Του Ζαφείρη Χατζηδήμου
Ο πλανήτης «καίγεται» από άκρη σε άκρη και όχι μόνο εξαιτίας της κλιματικής κρίσης. Ενοπλες συγκρούσεις (διακρατικές ή εμφύλιες), εμπορικοί πόλεμοι, επιθετικές πράξεις μέσα στον κυβερνοχώρο ενός κράτους εναντίον άλλου, παράνομη διαχείριση φυσικών πόρων, μονομερείς κρατικές, διακρατικές ή πολυκρατικές ανακηρύξεις και αποφάσεις που αψηφούν το διεθνές δίκαιο και πόσα ακόμα…
Όλα αυτά μπορούν αθροιστικά να μας οδηγήσουν στo ερώτημα: «Μήπως έχει ξεκινήσει ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος;». Η θεωρητική επιστημονική απάντηση δεν μπορεί να μας δώσει μια ακριβή απάντηση. Και αυτό γιατί οι προοπτικές για έναν παγκόσμιο πόλεμο είναι συνήθως πολύπλοκες και εξαρτώνται από πολλούς παράγοντες.
Ισως το πιο ανησυχητικό και επικίνδυνο είναι η μαζική αταξία (αναρχία) που υπάρχει στις διεθνείς σχέσεις που είναι ίσως και ο πιο επικίνδυνος παράγοντας σε ό,τι αφορά, τον κίνδυνο ενός παγκοσμίου πολέμου.
Όμως όπως όλες οι επιστήμες, έτσι και οι επιστήμη των διεθνών σχέσεων εξελίσσεται μαζί φυσικά με τις κοινωνικές και πολιτικές επιστήμες. Δυστυχώς, αυτές οι απόλυτα ανθρωποκεντρικές επιστήμες δεν έχουν χώρο για πειράματα, δεν μπορούν να κάνουν πρακτικές προσεγγίσεις, βασιζόμενες πάντα στον συμπεριφορισμό μιας σειράς χωρών με ισχυρό εσωτερικό και εξωτερικό κράτος συνασπισμένες ή αντίπαλες και φυσικά την Ιστορία.
Διεθνείς σχέσεις και Παγκόσμιος Πόλεμος
Ο παγκόσμιος πόλεμος είναι αυτό ακριβώς που εννοεί η ίδια η φράση. Ενας «παγκόσμιος πόλεμος» με συνασπισμούς χωρών εναντίον άλλων συνασπισμών όπου γίνεται συντεταγμένη μαζική χρήση βίας έναντι ένστολων και αμάχων της αντίπαλης πλευράς με σκοπό το «σπάσιμο της σπονδυλικής του στήλης» που θα οδηγήσουν στην παράδοσή του ή την εξολόθρευση του (όπως στον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο).
Ναι μεν υπάρχουν και άλλα είδη πολέμου αλλά η ξεκάθαρη έννοια του Παγκοσμίου Πολέμου έχει να κάνει με μαζικές και μεγάλης έκτασης καταστροφές οριζόμενες από τρεις συνιστώσες: Την μαζικότητα της συντεταγμένης κρατικής βίας, τον χρόνο και την γεωγραφία.
Προς το παρόν αυτές οι τρεις συνιστώσες δεν βρίσκονται σε τεμνόμενο σημείο αλλά τείνουν να «συναντηθούν» κυρίως λόγω της αναρχίας που υπάρχει στις διεθνείς σχέσεις. Αυτό είναι αποτέλεσμα της πολιτικής του μερκαντιλισμού και της επέκτασης δια της βίας, έχοντας ως ορόσημο την τρομοκρατική επίθεση εναντίον των ΗΠΑ, την 11η Σεπτεμβρίου του 2001. Ενώ μέχρι τότε είχαν αναζωπυρωθεί οι ελπίδες για έναν καλύτερο κόσμο μέσω της παγκοσμιοποίησης και του ελεύθερου εμπορίου θετικού αθροίσματος (win-win) για τις περισσότερες χώρες, αυτό άλλαξε.
Ετσι η – σύντομη – εποχή του φιλελευθερισμού στις διεθνείς σχέσεις (που δεν έχει καμία σχέση με τις αρχές που πρεσβεύει ο φιλελευθερισμός του εμπορίου) έλαβε τέλος με σταδιακό τρόπο, δίνοντας την σκυτάλη στον ρεαλισμό/νεορεαλισμό.
Ο κλασικός ρεαλισμός, έχει τις ρίζες του στην αρχαιότητα, με έργα όπως ο “Πελοποννησιακός Πόλεμος” του Θουκυδίδη, ο «Λεβιάθαν» του Τόμας Χομπς, ο «Πρίγκιπας» του Νικολό Μακιαβέλι να θεωρούνται οι πρόδρομοι του ρεαλισμού.
Στον 20ο αιώνα εκπροσωπούμενος ο ρεαλισμός κυρίως από τον Χανς Μόρκενταου, επικεντρώνεται στη φύση της ανθρώπινης φύσης και στην επιθυμία για ισχύ ως βασικό κίνητρο των κρατών κυριάρχησε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο νεορεαλισμός, όπως αυτός δομήθηκε από τον Κένεθ Γουόλτς στη δεκαετία του ‘90, μετατοπίζει την έμφαση από την ανθρώπινη φύση στη δομή του διεθνούς συστήματος, τονίζοντας τον ρόλο της αναρχίας και της ισορροπίας δυνάμεων.
Η επιστροφή του ρεαλισμού, δεν σημαίνει απαραίτητα και την «καταστροφή του κόσμου». Ακόμη δεν έχουν χαθεί οι ελπίδες στο να μην οδηγηθεί η ανθρωπότητα στο χάος κυρίως λόγω τον αποτρεπτικών παρακάτω τεσσάρων βασικών λόγων:
Πυρηνική Ισορροπία: Η ύπαρξη πυρηνικών όπλων από τις μεγάλες δυνάμεις δημιουργεί την ισορροπία του φόβου που μπορεί να αποτρέψει έναν άμεσο συγκρούσεων. Το λεγόμενο δόγμα «Εξασφαλισμένης Αμοιβαίας Καταστροφής» ή MAD (Mutual Assured Destruction).
Οικονομική Αλληλεξάρτηση: Η παγκοσμιοποίηση έχει δημιουργήσει μια εντεινόμενη οικονομική αλληλεξάρτηση μεταξύ των χωρών, η οποία μπορεί να αποτρέψει ορισμένες χώρες από το να εμπλακούν σε συρράξεις λόγω του υψηλού κόστους και των οικονομικών απωλειών.
Διεθνής Συνεργασία: Η ύπαρξη διεθνών οργανισμών και συμφωνιών, όπως ο ΟΗΕ και η Ευρωπαϊκή Ένωση, προάγει τη συνεργασία μεταξύ των κρατών και μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση των διεθνών κρίσεων.
Διπλωματικές Προσπάθειες: Τα ισχυρά κράτη σε λόγο πολιτικού συστήματος/ισχύος, επιδιώκουν ακόμη την επίλυση των διαφορών τους μέσω διπλωματικών διαπραγματεύσεων και διεθνών οργανισμών, προκειμένου να αποφευχθεί η έναρξη μιας μεγάλης συρράξεως.
Παράδειγμα τρόμου στη γειτονιά μας
Πάντα όμως υπάρχει ο παράγοντας «Χ» η άγνωστη συνιστώσα που μπορεί να ανατρέψει τα πάντα και να προκαλέσει το απόλυτο χάος. Και ας δώσουμε ένα παράδειγμα με ένα σενάριο εργασίας επάνω στην υπάρχουσα γεωπολιτική και στρατηγική κατάσταση.
Το Ισραήλ συνεχίζει τον πόλεμο με την Χαμάς, οι νεκροί άμαχοι Παλαιστίνιοι φτάνουν στο δυσθεώρητο αριθμό των 100.000 νεκρών και 150.000 τραυματιών που αναλογεί στο 15% του ενεργού πληθυσμού.
Εκεί, πιεζόμενες από την κοινή τους γνώμη και την διατάραξη της στρατηγικής ισορροπίας στην περιοχή, συνασπισμός κρατών επεμβαίνει στρατιωτικά κατά του Ισραήλ. Γνωρίζοντας ότι το Ισραήλ διαθέτει πυρηνικά όπλα. Η σφοδρότητα και η ταχύτητα της σύγκρουσης όμως είναι τόσο μεγάλη που το Ισραήλ υποχωρεί σε όλα τα μέτωπα, Βορρά-κεντρικό-νότιο τομέα, οι Μεγάλες Δυνάμεις δεν προλαβαίνουν να επέμβουν στρατιωτικά και διπλωματικά (όπως έκαναν το 1973) και η ύπαρξή του εβραϊκού κράτους απειλείται. Τότε σε μια κίνηση απελπισίας, η κυβέρνηση από το Τελ Αβίβ ενεργοποιεί τα «όπλα του Ναού» βάσει του σχεδίου «Σαμψών».
Δίνει δηλαδή τη διαταγή και εξαπολύονται στρατηγικοί βαλλιστικοί πύραυλοι μεγάλου βεληνεκούς Jericho-2/3 με πυρηνικές κεφαλές σε πόλεις-στόχους των χωρών που έχουν επιτεθεί, καθώς και εναέριους βομβαρδισμούς με τη χρήση πυρηνικών βομβών πεδίου στα στρατεύματα των αντιπάλων. Φυσικά μιλάμε για ολοκαύτωμα και εξαφάνιση Εθνών, κρατών, φυσικών πόρων κ.τλ. Εν τάχει, τις επιπτώσεις μιας τέτοιας εξέλιξης δεν χρειάζεται κανείς να δυσκολευτεί πολύ κάποιος για να τις φανταστεί. Σε ένα τέτοιο ενδεχόμενο, ο μισός πλανήτης θα καταστραφεί με άγνωστες επιπτώσεις για τον υπόλοιπο.
Τρομακτική υπόθεση εργασίας, η οποία όμως είναι ρεαλιστική με τα μέσα καταστροφής να υπάρχουν και τις συνθήκες να επωάζονται.
Ευχή και επίλογος…
Και επειδή ακριβώς η ανθρωπότητα βρίσκεται απέναντι στην καταστροφική φύση του εαυτού της, σε πρωτόγνωρο για την ιστορία της επίπεδο, πρέπει να παραμένουμε επιφυλακτικοί και να συνεχίσουν να εργάζονται τα κράτη για την πρόληψη και παύση των συγκρούσεων με σκοπό την προαγωγή της ειρήνης και της διπλωματίας σε παγκόσμιο επίπεδο. Αν θέλουμε να επιβιώσουμε, η σταθερότητα και η ασφάλεια του κόσμου εξαρτώνται από τη συνεργασία και την κοινή προσπάθεια όλων των εθνών.
