτερη ευρωπαϊκή αυτονομία στη διοίκηση, ακόμη και σήμερα αρκετοί αξιωματούχοι θεωρούν ότι η διατήρηση της αμερικανικής ηγεσίας αποτελεί βασική προϋπόθεση για την αξιοπιστία της αποτροπής.
Το μεγάλο ερώτημα, επομένως, δεν είναι αν το ΝΑΤΟ θα συνεχίσει να υπάρχει. Είναι ποια μορφή θα έχει τα επόμενα χρόνια. Η Ευρώπη δείχνει πλέον να αποδέχεται ότι οφείλει να αναλάβει πολύ μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για την άμυνά της. Εκείνο που εξακολουθεί να προκαλεί αβεβαιότητα είναι ο ρυθμός αυτής της μετάβασης. Αν οι αμερικανικές δυνατότητες αποσυρθούν γρηγορότερα από όσο μπορεί να ενισχυθεί η ευρωπαϊκή άμυνα, η Συμμαχία θα βρεθεί αντιμέτωπη με ένα κενό ισχύος σε μια περίοδο έντονης διεθνούς αστάθειας.
Οι αποφάσεις που θα ληφθούν στην Άγκυρα δύσκολα θα αλλάξουν άμεσα τις ισορροπίες. Θα δείξουν όμως αν η Ευρώπη είναι έτοιμη να περάσει από δεκαετίες στρατηγικής εξάρτησης σε μια περίοδο όπου θα κληθεί να αναλάβει η ίδια πολύ μεγαλύτερο μέρος της ευθύνης για την ασφάλειά της.
